Trong thai kỳ, sự phát triển của thai nhi luôn là mối bận tâm hàng đầu của mỗi gia đình, đặc biệt là quá trình hoàn thiện hệ thần kinh và trí não. Nhiều thai phụ thường băn khoăn không biết nên uống axit docosahexaenoic (DHA) ngay từ khi que thử hiện hai vạch, chờ qua giai đoạn ốm nghén, hay đợi đến những tháng cuối mới cần bổ sung. Không ít người lo ngại việc dùng quá sớm có thể gây lãng phí, nhưng cũng sợ bổ sung muộn sẽ bỏ lỡ "giai đoạn vàng" định hình não bộ cho con.
Các bằng chứng khoa học cho thấy sự tích lũy DHA trong não bộ thai nhi diễn ra liên tục suốt thai kỳ nhưng bùng nổ mạnh mẽ nhất từ tuần thứ 29 đến tuần thứ 40 [1]. Tuy nhiên, để ngăn ngừa nguy cơ sinh non và chuẩn bị nguồn dự trữ tối ưu cho trẻ, người mẹ nên bắt đầu bổ sung DHA với liều lượng thích hợp từ trước tuần thứ 20 của thai kỳ [1].
Vai trò của DHA và nhu cầu gia tăng theo từng giai đoạn
DHA là một axit béo không bão hòa đa chuỗi dài thuộc nhóm omega-3, đóng vai trò cấu trúc nền tảng cho hệ thần kinh trung ương và thị giác [2], [3]. Loại axit béo này tập trung với mật độ rất cao trong bao myelin và màng tế bào của các đầu tận cùng khớp thần kinh [3]. Tại các mô quan trọng như não bộ và võng mạc mắt, DHA có thể chiếm tới 50% tổng lượng axit béo phospholipid [4]. Chất này tác động trực tiếp đến màng tế bào cảm thụ ánh sáng, hỗ trợ kích hoạt rhodopsin, phát triển tế bào nón, tế bào que và hoàn thiện các kết nối đuôi gai của tế bào thần kinh [4].
Cơ thể người mẹ có thể tự tổng hợp các axit béo omega-3 chuỗi dài từ tiền chất axit alpha-linolenic, tuy nhiên quá trình chuyển hóa nội sinh này diễn ra với hiệu suất cực kỳ thấp [3]. Do đó, thai nhi hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn dưỡng chất được cung cấp từ chế độ ăn uống và lượng mỡ dự trữ của mẹ thông qua sự vận chuyển qua nhau thai [3], [4]. Trong suốt thai kỳ, nhu cầu dinh dưỡng của người mẹ tăng cao để duy trì quá trình trao đổi chất và hỗ trợ thai nhi phát triển [2].
Bước vào tam cá nguyệt thứ ba, nhu cầu tích lũy dưỡng chất này của em bé đạt mức đỉnh điểm [4]. Ước tính trong ba tháng cuối, mỗi ngày thai nhi tích lũy khoảng 67 mg axit béo omega-3, trong đó chủ yếu là DHA, và có khoảng 5% lượng chất này (tương đương 3,1 mg/ngày) được chuyển thẳng vào việc xây dựng cấu trúc não bộ [5]. Nếu chế độ dinh dưỡng của người mẹ không đáp ứng đủ, nồng độ dưỡng chất trong máu mẹ sẽ sụt giảm nghiêm trọng để ưu tiên cho con [1], [4].
