Nhiều người lựa chọn chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) và tăng cường đạm để giảm cân nhanh chóng hoặc cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng này thường làm dấy lên lo ngại về sự lắng đọng khoáng chất tại đường tiết niệu.

Các nghiên cứu lâm sàng và tổng quan y khoa cho thấy chế độ ăn low-carb giàu đạm, đặc biệt là đạm động vật, có thể làm tăng các yếu tố hình thành sỏi thận [1], [2]. Dù bản thân việc hạn chế tinh bột chưa đủ bằng chứng độc lập để kết luận là nguyên nhân trực tiếp, lượng protein động vật nạp vào ở mức cao đi kèm lại thúc đẩy các biến đổi bất lợi trong sinh hóa nước tiểu [1], [3].

Chế độ ăn low-carb giàu protein ảnh hưởng thế nào đến nước tiểu?

Chế độ ăn low-carb kết hợp lượng đạm cao làm thay đổi đáng kể môi trường bài tiết của thận [1]. Về mặt lý thuyết chuyển hóa, tinh bột là nguồn cung cấp carbon nội sinh chính cho quá trình tổng hợp glyoxylate và oxalate tại gan, nên việc giảm tinh bột từng được kỳ vọng sẽ giúp giảm hình thành oxalat [1].

Ngược lại, khẩu phần nhiều đạm lại gia tăng đào thải axit qua thận [1]. Tình trạng tăng tải lượng axit khiến thận tăng đào thải canxi và đồng thời làm suy giảm nồng độ citrate trong nước tiểu [1]. Citrate vốn là chất ức chế tự nhiên quá trình kết tinh muối khoáng, do đó khi chất này sụt giảm cùng lúc với canxi niệu tăng cao, nguy cơ hình thành sỏi sẽ tăng lên đáng kể [1], [2].

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận kết quả gì?

Các thử nghiệm trên người và báo cáo y khoa đã chỉ ra những thay đổi cụ thể về nguy cơ tạo sỏi khi áp dụng chế độ ăn giàu đạm:

  • Một nghiên cứu đánh giá chế độ ăn Atkins trên người khỏe mạnh ghi nhận lượng canxi niệu tăng trung bình 61% và citrate niệu giảm 41% so với mức ban đầu [1]. Sự thay đổi này đi kèm với mức tăng đào thải axit ròng trung bình 56 mEq/ngày do tiêu thụ lượng protein lớn [1].
  • Các chế độ ăn giàu đạm, định nghĩa là mức đạm vượt quá 25% tổng năng lượng hoặc trên 2 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, bị cảnh báo làm gia tăng nguy cơ sỏi thận và gây tăng lọc cầu thận [4].
  • Đánh giá tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng các chế độ ăn hạn chế carbohydrate (bao gồm chế độ ăn giàu protein và ketogenic) có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận, trái ngược với các chế độ ăn thiên về thực vật chưa qua chế biến [2].
  • Khảo sát lâm sàng trên bệnh nhân sỏi thận ghi nhận 30% đối tượng có hiện tượng tăng canxi niệu so với 12% ở nhóm đối chứng, đồng thời lượng oxalate nạp vào ở nhóm sỏi thận cũng cao hơn (159 +- 119,27 so với 112 +- 47,9) [5].
  • Thói quen ăn quá nhiều thịt kết hợp với uống không đủ nước và chế độ ăn ít chất xơ có mối liên hệ rõ rệt với hoạt động hình thành sỏi [6].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu hiện tại vẫn còn những khoảng trống chưa thể đưa ra câu trả lời dứt khoát về chế độ ăn này:

  • Chưa có đủ bằng chứng độc lập để khẳng định việc cắt giảm carbohydrate đơn thuần có lợi hay có hại cho quá trình tạo sỏi [1].
  • Tác động riêng rẽ của chất xơ và rau củ lên sự hình thành sỏi vẫn chưa được hiểu biết trọn vẹn do các chất dinh dưỡng luôn tương tác phức tạp với nhau [3].
  • Chưa có nghiên cứu theo dõi tiến cứu nào kiểm tra đầy đủ khả năng phòng ngừa nguy cơ sỏi thận của chế độ ăn thuần chay [3].
  • Nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn trên người khỏe mạnh chưa xác nhận mối liên hệ giữa lượng axit béo nạp vào và nguy cơ khởi phát sỏi thận, dù dầu cá n-3 từng cho thấy khả năng giảm canxi và oxalat niệu trong các thử nghiệm nhỏ [1].

