Đang bị đi ngoài phân lỏng, nhiều người lập tức kiêng sạch rau củ vì sợ chất xơ làm ruột chạy nhanh hơn, số khác lại cố ăn thật nhiều rau xanh với hy vọng cầm tiêu chảy. Thói quen đánh đồng mọi loại chất xơ khiến tình trạng rối loạn tiêu hóa đôi khi kéo dài và nặng thêm.
Câu trả lời ngắn gọn là: khi đi ngoài phân lỏng, bạn nên ưu tiên chất xơ hòa tan và hạn chế chất xơ không hòa tan có hạt thô. Chất xơ hòa tan giúp hút nước, tạo gel làm đặc phân và nuôi lợi khuẩn đường ruột, trong khi chất xơ không hòa tan kích thích cơ học lên thành ruột khiến phân bị đẩy ra ngoài nhanh hơn.
Cơ chế trái ngược giữa hai nhóm chất xơ trong đường ruột
Chất xơ là các hợp chất thực vật hoặc carbohydrate không bị tiêu hóa bởi enzyme ở ruột non, đi xuống đại tràng và được phân làm hai nhóm chính dựa trên khả năng tan trong nước: chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [1] [2] [3]. Hai nhóm này tác động lên nhu động ruột và khuôn phân theo hai cơ chế vật lý, sinh học hoàn toàn khác nhau [2] [4].
Chất xơ hòa tan (như pectin, beta-glucan, psyllium, guar gum) khi vào đường tiêu hóa có khả năng tạo thành lớp gel nhớt và giữ nước cao [2] [5] [4] [3]. Nhờ đặc tính tăng độ nhớt, chất xơ hòa tan làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và kéo dài thời gian thức ăn di chuyển qua ruột [5] [6]. Quan trọng hơn, các loại chất xơ hòa tan như pectin và gum trực tiếp hấp thu nước cùng muối natri trong lòng ruột, giúp cải thiện tình trạng tiêu chảy và bình thường hóa khuôn phân [5] [4].
Không chỉ giữ nước vật lý, gần như toàn bộ chất xơ hòa tan còn được vi khuẩn tại đại tràng lên men tạo thành các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), chủ yếu là butyrate [7] [2]. Các axit béo chuỗi ngắn này là nguồn dinh dưỡng và năng lượng chính cho tế bào niêm mạc đại tràng, giúp ngăn ngừa teo niêm mạc, duy trì hàng rào bảo vệ ruột và ức chế các chất trung gian gây viêm [7] [2] [5]. Đồng thời, SCFA kích thích đại tràng tăng tiết chất nhầy, tăng tái hấp thu nước và muối, qua đó làm giảm tiêu chảy từ gốc [7] [5]. Quá trình lên men chất xơ hòa tan cũng thúc đẩy sự phát triển của lợi khuẩn như Lactobacillus và Bifidobacteria, giúp tăng cường miễn dịch và kìm hãm vi khuẩn gây hại như Clostridia [7] [2].
Ngược lại, chất xơ không hòa tan (như cellulose, cám lúa mì) hầu như không thay đổi khi đi qua đường tiêu hóa và ít bị lên men [2] [4] [3]. Các hạt chất xơ không hòa tan kích thước lớn và thô sẽ gây kích thích cơ học (cọ xát) trực tiếp lên niêm mạc ruột, kích thích ruột tiết thêm nước và chất nhầy vào lòng ruột [2] [4]. Tác động cơ học này làm tăng thể tích và trọng lượng phân, đồng thời rút ngắn thời gian vận chuyển phân qua ruột (làm phân tống xuất nhanh hơn) [2] [5] [3]. Do đó, chất xơ không hòa tan có lợi cho người bị táo bón nhưng lại không giúp giảm tiêu chảy, thậm chí làm phân đi nhanh hơn khi đang rối loạn tiêu hóa [5] [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về từng loại chất xơ khi tiêu chảy?
Tác dụng của từng loại chất xơ đối với tình trạng tiêu chảy đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và phân tích gộp, đặc biệt trên nhóm bệnh nhân nằm viện nuôi ăn qua ống thông (nhóm rất dễ bị tiêu chảy do thay đổi sinh lý ruột và hệ vi sinh) [1] [2].
