Khi bắt đầu cắt giảm carbohydrate, nhiều người thường gặp cảm giác mệt mỏi, váng đầu và cho rằng cơ thể đang thiếu muối. Tình trạng mất natri nhanh chóng khi hạn chế tinh bột thực chất liên quan mật thiết đến sự sụt giảm nồng độ hormone insulin trong máu, vốn làm thay đổi chức năng tái hấp thu của thận.

Hiện tượng đào thải natri khi giảm carbohydrate chủ yếu được suy luận từ các nghiên cứu về nhịn ăn và nạp carbohydrate ở người [1], [2]. Dữ liệu hiện có cho thấy hormone insulin kích thích thận giữ muối; khi nguồn carbohydrate bị cắt giảm, lượng insulin lưu hành hạ thấp, dẫn đến việc thận tăng bài tiết natri ra nước tiểu [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng trực tiếp trong tài liệu chủ yếu đến từ mô hình nhịn ăn hoàn toàn hoặc truyền glucose, chưa chứng minh đầy đủ trên mọi mức độ của chế độ ăn low-carb thông thường.

Giảm insulin khiến thận tăng bài tiết natri như thế nào?

Nồng độ insulin giảm xuống là tín hiệu chính khiến ống thận giảm tái hấp thu và xả bớt lượng natri dự trữ ra ngoài [1]. Khi cơ thể không nhận đủ carbohydrate từ khẩu phần, tuyến tụy sẽ hạn chế tiết insulin [2].

Sự sụt giảm insulin làm gián đoạn quá trình kích thích tái hấp thu natri tại các ống thận, khiến khoáng chất này theo nước tiểu thoát ra nhiều hơn [1]. Ngược lại, khi truyền hoặc nạp carbohydrate vào cơ thể, lượng đường và insulin trong máu tăng lên sẽ kích hoạt phản ứng giữ muối (ngừng đào thải natri) kéo dài đến 36 giờ tiếp theo [2]. Do đó, nồng độ insulin lưu hành thấp được xem là yếu tố hormone then chốt giải thích vì sao natri bị đào thải nhanh chóng khi thiếu hụt tinh bột [1].

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận gì về bài tiết natri?

Các thử nghiệm trên người cho thấy việc ngưng nạp năng lượng hoặc carbohydrate làm đảo lộn cân bằng natri chỉ sau một thời gian ngắn.

  • Nghiên cứu năm 1977 trên 37 người béo phì không mắc tiểu đường cho thấy khi nhịn ăn 7 ngày, lượng natri bài tiết qua thận vượt mức nạp vào trong suốt thời gian theo dõi, đạt đỉnh cao nhất vào ngày thứ 2 [2]. Insulin huyết tương giảm nhanh ngay từ ngày đầu, và khi được truyền glucose vào ngày thứ 4, cơ thể lập tức giữ natri trở lại [2].
  • Thử nghiệm năm 1981 trên người béo phì nhịn ăn phát hiện việc ức chế cả glucagon và insulin (bằng somatostatin) vào ngày thứ 4 làm tăng đáng kể lượng natri bài xuất [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận việc giảm tiết insulin là yếu tố quyết định hiện tượng đào thải muối qua thận [1].
  • Thử nghiệm năm 1975 trên 16 người tăng huyết áp nhịn ăn qua đêm và uống nước ghi nhận lượng natri bài tiết trung bình tăng từ 130 lên 291 µeq/phút [3]. Sau khi nạp carbohydrate, 62% người tăng huyết áp có phản ứng giữ natri (lượng natri niệu giảm hơn 30%), so với tỷ lệ 41% ở nhóm 22 người huyết áp bình thường [3].

Bên cạnh vai trò của insulin, nghiên cứu năm 1981 cũng lưu ý glucagon liều cao có thể gián tiếp làm tăng mất natri qua thận thông qua việc giảm tái hấp thu thể ceton tại ống thận [1]. Giả thuyết năm 2001 còn đề cập sự giảm leptin khi nhịn ăn kích hoạt hệ neuropeptide Y (NPY), có thể góp phần thúc đẩy thận tăng bài tiết natri [4].