Thời điểm tối ưu để bắt đầu bổ sung DHA
Nhiều phụ nữ mang thai chỉ bắt đầu chú ý đến việc uống viên bổ sung vào những tháng cuối cùng khi nghe nói não bé đang phát triển to ra. Mặc dù tam cá nguyệt thứ ba là thời điểm diễn ra sự bùng nổ về mặt cấu trúc thần kinh, việc chuẩn bị nền tảng từ trước tuần thứ 20 mang lại những lợi ích lâm sàng mang tính bước ngoặt [3], [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 chỉ ra rằng việc bổ sung 600 mg DHA mỗi ngày bắt đầu từ trước tuần thứ 20 của thai kỳ và duy trì liên tục cho đến khi sinh giúp làm giảm đáng kể nguy cơ sinh non và hạn chế tình trạng trẻ sinh ra bị nhẹ cân [1]. Trẻ sơ sinh có nồng độ phospholipid DHA trong huyết tương dây rốn cao hơn cũng được ghi nhận có thời gian mang thai dài hơn so với những trẻ có nồng độ thấp [1]. Việc sinh đủ tháng là yếu tố vô cùng then chốt, bởi vì trẻ sinh non thường chưa kịp xây dựng lớp mô mỡ dự trữ vốn chỉ được hình thành đầy đủ vào ba tháng cuối thai kỳ [4]. Những trẻ này sau khi chào đời sẽ bị thiếu hụt nguồn năng lượng dự trữ và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn chất béo từ bên ngoài [4].
Bên cạnh đó, việc bổ sung phối hợp đa vi chất cùng với DHA một lần mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể chỉ số DHA trong màng hồng cầu (RBC DHA), chỉ số omega-3 toàn phần và cả nồng độ vitamin D của sản phụ [2]. Điều này cho thấy giai đoạn từ tháng thứ 4 trở đi (tam cá nguyệt thứ hai) là mốc thời gian rất phù hợp để bắt đầu bổ sung đều đặn, tạo bước đệm vững chắc cho giai đoạn tăng tốc ở tam cá nguyệt thứ ba [2], [1].
Những bằng chứng lâm sàng về kích thước và chức năng não bộ
Tác động của việc bổ sung axit béo chuyên biệt đối với não bộ thai nhi đã được xác thực qua nhiều nghiên cứu có đối chứng chặt chẽ. Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược tại một trung tâm y khoa đã tiến hành đánh giá tác động của việc bổ sung các axit béo chuyên biệt cho não bộ (gồm DHA và axit arachidonic - ArA) trên phụ nữ mang thai [6]. Khi chụp cộng hưởng từ (MRI) não bộ của 86 trẻ sơ sinh ngay sau khi chào đời, các nhà khoa học phát hiện ra rằng những bé trai có mẹ được bổ sung axit béo chuyên biệt sở hữu thể tích não toàn phần, thể tích chất xám, thể tích thể chai và thể tích vỏ não lớn hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược [6]. Nghiên cứu này chứng minh bổ sung dưỡng chất cho mẹ thực sự làm tăng kích thước các cấu trúc não bộ quan trọng của trẻ sơ sinh [6].
Không chỉ làm thay đổi về mặt thể tích giải phẫu, lượng hấp thụ dưỡng chất của mẹ còn tác động trực tiếp đến khả năng nhận thức của trẻ trong những năm đầu đời. Một nghiên cứu năm 2014 đã theo dõi 67 trẻ nhỏ cho đến 22 tháng tuổi để làm bài kiểm tra tìm kiếm đồ vật mới [3]. Lượng tiêu thụ DHA của các bà mẹ trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba được ghi nhận thông qua bảng hỏi tần suất thực phẩm [3]. Kết quả phân tích cho thấy mức tiêu thụ DHA trong tam cá nguyệt thứ ba của người mẹ có mối liên hệ tích cực và rõ rệt với khả năng thực hiện bài kiểm tra nhận thức của trẻ ở mốc 22 tháng tuổi [3].
Ở khía cạnh thể chất tổng quát, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2020 trên các thai phụ dùng chế độ đa vi chất kết hợp DHA trong hai tam cá nguyệt cuối ghi nhận độ dày nếp gấp da dưới xương bả vai ở trẻ sơ sinh cao hơn đáng kể so với nhóm không bổ sung [2]. Đáng chú ý, các chỉ số an toàn giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng là tương đương nhau, khẳng định tính an toàn của việc can thiệp dinh dưỡng đúng liều lượng [2].
