Bổ sung DHA ở người cao tuổi có ngăn ngừa được bệnh Alzheimer?

Nỗi lo đãng trí tuổi già và cơn sốt tìm kiếm "thần dược" bổ não

Bước qua tuổi xế chiều, nhiều người bắt đầu lo sợ trước những dấu hiệu suy giảm trí nhớ như quên chìa khóa, quên tên người quen hay gặp khó khăn khi tính toán. Mất trí nhớ thực tế là một trong những mối bận tâm sức khỏe hàng đầu ở người cao tuổi, chỉ đứng sau bệnh tim mạch ^[1]. Để phòng ngừa kịch bản xấu nhất là sa sút trí tuệ, không ít gia đình đã tìm mua các loại thực phẩm bổ sung chứa axit béo omega-3, đặc biệt là docosahexaenoic acid (DHA), với hy vọng ngăn ngừa hoặc đẩy lùi bệnh Alzheimer.

Liệu việc bổ sung DHA có thực sự giúp người cao tuổi phòng ngừa và chặn đứng được bệnh Alzheimer như nhiều lời quảng cáo? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng: DHA có thể hỗ trợ cải thiện trí nhớ ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ liên quan đến tuổi tác, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc đảo ngược hoặc ngăn chặn tiến trình bệnh một khi Alzheimer đã thực sự khởi phát ^{[1] [2]}.

Cơ chế tác động: Vì sao DHA đóng vai trò sống còn với não bộ?

DHA là axit béo omega-3 chính cấu tạo nên não và tim, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc duy trì chức năng thần kinh và hoạt động tim mạch ^[1]. Sự suy giảm nồng độ DHA trong huyết tương có liên quan trực tiếp đến tình trạng suy giảm nhận thức ở cả người cao tuổi khỏe mạnh và bệnh nhân Alzheimer ^[1]. Khi cơ thể được cung cấp đủ axit béo chưa bão hòa đa (PUFA), đặc biệt là DHA và EPA, chúng sẽ hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm – một hiện tượng phổ biến ở những người mắc bệnh Alzheimer ^[3].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh axit béo omega-3 mang lại nhiều đặc tính bảo vệ thần kinh thực sự ^[3]. DHA thúc đẩy tính mềm dẻo của màng tế bào thần kinh, hỗ trợ quá trình hình thành khớp thần kinh (synapse), điều hòa các con đường dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào não và làm dịu trạng thái viêm ^[3]. Trong các mô hình động vật biến đổi gen mắc Alzheimer, việc bổ sung DHA giúp khôi phục nồng độ chất này trong mô não, nâng cao khả năng học tập và ghi nhớ, đồng thời làm giảm đáng kể sự tích tụ của protein beta-amyloid, các mảng xơ và đám rối protein tau ^[1]. Sản phẩm chuyển hóa hạ nguồn của DHA là neuroprotectin D1 cũng được xem là yếu tố tiềm năng tham gia vào quá trình bảo vệ này ^[2].

Bằng chứng lâm sàng ở người suy giảm nhận thức nhẹ

Mặc dù các thí nghiệm trên động vật rất hứa hẹn, tác động trên cơ thể người cần được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và can thiệp cho thấy chế độ ăn giàu cá hoặc bổ sung DHA đem lại lợi ích rõ nét ở những người có suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) hoặc suy giảm nhận thức do lão hóa (ARCD) ^{[1] [4] [2]}.

Nghiên cứu lâm sàng được tiến hành tại 19 trung tâm y tế ở Mỹ trên 485 đối tượng khỏe mạnh từ 55 tuổi trở lên có biểu hiện suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi tác (ARCD) là một ví dụ tiêu biểu ^{[1] [5]}. Các tình nguyện viên có điểm kiểm tra trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE) trên 26 và điểm trí nhớ logic dưới mức chuẩn của người trẻ ít nhất 1 độ lệch chuẩn, được phân ngẫu nhiên để uống 900 mg DHA từ tảo mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 24 tuần (khoảng 6 tháng) ^[5]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị cho thấy nhóm dùng DHA mắc ít lỗi hơn đáng kể trong bài kiểm tra học cặp đôi CANTAB PAL so với nhóm giả dược (chênh lệch điểm số -1,63, p = 0,03) ^{[1] [5]}.