Đối tượng nghiên cứu Can thiệp Kết quả bài tiết natri 37 người béo phì không tiểu đường [2] Nhịn ăn 7 ngày, truyền glucose ngày 4 Đào thải natri cao nhất ngày 2; truyền glucose giúp giữ natri trong 36 giờ [2] Người béo phì nhịn đói [1] Truyền somatostatin hạ insulin và glucagon ngày 4 Thận tăng bài xuất natri đáng kể do thiếu hụt insulin [1] 16 người tăng huyết áp [3] Nhịn ăn qua đêm, nạp nước và glucose Natri niệu tăng từ 130 lên 291 µeq/phút; nạp đường gây giữ muối ở 62% người bệnh [3]

Phản ứng đào thải natri có giống nhau giữa người và động vật?

Cơ chế đào thải natri khi thiếu năng lượng hoặc thiếu carbohydrate có sự khác biệt rất lớn tùy theo loài nghiên cứu.

Nghiên cứu năm 1992 chỉ ra rằng chuột cống trắng Munich-Wistar không hề xuất hiện hiện tượng tăng bài tiết natri khi nhịn ăn kéo dài từ 2 đến 8 ngày như ở người hay thỏ [5]. Ngược lại, chuột giảm bài tiết natri ngay từ 0 đến 4 giờ đầu nhịn ăn và duy trì cơ chế giữ natri thông qua việc giảm mức lọc cầu thận và tăng tái hấp thu ở ống thận [5]. Các thử nghiệm năm 1985 và 1990 trên chuột cũng cho thấy hệ thần kinh giao cảm thận tham gia vào việc bảo tồn natri khi con vật bị đói [6], [7]. Do đó, các kết quả trên chuột không thể áp dụng trực tiếp cho cơ chế bài tiết natri ở người.

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các dữ liệu khoa học hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống quan trọng về việc áp dụng chế độ ăn hàng ngày.

  • Chưa có dữ liệu cụ thể về lượng natri mất đi ở các mức hạn chế carbohydrate khác nhau (như ăn low-carb vừa phải so với chế độ ăn ketogenic rất ít carbohydrate). Các nghiên cứu cốt lõi chủ yếu thực hiện trong điều kiện nhịn ăn hoàn toàn [1], [2].
  • Chưa xác định được mức bổ sung muối tối ưu bằng con số chính xác để bù đắp cho lượng natri đào thải qua thận ở người ăn low-carb tự do.
  • Chưa có nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng dài hạn của việc chủ động bù natri đối với sức khỏe tim mạch và huyết áp ở những người duy trì chế độ ăn hạn chế carbohydrate kéo dài.

Ai nên thận trọng khi bù natri?

Việc bổ sung thêm muối không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm bệnh lý nhạy cảm với lượng khoáng chất nạp vào.

  • Người có tiền sử tăng huyết áp: Nghiên cứu cho thấy người tăng huyết áp có phản ứng bài tiết natri mạnh hơn nhưng cũng rất nhạy cảm với việc giữ muối khi tiêu thụ carbohydrate [3].
  • Người mắc bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm trực tiếp điều hòa cân bằng natri và nước [5], [8]. Bổ sung muối tùy tiện có thể làm tăng áp lực lọc cho cầu thận.
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu: Tác động của thuốc lên quá trình bài xuất nước tiểu có thể tương tác với lượng muối nạp vào cơ thể.

Những người thuộc các nhóm trên cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tự ý tăng lượng muối trong khẩu phần ăn hàng ngày.

Bù natri hợp lý khi ăn ít carbohydrate

Hiện tượng giảm insulin dẫn đến mất natri giải thích vì sao cơ thể có thể cảm thấy hụt hẫng trong những ngày đầu cắt giảm carbohydrate [1], [2]. Dù vậy, người thực hiện không nên lạm dụng các loại thực phẩm quá mặn hoặc viên muối bổ sung liều cao mà không có chỉ định y khoa. Việc duy trì một lượng muối vừa phải trong chế biến thức ăn, kết hợp uống đủ nước và theo dõi sát các phản ứng của cơ thể là hướng tiếp cận an toàn để giữ cân bằng điện giải.