Một bài tổng quan công bố năm 1991 trên bệnh nhân nuôi ăn qua ống thông ghi nhận các nghiên cứu có đối chứng về chất xơ thời điểm đó còn ít và nhiều hạn chế [1]. Tác giả nhận định chất xơ chỉ mang lại lợi ích hạn chế trong kiểm soát tiêu chảy cấp tính do căng thẳng hoặc do thuốc, nhưng đóng vai trò quan trọng giúp duy trì sự toàn vẹn của niêm mạc ruột ở mọi bệnh nhân [1].
Đến năm 2017, một bài tổng quan đánh giá các công thức dinh dưỡng đường ruột chỉ ra rằng chất xơ hòa tan giúp giảm số đợt tiêu chảy ở bệnh nhân, dù chưa thấy ảnh hưởng đáng kể đến thời gian thở máy hay thời gian nằm viện [5]. Cũng trong tổng quan này, một nghiên cứu so sánh công thức nuôi ăn có và không có chất xơ hòa tan đã kết luận nhóm dùng chất xơ hòa tan giảm đáng kể các đợt tiêu chảy [5]. Ngược lại, một số nhà nghiên cứu cho thấy chất xơ không hòa tan không làm giảm tỷ lệ tiêu chảy [5].
Năm 2018, một tổng quan hệ thống về việc dùng chất xơ ở bệnh nhân nặng ghi nhận tỷ lệ tiêu chảy ở bệnh nhân nuôi ăn đường ruột dao động rất rộng từ 2% đến 95% tùy cách định nghĩa, và ở bệnh nhân hồi sức tích cực (ICU) là từ 29% đến 72% [2]. Tổng quan này cho biết không có nghiên cứu nào trên bệnh nhân nặng chỉ thiết kế dùng riêng chất xơ không hòa tan, mà thường kết hợp cả hai loại và cho kết quả trái chiều ở các nghiên cứu cũ [2].
Năm 2019, một bài tổng quan về kiểm soát chế độ ăn cho người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) đã dẫn lại phân tích gộp từ 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) [3]. Kết quả cho thấy bổ sung chất xơ giúp cải thiện đáng kể triệu chứng chung ở bệnh nhân IBS, nhưng lợi ích này chỉ xuất hiện ở các nghiên cứu sử dụng chất xơ hòa tan, trong khi chất xơ không hòa tan không mang lại hiệu quả [3]. Phân tích trên 14 thử nghiệm này cũng không ghi nhận vấn đề mất an toàn hay tác dụng có hại nào của chất xơ, và không có sự không đồng nhất đáng kể giữa các nghiên cứu [3].
Năm 2020, một bài báo khoa học đã đề cập đến nghiên cứu thử nghiệm (pilot study) dùng dịch chiết từ củ cúc vu (Jerusalem artichoke) trên 11 bệnh nhân nặng bị tiêu chảy [7]. Trong 100 g chế phẩm cúc vu đã xử lý có chứa 15 g chất xơ hòa tan, 5 g chất xơ không hòa tan và 80 g fructan [7]. Kết quả trên 11 bệnh nhân cho thấy chế phẩm dung nạp tốt ở 7/11 người và giúp giảm tiêu chảy đo bằng biểu đồ phân King's stool chart [7]. Biến chứng duy nhất được báo cáo là tăng thể tích dịch tồn dư dạ dày (chưa rõ có phải do chế phẩm hay không), và có 4/11 bệnh nhân tử vong do tình trạng bệnh lý nền rất nặng chứ không liên quan đến dịch chiết [7].
Năm 2021, một nghiên cứu trên bệnh nhân ICU đã so sánh hai công thức nuôi ăn đường ruột có hàm lượng FODMAP thấp và cao, với áp lực thẩm thấu tương đương nhau (270 mOsm/kg ở nhóm can thiệp và 300 mOsm/kg ở nhóm chứng, đều dưới ngưỡng bình thường 300 mOsm/kg) [6]. Cả hai công thức đều phối hợp chất xơ không hòa tan từ đậu nành (gồm hemicellulose và cellulose) và chất xơ hòa tan là maltodextrin kháng tiêu (loại dextrin tan trong nước, độ nhớt thấp từ tinh bột ngô), theo tỷ lệ không hòa tan : hòa tan lần lượt là 70:30 và 60:40 [6]. Nghiên cứu khẳng định chính đặc tính của chất xơ hòa tan giúp làm chậm rỗng dạ dày và tăng thời gian lưu thông ở ruột [6].
