Nhiều bậc phụ huynh có con mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) thường trải qua cảm giác bất an khi thấy con khó ngồi yên, liên tục mất tập trung trong lớp học và kết quả học tập sa sút. Nỗi e ngại trước các tác dụng phụ của thuốc điều trị khiến không ít gia đình tìm đến các giải pháp hỗ trợ tự nhiên, trong đó dầu cá chứa axit béo omega-3 luôn là cái tên được nhắc tới nhiều nhất.
Bổ sung omega-3 có thể đem lại một số cải thiện khiêm tốn đối với mức độ tập trung và hành vi ở một bộ phận trẻ ADHD, nhưng đây hoàn toàn không phải là giải pháp thần kỳ có thể thay thế thuốc đặc trị. Các bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy hiệu quả của vi chất này không đồng nhất, phụ thuộc vào từng nhóm trẻ và không phải lúc nào cũng vượt trội so với giả dược.
Omega-3 tác động đến não bộ trẻ như thế nào?
Axit béo không bão hòa đa chuỗi dài, đặc biệt là axit docosahexaenoic (DHA) và axit eicosapentaenoic (EPA), đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành và duy trì cấu trúc màng tế bào thần kinh. Não bộ của trẻ em đang trong giai đoạn phát triển rất cần những dưỡng chất này để bảo đảm khả năng dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào diễn ra nhịp nhàng và thông suốt.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 cho thấy nồng độ DHA trong phospholipid tế bào niêm mạc má của trẻ tăng lên rõ rệt sau khi được can thiệp bằng chế độ ăn giàu omega-3 [1]. Đáng chú ý, mức DHA đo được cao hơn có mối liên hệ mật thiết với việc giảm bớt các vấn đề về khả năng chú ý ở trẻ [1].
Tuy nhiên, cơ chế giúp cải thiện sự tập trung này không hoạt động theo cách mà nhiều người lầm tưởng. Nghiên cứu năm 2015 phát hiện rằng việc bổ sung omega-3 không làm thay đổi tốc độ chuyển hóa dopamine, thể hiện qua việc mức axit homovanillic (HVA) trong nước tiểu không biến đổi [1]. Điều này chỉ ra rằng tác động tích cực của omega-3 đối với khả năng chú ý dường như không đi qua mạng lưới kiểm soát nhận thức phụ thuộc dopamine – vốn là đích đến quen thuộc của các loại thuốc kích thích thần kinh thông thường [1].
Bằng chứng ghi nhận sự cải thiện ở trẻ
Trong các thử nghiệm lâm sàng, một số kết quả khả quan đã ghi nhận tác động tích cực của omega-3 đối với những khía cạnh hành vi cụ thể. Nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng việc bổ sung axit béo không bão hòa đa omega-3 giúp cải thiện cụ thể các triệu chứng thiếu tập trung được đánh giá bởi phụ huynh trên thang đo CBCL, thay vì cải thiện toàn bộ các biểu hiện chung của ADHD [1]. Thậm chí, nhóm trẻ phát triển bình thường trong nghiên cứu này cũng nhận được lợi ích tương tự về khả năng chú ý [1].
Một thử nghiệm sơ bộ không mù (open-label) công bố năm 2020 trên 40 trẻ từ 6 đến 12 tuổi mắc ADHD đã thử nghiệm kết hợp 500 mg omega-3 (chứa 294 mg EPA và 206 mg DHA) cùng 3 mg chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc mỗi ngày trong 12 tuần [2]. Kết quả cho thấy điểm số thang đo ADHD-RS giảm từ 31,12 xuống 24,15, đồng thời điểm mức độ nghiêm trọng lâm sàng CGI-S giảm từ 3,38 xuống 2,94 [2]. Trẻ cũng giảm đáng kể số lỗi hành vi trong bài kiểm tra hiệu suất liên tục và cải thiện rõ rệt khả năng ghi nhớ từ ngữ lẫn hình ảnh [2].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2021 trên 120 trẻ từ 6 đến 12 tuổi mắc ADHD dưới ngưỡng chẩn đoán (subthreshold ADHD) kéo dài 12 tuần cũng xác nhận sự phối hợp giữa omega-3 và chiết xuất hồng sâm giúp cải thiện đáng kể điểm số ADHD-RS cũng như các thang đo con về vấn đề chú ý trên thang CBCL [3].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng tổng hợp năm 2017 cũng chỉ ra nhiều tín hiệu khả quan ở các nhóm đối tượng riêng biệt [4]. Một nghiên cứu tại Úc ghi nhận trẻ ADHD gia tăng tỷ lệ EPA và DHA trong hồng cầu có sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng đánh vần, chú ý, đồng thời giảm bớt hành vi chống đối và hiếu động thái quá [4]. Tại Đức, thử nghiệm trên trẻ từ 6 đến 12 tuổi dùng hỗn hợp omega-3 suốt 16 tuần đã giúp tăng nồng độ EPA và DHA hồng cầu, từ đó cải thiện trí nhớ làm việc [4]. Một thử nghiệm khác kéo dài 8 tuần cũng ghi nhận giảm điểm tăng động sau khi bổ sung EPA và DHA [4].
