Nhiều bậc phụ huynh quan tâm đến các chế độ ăn hạn chế tinh bột để cải thiện sức khỏe hoặc kiểm soát cân nặng cho gia đình. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn ketogenic (keto) cho trẻ nhỏ, đặc biệt là giai đoạn dưới 5 tuổi, đặt ra dấu hỏi lớn về tính an toàn đối với sự phát triển não bộ.
Chế độ keto không được khuyến nghị và chưa có bằng chứng an toàn cho sự phát triển của trẻ khỏe mạnh dưới 5 tuổi. Dữ liệu y khoa hiện nay chỉ chứng minh chế độ này có hiệu quả điều trị trong các trường hợp bệnh lý nghiêm trọng như động kinh kháng thuốc, và bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao từ đội ngũ y tế [1], [2].
Cơ chế tác động của keto lên chuyển hóa năng lượng não bộ
Chế độ keto kinh điển là chế độ ăn giàu chất béo, rất ít carbohydrate và cung cấp protein ở mức vừa đủ [3]. Mục đích chính của chế độ này là làm thay đổi nguồn chuyển hóa năng lượng chính của não từ glucose sang thể ceton [3].
Ở người trưởng thành, tỷ lệ chất béo so với carbohydrate và protein thường là 4:1 [2], [3]. Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, tỷ lệ này thường được điều chỉnh giảm xuống mức 3:1 hoặc 2:1 để bổ sung thêm carbohydrate và protein cần thiết cho nhu cầu phát triển [2], [3]. Cơ chế tạo ceton mô phỏng trạng thái sinh hóa tương tự như khi cơ thể bị bỏ đói, từ đó tạo ra tác dụng chống co giật và bảo vệ thần kinh trong môi trường bệnh lý [2], [3].
Bằng chứng lâm sàng ở trẻ nhỏ mắc động kinh kháng thuốc
Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng về keto ở trẻ dưới 5 tuổi chỉ giới hạn trên nhóm bệnh nhi mắc chứng co giật khó kiểm soát [1], [4], [2]. Một nghiên cứu năm 2023 theo dõi 19 trẻ sơ sinh dưới 12 tuần tuổi bị động kinh kháng thuốc cho thấy 73,7% trẻ giảm trên 50% cơn co giật sau 1 tháng áp dụng liệu pháp keto, và tỷ lệ này là 72,2% sau 3 tháng [1]. Tỷ lệ sống sót sau 1 năm là 76%, các tác dụng phụ được ghi nhận ở mức thấp và có thể xử lý được trong môi trường y tế [1].
Một thử nghiệm năm 2017 trên 27 trẻ từ 12 tháng đến 5 tuổi dùng sữa công thức keto tỷ lệ 4:1 ghi nhận 68,2% trẻ giảm hơn 50% tần suất cơn co giật mỗi tuần sau 4 tháng [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận 27% trẻ (6/22 trẻ) bị táo bón, 1 trẻ bị trào ngược dạ dày thực quản và 1 trẻ bị tăng cholesterol máu [4].
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng liệu pháp keto trong điều trị y khoa thường phải khởi đầu nội trú tại bệnh viện và cần sự giám sát định kỳ của bác sĩ lẫn chuyên gia dinh dưỡng để theo dõi sự tăng trưởng [2].
Cảnh báo từ nghiên cứu tiền lâm sàng về phát triển thần kinh
Việc thiếu hụt carbohydrate nghiêm ngặt và thừa chất béo có thể tiềm ẩn rủi ro cho quá trình hoàn thiện hệ thần kinh non nớt. Một nghiên cứu năm 2009 trên chuột con bú mẹ cho thấy chế độ ăn keto nhiều chất béo (55,4%) làm chậm sự phát triển phản xạ và thể chất của chuột sơ sinh [5].
Ảnh hưởng tiêu cực này biểu hiện rõ rệt nhất khi chế độ ăn keto kết hợp với tình trạng thiếu hụt protein (8%) [5]. Các kết quả tiền lâm sàng này chỉ ra rằng việc dư thừa chất béo có thể làm biến đổi quá trình trưởng thành của não bộ, dấy lên lo ngại về sự an toàn khi áp dụng cho trẻ sơ sinh ngoài mục đích điều trị bệnh lý [5].
Những điều khoa học chưa thể trả lời
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về tác động của chế độ keto đối với trẻ em phát triển bình thường dưới 5 tuổi. Khoa học chưa xác định được ngưỡng giới hạn carbohydrate thấp đến mức nào là an toàn cho một bộ não đang trong giai đoạn phát triển tự nhiên mà không gây chậm phát triển vận động hay nhận thức.
Ngoài ra, tác động dài hạn của việc cắt giảm tinh bột lên tầm vóc, mật độ xương và sự tăng trưởng thể chất của trẻ nhỏ vẫn là mối lo ngại lớn chưa có câu trả lời đầy đủ [2]. Khả năng ứng dụng của keto trong các bệnh lý khác như u não trẻ em cũng chưa có sự đồng thuận rõ ràng về độ an toàn và hiệu quả sinh tồn [6], [7].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em khỏe mạnh bình thường không nên áp dụng chế độ ăn keto dưới bất kỳ hình thức nào. Não bộ của trẻ nhỏ cần nguồn năng lượng cân bằng để myelin hóa và hoàn thiện các liên kết thần kinh.
Ngay cả trong các bệnh lý thần kinh hoặc ung thư nhi khoa, nhiều bác sĩ vẫn bày tỏ sự e ngại về nguy cơ suy dinh dưỡng và khó khăn trong việc tuân thủ phác đồ [7]. Các tác dụng phụ như táo bón, rối loạn lipid máu, trào ngược cũng là những vấn đề thường gặp cần theo dõi y tế chặt chẽ nếu buộc phải áp dụng [4].
Cách tiếp cận thực tế cho phụ huynh
Phụ huynh không tự ý áp dụng các trào lưu ăn kiêng khắt khe của người lớn cho trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Chế độ ăn của trẻ cần đảm bảo cân đối giữa bột đường, chất đạm, chất béo cùng các vitamin và khoáng chất để hỗ trợ phát triển thể chất và não bộ.
Trường hợp trẻ mắc các bệnh lý thần kinh phức tạp như động kinh kháng thuốc, gia đình chỉ thực hiện chế độ ăn này khi có chỉ định, phác đồ cụ thể và dưới sự giám sát thường xuyên của bác sĩ chuyên khoa thần kinh và chuyên gia dinh dưỡng [1], [2]. Việc theo dõi định kỳ các chỉ số phát triển và xét nghiệm sinh hóa là bắt buộc [2].
Chế độ keto là một công cụ can thiệp y tế có giá trị cho trẻ động kinh kháng thuốc chứ không phải giải pháp ăn uống an toàn cho sự phát triển tự nhiên của trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Việc cắt giảm carbohydrate tùy tiện có thể dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng và ảnh hưởng xấu đến sự trưởng thành của não bộ.