Đáng chú ý nhất là phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) công bố năm 2022 về phòng ngừa tiêu chảy ở bệnh nhân nhập viện nuôi ăn qua ống thông [8]. Khi phân tích tổng hợp theo môi trường điều trị, bổ sung chất xơ giúp giảm nguy cơ tiêu chảy ở cả bệnh nhân ICU (tỷ số nguy cơ gộp RR = 0,64) và bệnh nhân nội/ngoại khoa thông thường (RR = 0,61, khoảng tin cậy 95%CI: 0,37-1,02) [8]. Đặc biệt, khi phân tích riêng từng loại chất xơ: chất xơ guar gum thủy phân một phần (PHGG - một loại chất xơ hòa tan) giúp giảm tới 53% tỷ lệ mắc tiêu chảy mà không có sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu [8]. Nhóm dùng hỗn hợp chất xơ hòa tan/không hòa tan (qua 3 RCT) cũng giảm đáng kể 46% nguy cơ tiêu chảy (RR = 0,54; 95%CI: 0,39-0,75; độ không đồng nhất I2 = 0%) [8]. Trong khi đó, polysaccharide đậu nành không làm giảm tiêu chảy một cách có ý nghĩa thống kê, và riêng psyllium (qua 3 RCT, I2 = 0%) lại không cho thấy lợi ích giảm tiêu chảy ở nhóm bệnh nhân đặt ống thông ăn này [8].
Những hiểu lầm thường gặp về chất xơ và khuôn phân
Một bài tổng quan năm 2017 chuyên sâu về vật lý của chất xơ chức năng đã chỉ ra nhiều hiểu lầm tồn tại lâu nay [4]. Hiểu lầm đầu tiên là cho rằng cứ chất xơ hòa tan thì đều có tác dụng giống nhau [4]. Thực tế, lợi ích làm bình thường hóa khuôn phân (cả táo bón lẫn tiêu chảy), giảm cholesterol và kiểm soát đường huyết phụ thuộc chặt chẽ vào khả năng tạo độ nhớt (tạo gel) của chất xơ hòa tan [4].
Các loại chất xơ hòa tan có độ nhớt cao, tạo gel (như beta-glucan trong yến mạch, psyllium, guar gum thô) giữ nước rất tốt và chống lại sự mất nước của phân nếu chúng ít bị lên men và giữ nguyên cấu trúc đến đại tràng [4]. Tuy nhiên, cần lưu ý kết quả lâm sàng có thể khác nhau tùy đối tượng: ở người bình thường, cơ chế giữ nước của chất xơ tạo gel như psyllium giúp chuẩn hóa khuôn phân [4], nhưng ở nhóm bệnh nhân nặng nuôi ăn qua ống thông thì phân tích gộp năm 2022 lại thấy psyllium không làm giảm tỷ lệ tiêu chảy, trong khi guar gum thủy phân (PHGG) hoặc hỗn hợp chất xơ lại hiệu quả [8].
Hiểu lầm thứ hai là mọi chất xơ hòa tan đều giúp nhuận tràng hoặc cầm tiêu chảy giống nhau [4]. Các chất xơ hòa tan nhưng không tạo độ nhớt và bị lên men nhanh (như inulin, fructooligosaccharide - FOS, dextrin lúa mì) không có tác dụng nhuận tràng tạo khuôn vật lý như nhóm tạo gel [5] [4]. Thậm chí, một số loại như dextrin lúa mì hoặc các hạt cám lúa mì không hòa tan nhưng được xay cực mịn/nhẵn lại có thể gây táo bón (làm đặc phân) thay vì kích thích ruột như hạt cám thô [4].