Khi các thử nghiệm lâm sàng không cho thấy lợi ích
Dù có những tín hiệu tích cực, bức tranh khoa học về omega-3 đối với ADHD không hoàn toàn đồng nhất. Nhiều nghiên cứu nghiêm ngặt đã đưa ra kết quả không như kỳ vọng, cảnh báo phụ huynh không nên quá lạc quan.
Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2018 tại 5 trung tâm tâm thần nhi ở Pháp trên 162 trẻ từ 6 đến 15 tuổi (độ tuổi trung bình 9,90 và 78,4% là bé trai) mắc triệu chứng ADHD mức độ vừa đã đem lại kết quả bất ngờ [5]. Sau 3 tháng sử dụng dưỡng chất bổ sung chứa DHA và EPA hoặc giả dược, tỷ lệ giảm điểm tổng thể trên thang đánh giá ADHD-RS-IV ở nhóm dùng giả dược lại cao hơn đáng kể so với nhóm dùng DHA-EPA, cụ thể là giảm 19% so với 9,7% [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc bổ sung omega-3 không mang lại bất kỳ hiệu quả điều trị nào đối với nhóm trẻ này [5].
Không chỉ vậy, khi đánh giá khả năng tăng cường tác dụng của thuốc điều trị đặc hiệu, omega-3 cũng cho thấy giới hạn rõ rệt. Nghiên cứu mù đôi năm 2013 thực hiện trên 69 bệnh nhi từ 7 đến 15 tuổi đang dùng thuốc methylphenidate cho thấy việc uống thêm 2000 mg omega-3 mỗi ngày trong 8 tuần không đem lại sự khác biệt nào so với nhóm dùng giả dược [6]. Cả hai nhóm đều có sự suy giảm điểm số triệu chứng theo đánh giá của phụ huynh và giáo viên, nhưng mức độ cải thiện giữa hai bên không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở tuần thứ 2, thứ 4 và thứ 8 [6].
Nghiên cứu năm 2016 tại Iran trên 150 trẻ mới chẩn đoán ADHD trong 8 tuần cũng chỉ ra những phản hồi lâm sàng có sự khác biệt phức tạp giữa các phân nhóm tăng động, giảm chú ý hoặc hỗn hợp khi sử dụng các liệu pháp bổ trợ như kẽm hay omega-3 cùng methylphenidate, đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu quy mô hơn trước khi đưa ra kết luận chắc chắn [7].
Dấu hiệu thể chất có phản ánh đúng tình trạng thiếu hụt?
Rất nhiều phụ huynh quan sát thấy con mình có các biểu hiện như da khô ráp, tóc xơ cứng, hay khát nước và đi tiểu nhiều lần, sau đó vội vã kết luận rằng trẻ đang thiếu hụt axit béo nghiêm trọng và cần nạp thêm dầu cá liều cao.
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân tích kỹ lưỡng về các dấu hiệu thiếu hụt axit béo thể chất (FADS) trên hai nhóm trẻ: nhóm 347 trẻ trong quần thể chung và nhóm 104 trẻ có triệu chứng ADHD [8]. Kết quả thử nghiệm kéo dài 15 tuần cho thấy các biểu hiện khô da, khô tóc hay khát nước không hề được cải thiện tốt hơn ở nhóm bổ sung omega-3 và omega-6 so với nhóm dùng giả dược bằng dầu cọ [8]. Cả hai nhóm đều có sự suy giảm các dấu hiệu này, nhiều khả năng là nhờ vào lượng axit linoleic tự nhiên có trong cả chế phẩm thử nghiệm lẫn dầu cọ [8].
Quan trọng hơn, nghiên cứu năm 2007 khẳng định rằng sự thay đổi của các dấu hiệu thể chất ngoài da không hề liên quan đến việc cải thiện các triệu chứng hành vi hay chú ý của ADHD [8]. Do đó, các biểu hiện bề ngoài như da khô hay khát nước hoàn toàn không phải là tiêu chuẩn đáng tin cậy để cha mẹ tự ý lựa chọn bổ sung axit béo cho trẻ [8].