Liều lượng theo từng mốc thai kỳ được ghi nhận trong nghiên cứu
Tùy thuộc vào giai đoạn mang thai và tình trạng dinh dưỡng của từng cá nhân, các nghiên cứu đã ghi nhận những mức liều lượng can thiệp mang lại hiệu quả rõ rệt:
Ở mức độ duy trì cơ bản, liều bổ sung 200 mg DHA mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ ba đã được chứng minh là đủ để ngăn ngừa tình trạng suy giảm nồng độ dưỡng chất này trong cơ thể người mẹ do sự rút bớt từ phía thai nhi [1]. Khi cơ thể mẹ duy trì được nồng độ ổn định, thai nhi sẽ được bảo đảm dòng luân chuyển dưỡng chất liên tục qua nhau thai [1], [4].
Ở mức can thiệp nhằm giảm biến chứng thai kỳ, liều lượng 600 mg DHA mỗi ngày bắt đầu trước tuần thứ 20 giúp làm giảm thiểu nguy cơ sinh non và sinh con nhẹ cân [1]. Nguồn bổ sung này đặc biệt đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho những phụ nữ có thói quen ăn ít cá và hải sản [1].
Về mặt phát triển nhận thức và phối hợp vận động dài hạn, các nhà khoa học đã ghi nhận những kết quả tích cực khi dùng liều cao hơn. Phụ nữ mang thai tiêu thụ 2,2 g DHA kết hợp cùng 1,1 g EPA mỗi ngày từ tuần thai thứ 20 cho đến khi lâm bồn sinh ra những đứa trẻ có khả năng thị giác và năng lực phối hợp vận động tốt hơn [1]. Trong khi đó, việc bổ sung 500 mg DHA mỗi ngày trong thai kỳ giúp tạo nồng độ chất béo cao trong máu mẹ, liên quan chặt chẽ đến sự cải thiện phát triển nhận thức ở trẻ khi được 5,5 tuổi [1]. Một can thiệp khác kết hợp dầu cá hàng ngày (chứa 500 mg DHA và 150 mg EPA) cùng với 400 microgram 5-methyltetrahydrofolate ghi nhận lợi ích phát triển nhận thức của trẻ kéo dài đến tận 6,5 tuổi [1].
Cơ chế hấp thu, vận chuyển nhau thai và sự khác biệt dạng bào chế
Sự xuất hiện của dưỡng chất trong màng tế bào thần kinh của thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế vận chuyển chủ động của nhau thai [1], [4]. Nồng độ phospholipid DHA trong huyết tương dây rốn có mối tương quan tuyến tính rất chặt chẽ với nồng độ dưỡng chất trong máu mẹ [4]. Để đưa được các axit béo chuỗi dài từ tuần hoàn mẹ sang thai nhi, nhau thai sử dụng các phân tử vận chuyển chuyên biệt, trong đó có protein gắn axit béo màng sinh chất nhau thai có ái lực cao (p-FABPpm) [4]. Bổ sung dưỡng chất omega-3 cho mẹ bầu đã được ghi nhận làm tăng cường sự biểu hiện của các protein gắn và vận chuyển axit béo này tại nhau thai [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên cừu mang thai được cho ăn bổ sung 3% DHA chiết xuất từ vi tảo từ 2-3 tuần trước thai kỳ cho đến giữa thai kỳ (75 ngày) đã làm rõ thêm cơ chế này [7]. Kết quả cho thấy việc bổ sung từ mẹ giúp làm giàu nồng độ dưỡng chất này tại nhau thai và toàn bộ các mô thai nhi được khảo sát, đồng thời làm thay đổi sự biểu hiện protein của 4 loại protein vận chuyển axit béo chủ chốt gồm FATP1, FATP4, CD36 và FABP ở nhau thai, cơ, gan và tim của thai nhi [7]. Quá trình này giúp mô cơ và tim thai nhi tăng cường khả năng oxy hóa chất béo, đồng thời giúp gan thai nhi tối ưu hóa khả năng hấp thu đường glucose [7].