Bên cạnh đó, nhóm bổ sung DHA còn cải thiện rõ rệt điểm số nhận diện từ ngữ cả tức thì lẫn trì hoãn (p < 0,02), dù không ghi nhận chuyển biến ở bài kiểm tra trí nhớ làm việc hay chức năng điều hành ^[5]. Nồng độ DHA trong huyết tương của nhóm này tăng gấp đôi và tương quan thuận với điểm số ghi nhớ được nâng cao ^[5]. Đồng thời, nhịp tim khi nghỉ ngơi cũng giảm đáng kể (p < 0,03), cho thấy lợi ích kép đối với cả tim mạch lẫn khả năng học tập và trí nhớ từng đoạn (episodic memory) ^[1].

Một nghiên cứu can thiệp khác kéo dài 6 tháng do Stavrinou P. và cộng sự tiến hành trên nhóm người cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ cũng cho kết quả khả quan ^[3]. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược này áp dụng chế độ bổ sung kết hợp axit béo omega-3 và omega-6 liều cao cùng các vitamin chống oxy hóa như vitamin A và vitamin E ^[3]. Kết quả ghi nhận việc phối hợp dưỡng chất này có thể làm chậm quá trình suy giảm nhận thức và suy giảm khả năng hoạt động chức năng ở nhóm người bệnh giai đoạn sớm ^[3]. Tương tự, nghiên cứu của Shinto L. và cộng sự chỉ ra rằng việc kết hợp omega-3 với axit alpha-lipoic trong 12 tháng giúp làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức và suy thoái chức năng trên một nhóm nhỏ bệnh nhân ^[3].

Ranh giới thực tế: Không có tác dụng khi Alzheimer đã khởi phát

Trái ngược với những kết quả tích cực ở giai đoạn sớm, các bằng chứng khoa học hiện nay đều thống nhất rằng: bổ sung DHA đơn thuần không thể ngăn ngừa hay đảo ngược bệnh một khi Alzheimer đã chính thức phát tác và tiến triển ^{[1] [2]}.

Nghiên cứu lâm sàng quy mô của tác giả Quinn và các đồng nghiệp đã theo dõi 402 bệnh nhân Alzheimer mức độ nhẹ đến trung bình trong suốt 18 tháng ^[4]. Kết quả cho thấy việc dùng DHA liều 2 g mỗi ngày so với giả dược hoàn toàn thất bại trong việc làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức cũng như mức độ thoái hóa chức năng thần kinh ở những bệnh nhân này ^{[3] [4]}. Tương tự, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi khác của van de Rest và cộng sự tiến hành trên 302 người từ 65 tuổi trở lên sử dụng EPA/DHA trong 26 tuần cũng không ghi nhận sự cải thiện về sức khỏe tinh thần ^[4].

Tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã rà soát 139 bài báo khoa học và chọn lọc các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao đánh giá tác động của EPA và DHA trên bệnh nhân Alzheimer và sa sút trí tuệ ^[6]. Kết luận cho thấy việc bổ sung các axit béo này không làm thay đổi điểm số trên các thang đo nhận thức chuẩn như MMSE, ADAS-Cog hay CDR ^[6]. Điểm tích cực hiếm hoi chỉ là cải thiện độ trôi chảy ngôn ngữ và khả năng chú ý ở nhóm bệnh nhân sa sút trí tuệ rất nhẹ hoặc nhóm không mang gen APOE epsilon 4 ^[6]. Còn với những người bệnh Alzheimer giai đoạn tiến triển, việc bổ sung EPA hay DHA hoàn toàn không làm giảm được tốc độ suy thoái nhận thức ^[6].

