Nhiều người trẻ hiện nay lựa chọn cắt giảm tối đa tinh bột với mong muốn giảm cân nhanh chóng. Việc loại bỏ các nhóm thực phẩm giàu carbohydrate thường kéo theo sự sụt giảm nguồn cung vi chất tự nhiên trong khẩu phần hàng ngày.
Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ ăn hạn chế carbohydrate làm sụt giảm đáng kể lượng magie và thiamine đưa vào cơ thể [1]. Một nghiên cứu kéo dài 52 tuần ghi nhận người theo chế độ ăn này cũng không đạt mức khuyến nghị hàng ngày đối với kali và magie [2]. Đáng lưu ý, các dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành thừa cân hoặc mắc đái tháo đường, chưa có nghiên cứu riêng biệt trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh [2].
Cơ chế suy giảm vi chất khi cắt giảm carbohydrate
Cắt giảm carbohydrate khiến cơ thể mất đi nguồn cung cấp dồi dào các vitamin và khoáng chất từ thực vật. Chế độ ăn low-carb thường loại bỏ hoặc hạn chế nghiêm ngặt ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, trái cây và một số sản phẩm từ sữa [3]. Đây vốn là những thực phẩm tự nhiên cung cấp lượng lớn chất xơ, vitamin nhóm B và các khoáng chất thiết yếu [3].
Việc thiếu hụt dinh dưỡng là vấn đề quan trọng khi một nhóm chất đa lượng bị kiêng khem quá mức [4]. Ngay cả khi người ăn kiêng chủ động uống bổ sung vi chất, cơ thể vẫn có thể bỏ lỡ các tác động hiệp đồng tự nhiên giữa vi chất và chất chống oxy hóa có trong thực phẩm nguyên bản [4]. Ngoài ra, chế độ ăn low-carb không phải lúc nào cũng giúp người dùng phân biệt giữa thực phẩm chất lượng cao và chất lượng thấp [3].
Magie, kali và thiamine: Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra sự sụt giảm rõ rệt về lượng magie, kali và thiamine ở người hạn chế tinh bột. Trong một tổng quan hệ thống gồm 10 nghiên cứu từ 2 đến 104 tuần, khẩu phần thiamine và magie giảm từ 10% đến 70% so với mức ban đầu ở tất cả các dạng ăn hạn chế carbohydrate [1]. Chế độ ăn trong các nghiên cứu này giới hạn carbohydrate từ 4% đến 34% tổng năng lượng nạp vào [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 52 tuần trên 173 người trưởng thành có chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình 36 kg/m2 đã so sánh chế độ ăn nhiều chất xơ và chế độ low-carb [2]. Kết quả cho thấy:
- Nhóm low-carb chỉ đạt mức tiêu thụ magie trung bình là 281,1 mg mỗi ngày, thấp hơn đáng kể so với mức 353,1 mg của nhóm ăn nhiều chất xơ [2].
- Cả hai nhóm nghiên cứu đều không đạt mức tiêu thụ thỏa đáng (AI) đối với kali và mức khuyến nghị (RDA) đối với magie [2].
- Khẩu phần sắt và folate ở nhóm low-carb cũng thấp hơn nhóm ăn nhiều chất xơ [2].
- Ngược lại, nhóm low-carb tiêu thụ nhiều vitamin K (220,0 mcg) và vitamin B12 (4,1 mcg) hơn nhóm đối chứng [2].
Tại một phân tích khác trên chế độ Atkins for Life với mức 20-40 g carbohydrate mỗi ngày, thực đơn không cung cấp đủ lượng khuyến nghị hàng ngày (RDI) cho 12 trong tổng số 27 vi chất [3].
Chế độ ăn hạn chế carbohydrate có thực sự gây bệnh thiếu hụt?
Dù lượng vi chất nạp vào giảm sút, các nghiên cứu can thiệp ngắn hạn và trung hạn chưa ghi nhận ca bệnh thiếu hụt vi chất nào trên lâm sàng [1]. Tổng quan hệ thống năm 2019 xác nhận không có chẩn đoán bệnh thiếu hụt nào được báo cáo dù lượng thiamine, folate, magie, canxi, sắt và iod đều giảm [1]. Tương tự, một đánh giá năm 2020 cũng ghi nhận không có dấu hiệu thiếu hụt vi chất trong các thử nghiệm lâm sàng về chế độ ăn sinh ceton [5].