Hiểu lầm thường gặp về sỏi thận và dinh dưỡng

Nhiều người lầm tưởng rằng kiêng hoàn toàn canxi trong bữa ăn sẽ ngăn ngừa sỏi canxi oxalat. Thực tế, chế độ ăn ít canxi lại là yếu tố bất lợi, trong khi duy trì lượng canxi phù hợp từ sữa hoặc các nguồn khác lại liên quan độc lập với việc giảm nguy cơ tạo sỏi [2], [3]. Khi thiếu canxi trong lòng ruột, oxalat tự do sẽ được hấp thu nhiều hơn vào máu và đào thải ra nước tiểu [2].

Một quan niệm khác cho rằng chỉ cần cắt giảm tinh bột là bảo vệ được thận. Bằng chứng cho thấy nếu cắt giảm tinh bột nhưng lại bù đắp bằng lượng lớn thịt mỡ và thực phẩm chế biến nhiều muối, nguy cơ sỏi thận vẫn tăng cao do ảnh hưởng tiêu cực của đạm động vật và natri [2], [4].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn giàu protein?

Những người có tiền sử hoặc nguy cơ bệnh lý đường tiết niệu cần kiểm soát chặt chẽ lượng đạm nạp vào:

  • Người từng bị sỏi thận canxi oxalat hoặc sỏi axit uric [3].
  • Người mắc hội chứng thận xốp tủy (chiếm khoảng 10% bệnh nhân sỏi canxi vô căn) [6].
  • Người bị tăng oxalat niệu nhẹ do rối loạn chuyển hóa pyridoxine thành pyridoxal 5'-phosphate [6].
  • Người suy giảm khả năng hấp thu citrate ở đường ruột [6].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính, nhóm đối tượng cần chế độ ăn giảm đạm để làm chậm tiến triển bệnh [7].
  • Người thừa cân hoặc béo phì có rối loạn chuyển hóa khoáng chất trong nước tiểu [5].

Gợi ý chế độ ăn cân bằng để bảo vệ thận

Để giảm thiểu gánh nặng cho hệ tiết niệu, các khuyến cáo dinh dưỡng hiện nay ưu tiên các điều chỉnh lối sống sau:

  • Uống đủ nước để đảm bảo lượng thể tích nước tiểu cần thiết, ngăn ngừa sự cô đặc và quá bão hòa chất khoáng [2], [3], [6].
  • Giảm tỷ lệ đạm từ thịt đỏ hoặc thịt động vật chế biến sẵn, có thể thay thế bằng chế độ ăn cân bằng bổ sung các sản phẩm từ sữa ít béo [2], [3].
  • Tăng cường rau củ quả và chất xơ nhằm cải thiện pH nước tiểu và bổ sung citrate tự nhiên [2], [3].
  • Khi ăn các loại rau củ chứa nhiều oxalat, nên dùng kèm nước và thực phẩm chứa canxi để liên kết oxalat ngay tại ruột [2].
  • Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều muối và đường fructose bổ sung, hai yếu tố làm tăng đào thải canxi và nguy cơ tạo sỏi [2], [4].

Chế độ ăn low-carb giàu đạm động vật tiềm ẩn nguy cơ làm tăng canxi niệu và thúc đẩy hình thành sỏi thận. Việc duy trì một khẩu phần đa dạng, giàu thực vật, đủ nước và cân đối lượng canxi là giải pháp khoa học giúp kiểm soát cân nặng mà không gây áp lực lên đường tiết niệu. Người có bệnh lý nền về thận nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt.