Nhiều thai phụ thừa cân lo lắng về tình trạng tăng cân quá mức và tìm đến chế độ ăn keto để siết cân nặng. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như toàn bộ carbohydrate trong giai đoạn mang thai tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Các nghiên cứu khoa học hiện có chủ yếu đánh giá chế độ ăn giảm chỉ số đường huyết (GI) hoặc giảm vừa phải carbohydrate, chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của chế độ ăn keto thực thụ ở mẹ bầu.

Bằng chứng khoa học về ăn keto khi mang thai: Khoảng trống lớn

Chế độ ăn keto điển hình đòi hỏi giảm lượng carbohydrate xuống mức rất thấp để tạo trạng thái nhiễm ceton (ketosis). Hiện tại, không có thử nghiệm lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai áp dụng chế độ ăn keto nghiêm ngặt. Carbohydrate vẫn là nguồn cung cấp năng lượng thiết yếu cho sự phát triển của thai nhi [1].

Các can thiệp dinh dưỡng thai kỳ an toàn hiện nay chỉ tập trung điều chỉnh chất lượng tinh bột hoặc hạ thấp mức tiêu thụ ở mức độ vừa phải, hoàn toàn khác với việc loại bỏ bột đường như keto [1]. Mẹ bầu thừa cân tự ý áp dụng keto đối mặt với nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa của thai nhi [1].

Giảm carbohydrate và chỉ số đường huyết: Nghiên cứu trên người nói gì?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ so sánh nhóm ăn giảm carbohydrate (35–40% tổng năng lượng) với nhóm ăn chế độ thông thường (50–55% carbohydrate) [2]. Kết quả phân tích theo dự định điều trị không ghi nhận sự khác biệt nào về đường huyết hay các kết cục sức khỏe giữa mẹ và con giữa hai chế độ ăn [2]. Điểm khác biệt lại nằm ở môi trường sống: nhóm phụ nữ ngoại ô tiêu thụ nhiều đạm và chất béo hơn, có đường huyết sau ăn thấp hơn (100,59 ± 7,3 mg/dL so với 116,3 ± 15 mg/dL ở thành thị) và tỷ lệ biến chứng ở trẻ sơ sinh thấp hơn [2].

Cân nặng của mẹ và mức tăng cân thai kỳ ảnh hưởng lớn đến nguy cơ sinh con thừa cân trên 4000 g, tình trạng này có nguy cơ tái phát ở 1/3 số phụ nữ trong lần mang thai thứ hai [3]. Dù chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp giúp hạn chế trẻ sơ sinh quá to, dữ liệu tổng quan cho thấy thai phụ ăn thực phẩm có GI quá thấp sinh con nhẹ cân hơn và tăng nguy cơ thai nhỏ so với tuổi thai (SGA) lên gấp đôi [4].

Một nghiên cứu khác ghi nhận việc mẹ dùng thực phẩm GI thấp giúp giảm độ dày lớp nội trung mạc động mạch chủ (aortic IMT) ở trẻ lúc 1 tuổi, nhưng lại không làm thay đổi lượng mỡ sơ sinh hay cân nặng khi sinh [5].

Tác động từ chất béo và chất lượng bột đường đến thai nhi

Cắt giảm bột đường để ăn nhiều chất béo bão hòa có thể phản tác dụng đối với sự phát triển tim mạch và chuyển hóa của trẻ [6]. Nghiên cứu theo dõi 585 cặp mẹ con cho thấy chế độ ăn của mẹ giàu chất béo bão hòa và đường liên quan mật thiết đến nguy cơ béo phì ở trẻ [6]. Ngoài ra, lượng hấp thu axit béo Omega-3 thấp kết hợp với Omega-6 cao ở mẹ cũng làm tăng nguy cơ béo phì của con [6].

Dữ liệu trên 906 cặp mẹ con chứng minh chỉ số đường huyết và tải lượng đường huyết cao trong giai đoạn đầu thai kỳ, chứ không phải giai đoạn sau, làm tăng khối lượng mỡ ở trẻ em [6]. Khảo sát trên khoảng 3000 gia đình cho thấy chế độ ăn của mẹ khi mang thai định hình trực tiếp thói quen ăn đạm, mỡ và bột đường của con sau này thông qua cơ chế lập trình cảm giác thèm ăn từ trong tử cung [6].