Tuy nhiên, nguy cơ sức khỏe vẫn tiềm ẩn ở các dạng ăn kiêng nghiêm ngặt. Trong chế độ ăn rất ít carbohydrate (VLCD), hàm lượng chất béo cao có thể ảnh hưởng đến chỉ số sắt, khi có nghiên cứu ghi nhận 3 trong số 7 nam giới áp dụng VLCD bị giảm huyết sắc tố [3]. Một thử nghiệm áp dụng chế độ ăn Paleolithic với 30% năng lượng từ carbohydrate cũng ghi nhận tỷ lệ thiếu iod mức độ vừa tăng từ 15% lên 73% sau 6 tháng [1].
Những điều khoa học hiện chưa thể trả lời
Nghiên cứu hiện tại vẫn chưa làm rõ nhu cầu vi chất thay đổi ra sao khi cơ thể chuyển dịch chuyển hóa sang trạng thái dùng ceton [5]. Hầu hết các mức khuyến nghị vi chất hiện nay được xây dựng dựa trên chế độ ăn tiêu chuẩn nhiều tinh bột [5].
Các thử nghiệm can thiệp mới chỉ theo dõi trong khoảng thời gian từ vài tuần đến 104 tuần [2], [1]. Do đó, ảnh hưởng của việc giảm magie, kali hay thiamine trong nhiều năm liên tục ở người trẻ vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ [4], [2]. Ngoài ra, dữ liệu hiện tại hầu hết đến từ bệnh nhân đái tháo đường hoặc người béo phì, thiếu vắng nghiên cứu trên người trẻ có thể trạng bình thường [2], [1].
Ai nên thận trọng khi theo đuổi chế độ ăn low-carb?
Một số đối tượng có nguy cơ cao gặp bất lợi về sức khỏe khi cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt.
- Người mắc bệnh đái tháo đường týp 1 cần được theo dõi sát sao tình trạng vitamin và khoáng chất nếu áp dụng low-carb [3].
- Người có nguy cơ thiếu máu nên cẩn trọng, bởi chế độ ăn nhiều chất béo đi kèm low-carb có thể làm giảm lượng sắt và huyết sắc tố [3], [2].
- Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc, vì việc thiếu hụt vi chất có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi [6].
- Người áp dụng chế độ Atkins chỉ nạp 5-10% năng lượng (khoảng 20 g carbohydrate mỗi ngày) đối mặt với nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng cao hơn mức cắt giảm vừa phải [4], [3].
Cách bảo đảm vi chất khi áp dụng thực tế
Người theo chế độ ăn hạn chế carbohydrate cần chú trọng chất lượng thực phẩm thay vì chỉ đếm số gam đường bột. Thay vì cắt bỏ hoàn toàn, chế độ ăn low-carb dưới 130 g mỗi ngày kết hợp chất béo lành mạnh được ghi nhận có thể đáp ứng hầu hết ngưỡng vi chất tối thiểu [3].
Khẩu phần ăn nên tích cực bổ sung rau lá xanh đậm, các loại hạt và thực phẩm giàu khoáng chất tự nhiên để bù đắp magie và kali [3], [2]. Trong trường hợp áp dụng mức cắt giảm carbohydrate rất thấp, người thực hiện nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về việc sử dụng viên bổ sung đa vi chất [3], [1].
Chế độ low-carb mang lại hiệu quả giảm cân ngắn hạn nhưng đòi hỏi kế hoạch dinh dưỡng cẩn trọng để tránh thiếu hụt vi chất [4], [2]. Cân bằng giữa mục tiêu vóc dáng và nguồn vi chất đa dạng từ thực phẩm là chìa khóa duy trì sức khỏe lâu dài [4]. Khi có bệnh nền hoặc muốn ăn kiêng kéo dài, bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa [3].