Hiểu lầm thứ ba là lo ngại chất xơ hòa tan gây đầy hơi nhiều nhất. Thực chất, tác dụng phụ lớn nhất khi ăn chất xơ là sinh hơi dẫn đến chướng bụng, đầy hơi, nhưng vấn đề này ở chất xơ hòa tan lại ít nổi trội hơn so với chất xơ không hòa tan [3].
Ai nên thận trọng khi bổ sung chất xơ lúc đang tiêu chảy?
Dù chất xơ hòa tan có cơ chế sinh lý thuận lợi để cải thiện tiêu chảy, bằng chứng từ các nghiên cứu ngẫu nhiên vẫn có sự pha trộn, nên các hướng dẫn y khoa hiện hành chưa đưa ra khuyến cáo cứng nhắc bắt buộc dùng hay cấm dùng cho mọi trường hợp nuôi ăn [7] [5].
Nhóm cần thận trọng tuyệt đối là những người có nguy cơ tắc ruột hoặc thiếu máu cục bộ đường ruột (giảm lưu lượng máu nuôi ruột) [5]. Các tài liệu y khoa ghi nhận đã có một vài trường hợp tắc ruột xảy ra ở bệnh nhân sử dụng chất xơ không hòa tan, do đó các công thức giàu chất xơ không được dùng cho người có nguy cơ tắc ruột hoặc thiếu máu ruột [5].
Ngoài ra, với những người đang bị tiêu chảy trong bệnh lý cấp tính nặng, tiêu chảy do căng thẳng (stress) hoặc tiêu chảy do tác dụng phụ của thuốc, việc chỉ bổ sung chất xơ có thể chỉ mang lại lợi ích hạn chế [1]. Ở bệnh nhân rất nặng, việc thêm một số chiết xuất chất xơ có thể đi kèm hiện tượng tăng thể tích dịch tồn dư trong dạ dày [7]. Nếu bạn có bệnh nền tiêu hóa mạn tính, đang sốt cao, phân có máu hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng các thực phẩm bổ sung chất xơ cô đặc.
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hằng ngày
Khi đang bị đi ngoài phân lỏng nhẹ tại nhà (không thuộc nhóm nguy cơ tắc ruột), nguyên tắc thực tế là chọn thực phẩm giàu chất xơ hòa tan tạo gel hoặc cung cấp tiền chất tạo SCFA, đồng thời tạm giảm chất xơ không hòa tan dạng thô [2] [4].
Về lựa chọn thực phẩm, bạn có thể ưu tiên các nguồn chứa beta-glucan và pectin (nhóm chất xơ hòa tan điển hình) như cháo yến mạch nấu chín kỹ, táo hoặc chuối [2] [5] [4]. Các thực phẩm chứa chất xơ hòa tan lên men tạo axit béo chuỗi ngắn (như nhóm chứa FOS, inulin) cũng giúp nuôi dưỡng tế bào đại tràng và tăng hấp thu nước, muối [7] [5]. Khi chế biến, nên nấu mềm, nghiền nhuyễn vì ngay cả với chất xơ, kích thước hạt mịn và độ nhớt của thức ăn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ di chuyển trong ruột [5] [4].
Ngược lại, trong những ngày đang đi ngoài phân lỏng, nên tạm tránh các nguồn chất xơ không hòa tan có cấu trúc hạt lớn và thô như cám lúa mì nguyên vỏ, ngũ cốc nguyên hạt cứng hoặc rau già nhiều xơ gỗ (cellulose) [2] [4]. Các hạt thô này sẽ cọ xát niêm mạc, bắt ruột tiết thêm nước và đẩy phân ra nhanh hơn [2] [4]. Để tránh đầy hơi, chướng bụng khi bổ sung chất xơ, nên ăn từng lượng nhỏ tăng dần và uống đủ nước cùng điện giải để bù lại lượng dịch đã mất [5] [3].
Tóm lại, không cần kiêng tuyệt đối mọi loại rau củ hay ngũ cốc khi bị tiêu chảy, mà quan trọng là chọn đúng loại chất xơ. Ưu tiên chất xơ hòa tan giúp hút nước, làm dịu niêm mạc đại tràng và tạm gác lại các loại chất xơ không hòa tan thô ráp sẽ giúp đường ruột sớm lấy lại nhịp sinh học bình thường.