Tổng quan hệ thống năm 2024 phân tích 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng nhấn mạnh sự phân hóa kết quả này: lợi ích bảo tồn thể tích hồi hải mã và chức năng ghi nhớ chỉ xuất hiện rải rác ở giai đoạn khởi đầu suy giảm nhận thức nhẹ, còn tác động gần như bằng không ở bệnh nhân Alzheimer nặng hơn ^[7]. Điều này củng cố quan điểm rằng can thiệp sớm ngay từ khi tổn thương não chưa lan rộng mới là yếu tố mấu chốt quyết định hiệu quả ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về "thần dược bổ não" DHA

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là đánh đồng hiện tượng suy giảm trí nhớ do lão hóa thông thường với bệnh lý Alzheimer, từ đó tin rằng uống viên dầu cá hoặc DHA là có thể "ngăn ngừa" hoặc "chữa khỏi" căn bệnh nan y này. Thực tế, Alzheimer là một bệnh thoái hóa thần kinh phức tạp liên quan đến sự lắng đọng mảng bám protein và chết tế bào não hàng loạt, tiến trình mà chỉ riêng các viên bổ sung dinh dưỡng không thể chặn đứng một khi các tổn thương cấu trúc đã hoàn tất ^{[1] [4] [6]}.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ người già khỏe mạnh uống DHA liều càng cao thì não càng minh mẫn. Tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng trong 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ở người khỏe mạnh trên 55 tuổi, có 7 nghiên cứu ghi nhận lợi ích nhưng có tới 8 nghiên cứu báo cáo không thấy tác dụng rõ rệt ^[2]. Sự khác biệt trong kết quả giữa các nghiên cứu bắt nguồn từ liều lượng dùng, thời gian theo dõi, kiểu gen apolipoprotein E (APOE), giới tính, mức độ suy giảm ban đầu và các bài kiểm tra được áp dụng ^[2].

Ai nên cân nhắc và ai cần thận trọng khi bổ sung DHA?

Những đối tượng có thể nhận được lợi ích tiềm năng từ việc bổ sung omega-3 và DHA bao gồm người cao tuổi bắt đầu có lời phàn nàn sớm về trí nhớ, người có tiền sử gia đình mắc chứng sa sút trí tuệ hoặc người mắc bệnh động mạch vành (CAD) ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở những bệnh nhân mạch vành có nhận thức bình thường, việc nạp 3,36 g EPA và DHA mỗi ngày có thể giúp làm chậm quá trình lão hóa nhận thức tới 2,5 năm ^[2]. Đặc biệt, những người mang alen gen APOE epsilon 4 có thể hưởng lợi nếu bổ sung DHA từ trước khi các triệu chứng suy giảm nhận thức xuất hiện ^[2].

Dù các thử nghiệm như can thiệp 900 mg DHA mỗi ngày cho thấy độ an toàn cao và không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng ^[5], người dùng vẫn không nên tự ý dùng các chế phẩm liều cao kéo dài. Những người đang sử dụng thuốc tim mạch, thuốc điều trị các bệnh mạn tính hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn áp dụng trong chế độ ăn uống hàng ngày

Thay vì chỉ trông chờ vào các viên uống đắt tiền, việc thiết lập một chế độ dinh dưỡng đa dạng và cân bằng từ sớm là cách tiếp cận tự nhiên và bền vững nhất ^{[3] [2]}.

Nhiều nghiên cứu dịch tễ lớn như dự án WHICAP khẳng định thói quen tiêu thụ cá biển định kỳ và nạp đủ các axit béo chưa bão hòa chuỗi dài giúp giảm nguy cơ tiến triển thành Alzheimer so với chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa hoặc quá nhiều chất béo tổng số ^{[3] [4]}. Chế độ ăn nên ưu tiên nguồn cá béo tự nhiên (như cá hồi, cá trích, cá thu) được nấu bằng phương pháp hấp hoặc nướng nhẹ để bảo toàn cấu trúc axit béo, tránh chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ cao gây biến tính chất béo có lợi.

Đối với người lựa chọn sản phẩm bổ sung, các nghiên cứu can thiệp có kết quả tích cực thường áp dụng mức liều khoảng 900 mg DHA chiết xuất từ tảo mỗi ngày cho nhóm suy giảm nhận thức do lão hóa ^{[1] [5]}. Người dùng nên uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng chất béo nhất định để tăng cường khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa.

Tóm lại, bổ sung DHA không phải là chiếc khiên thần kỳ giúp ngăn chặn hay chữa khỏi bệnh Alzheimer khi mầm bệnh đã phát tác ^{[1] [4] [6]}. Axit béo này chỉ phát huy giá trị hỗ trợ tối đa nếu được can thiệp sớm ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và thói quen rèn luyện trí não thường xuyên ^{[1] [2]}.