Những hiểu lầm phổ biến của các bậc phụ huynh
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là xem dầu cá như một phương pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc chỉ định hoặc các liệu pháp can thiệp tâm lý - hành vi. Thực tế, khi bệnh nhi mắc ADHD không được kiểm soát tốt bằng phác đồ chuẩn y khoa, bệnh có thể gây ảnh hưởng lâu dài đến đời sống gia đình và khả năng hòa nhập xã hội khi trưởng thành [6].
Nhiều cha mẹ còn tin rằng nếu một lượng nhỏ omega-3 đem lại lợi ích thì việc cho con uống liều gấp đôi, gấp ba sẽ giúp trẻ tập trung thần tốc hơn. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc hấp thu vi chất luôn có ngưỡng dung nạp của cơ thể. Một số nghiên cứu cho thấy các phân nhóm trẻ khác nhau sẽ đáp ứng với những tỷ lệ axit béo rất khác nhau [4]. Chẳng hạn, một thử nghiệm can thiệp 4 tháng với 4 viên nang mỗi ngày cho thấy nhóm dùng liều DHA cao hơn (1032 mg DHA kết hợp 264 mg EPA) hỗ trợ cải thiện hành vi và khả năng đọc viết tốt hơn ở phân nhóm trẻ gặp khó khăn trong học tập [4]. Trong khi đó, một nghiên cứu tại Na Uy lại ghi nhận mức liều 0,5 g EPA mỗi ngày trong 15 tuần đem lại cải thiện tốt ở phân nhóm trẻ chống đối và ít hiếu động hơn [4].
Việc tự ý phối hợp nhiều nguồn bổ sung mà không hiểu rõ tỷ lệ thành phần EPA và DHA có thể khiến trẻ không đạt được kết quả mong đợi, thậm chí gây lãng phí tài chính cho gia đình.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù omega-3 thường được đánh giá là an toàn và dễ dung nạp trong đa số các thử nghiệm [2], các bậc phụ huynh vẫn không được chủ quan.
Trong nghiên cứu năm 2018 tại Pháp, đã có 2 trường hợp bệnh nhi trong nhóm sử dụng DHA-EPA gặp phải biến cố bất lợi nghiêm trọng là phải nhập viện do các triệu chứng ADHD trở nên tồi tệ hơn, trong khi nhóm dùng giả dược không ghi nhận ca nào [5]. Điều này là hồi chuông cảnh báo rằng không phải mọi đứa trẻ đều có phản ứng thuận lợi với axit béo bổ sung.
Những trẻ đang được điều trị bằng các thuốc hướng thần hoặc thuốc kích thích thần kinh tuyệt đối không được tự ý dừng thuốc để chuyển sang dùng thực phẩm chức năng [5], [6]. Nếu gia đình muốn sử dụng omega-3 như một liệu pháp phối hợp hỗ trợ, việc trao đổi kỹ với bác sĩ tâm thần nhi khoa hoặc bác sĩ chuyên khoa thần kinh là bắt buộc để theo dõi sát sao tiến triển hành vi và điều chỉnh kịp thời [7], [6].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu phụ huynh muốn tối ưu hóa lượng axit béo chuỗi dài cho con, con đường an toàn và tự nhiên nhất luôn bắt đầu từ chế độ ăn uống thường ngày. Cha mẹ nên ưu tiên bổ sung các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi vào thực đơn 2 bữa mỗi tuần. Cách chế biến nên ưu tiên hấp hoặc nấu canh thanh nhẹ để bảo tồn tối đa cấu trúc của các axit béo chưa bão hòa, hạn chế chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ cao vì nhiệt độ có thể làm oxy hóa chất béo có lợi.
Trong trường hợp trẻ kén ăn hoặc không thể tiêu thụ cá biển, việc lựa chọn chế phẩm bổ sung cần dựa trên bảng thành phần rõ ràng. Nên xem xét kỹ hàm lượng EPA và DHA thay vì chỉ nhìn vào tổng lượng dầu cá in trên bao bì. Đối với các liệu pháp phối hợp như omega-3 kết hợp cùng chiết xuất hồng sâm – vốn đã ghi nhận cải thiện khả năng tập trung liên tục và trí nhớ ngắn hạn sau 12 tuần thử nghiệm [2], [3] – phụ huynh cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế để lựa chọn sản phẩm đã được kiểm định chất lượng nghiêm ngặt.
Bổ sung omega-3 có thể đóng vai trò như một mảnh ghép dinh dưỡng hỗ trợ sự phát triển của não bộ và phần nào cải thiện sự tập trung ở một số trẻ ADHD [1], [4]. Tuy nhiên, chất béo này không thể thay thế cho các can thiệp y khoa chính thống và sự đồng hành kiên nhẫn từ gia đình [6]. Cha mẹ cần giữ cái nhìn khách quan, xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn đồng hành cùng các chuyên gia y tế trên hành trình hỗ trợ con phát triển toàn diện.