Một nghiên cứu năm 2018 quan sát thấy tiêu thụ nhiều chất béo, đặc biệt là chất béo không bão hòa đa (PUFA), cùng với giảm đường và carbohydrate có thể mang lại tác dụng bảo vệ trước nguy cơ béo phì thời thơ ấu, dù các kết quả chưa đạt ý nghĩa thống kê đồng nhất [7]. Xu hướng dinh dưỡng hiện đại nhấn mạnh việc ưu tiên chất lượng bột đường thay vì cắt giảm số lượng một cách cực đoan [1].

Dữ liệu từ mô hình động vật về chế độ ăn giàu béo, ít bột đường

Các nghiên cứu can thiệp đẩy tỷ lệ mỡ lên cao và hạ thấp carbohydrate đa phần mới chỉ thực hiện trên động vật [8]. Ở chuột, chế độ ăn giàu chất béo và ít carbohydrate không làm thay đổi trọng lượng của mẹ nhưng làm tăng trọng lượng thai gần ngày sinh [8].

Trên linh trưởng không phải người, chế độ ăn nhiều chất béo và ít đạm làm mẹ tăng khoảng 10% trọng lượng cơ thể, không ảnh hưởng đến cân nặng sơ sinh nhưng làm tăng lượng mỡ cơ thể của con từ 3,5% lên 5,7% lúc 90 ngày tuổi [8]. Các phản ứng sinh học này khác biệt đáng kể giữa động vật và người, do đó không thể dùng kết quả từ động vật để kết luận cho thai phụ [8].

Điều chưa biết về chế độ ăn keto ở thai kỳ

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi sau:

  • Trạng thái nhiễm ceton do keto gây ra tác động trực tiếp thế nào lên sự phát triển não bộ và cơ quan nội tạng của thai nhi người.
  • Ngưỡng cắt giảm carbohydrate cụ thể nào dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng bào thai hoặc khiến thai chậm tăng trưởng trong tử cung.
  • Tác động dài hạn của việc mẹ ăn keto đối với sức khỏe tim mạch và chuyển hóa của đứa trẻ khi trưởng thành.

Ai nên thận trọng với việc cắt giảm carbohydrate?

  • Phụ nữ mang thai thừa cân hoặc béo phì: Không nên tự ý nhịn ăn tinh bột hay áp dụng keto vì nguy cơ thai nhỏ so với tuổi thai tăng gấp 2 lần khi kiểm soát GI quá mức [4].
  • Thai phụ có nguy cơ hoặc đang điều trị đái tháo đường thai kỳ: Mọi thay đổi về tỷ lệ carbohydrate cần có chỉ định chuyên môn; việc giảm carb xuống 35–40% không tự động cải thiện đường huyết nếu thiếu sự kiểm soát toàn diện về lối sống [2].
  • Phụ nữ có tiền sử sinh con nhẹ cân hoặc thai chậm phát triển: Cần duy trì lượng carbohydrate chất lượng cao để đảm bảo năng lượng cho thai nhi [1].

Cách kiểm soát cân nặng an toàn cho mẹ bầu thừa cân

Thay vì theo đuổi chế độ keto nhiều rủi ro, mẹ bầu thừa cân nên tập trung vào chất lượng thực phẩm [1]. Việc thay thế carbohydrate hấp thu nhanh bằng các nguồn bột đường giàu chất xơ giúp kiểm soát đề kháng insulin trong thai kỳ [4].

Mẹ bầu nên cân đối lượng chất béo, tăng cường các axit béo có lợi như Omega-3 và giảm chất béo bão hòa để bảo vệ sức khỏe tim mạch cho con [6]. Cần duy trì các bữa ăn cân bằng theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng và khám thai định kỳ để theo dõi sát sự phát triển của thai nhi.

Kiểm soát cân nặng thai kỳ là mục tiêu cần thiết cho mẹ bầu thừa cân, nhưng keto không phải là giải pháp được khoa học ủng hộ. Thay vì cắt giảm cực đoan carbohydrate, mẹ bầu nên ưu tiên lựa chọn nguồn tinh bột chất lượng cao và tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo đảm an toàn cho cả mẹ và bé.