Nhiều thai phụ băn khoăn nên chọn dạng bào chế triglyceride (TG) hay phospholipid (PL). Một bài báo tổng quan năm 2021 phân tích các mô hình bổ sung cho thấy hiện tại chưa có sự khác biệt nhất quán nào về mức độ tích lũy dưỡng chất trong mô thai nhi giữa hai dạng este hóa triglyceride hay phospholipid [5]. Dù ở dạng cấu trúc nào, khi được hấp thu vào tuần hoàn mẹ, chúng đều được hệ thống vận chuyển nhau thai xử lý để đưa đến não bộ của thai nhi [5].
Những trường hợp cần đặc biệt lưu ý và thận trọng
Mặc dù axit béo omega-3 rất quan trọng, một số nhóm thai phụ cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế trước khi bổ sung liều lượng cao:
Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường là nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý [8]. Trẻ sinh ra từ những bà mẹ bị đái tháo đường thường có tỷ lệ suy giảm phát triển thần kinh cao hơn [8]. Mặc dù bổ sung dưỡng chất cho mẹ gắn liền với sự phát triển thần kinh tốt hơn ở trẻ nhỏ, sự vận chuyển dưỡng chất này từ mẹ sang con qua nhau thai lại bị suy giảm ở những phụ nữ bị đái tháo đường [8]. Hiện tượng rối loạn chuyển hóa nhiên liệu ở người mẹ đái tháo đường làm biến đổi cơ chế gắn kết và vận chuyển axit béo tại nhau thai [8]. Đối với nhóm này, việc bổ sung phải được bác sĩ chuyên khoa sản và nội tiết tính toán dựa trên hướng dẫn lâm sàng phù hợp, không được tự ý nâng liều [8].
Phụ nữ mang thai có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc can thiệp tim mạch cũng cần tham vấn bác sĩ, bởi vì axit béo omega-3 liều cao có thể ảnh hưởng đến thời gian chảy máu. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế phẩm dinh dưỡng cũng cần được thông báo trong các lần khám thai định kỳ.
Hiểu lầm phổ biến và hướng dẫn thực hành đúng cách
Một hiểu lầm rất phổ biến là thai phụ cho rằng cơ thể có thể tự tổng hợp đủ dưỡng chất thông qua việc ăn các loại hạt thông thường như hạt óc chó, hạt lanh hay hạt chia. Thực tế, các loại hạt này chứa axit alpha-linolenic, và tỷ lệ chuyển đổi từ tiền chất này thành DHA trong cơ thể người là cực kỳ thấp và không đủ đáp ứng nhu cầu tăng vọt trong thai kỳ [3]. Nguồn cung cấp hiệu quả nhất trong bữa ăn hàng ngày đến từ các loại cá béo như cá thu hoặc từ các viên uống bổ sung vi chất [3].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần uống dồn dập vào tháng cuối cùng của thai kỳ. Việc bổ sung quá muộn sẽ không kịp thời phát huy hiệu quả hỗ trợ ngăn ngừa sinh non hay giảm thiểu nguy cơ sinh con nhẹ cân vốn đã được chứng minh hiệu quả khi bắt đầu trước tuần thứ 20 [1]. Hơn nữa, việc tích lũy vào hồng cầu và các mô của mẹ cần thời gian liên tục từ tam cá nguyệt thứ hai [2].
Để áp dụng vào thực tế hàng ngày một cách khoa học:
- Về thời điểm: Phụ nữ nên duy trì chế độ dinh dưỡng giàu dưỡng chất này ngay từ giai đoạn chuẩn bị mang thai, hoặc bắt đầu uống bổ sung ổn định từ trước tuần thứ 20 của thai kỳ và duy trì suốt tam cá nguyệt thứ hai, thứ ba cho đến giai đoạn cho con bú [1], [4].
- Về nguồn thực phẩm: Bổ sung các bữa ăn có cá béo như cá thu hàng tuần nếu có thể [3]. Đối với những người ít ăn hải sản, việc dùng viên uống bổ sung là giải pháp rất cần thiết [1].
- Cách uống: Nên uống viên dầu cá hoặc viên vi chất cùng bữa ăn có chứa chất béo để tối ưu hóa quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa [2], [5]. Việc kết hợp đa vi chất bao gồm axit folic (5-methyltetrahydrofolate), vitamin D và các vitamin nhóm B đem lại hiệu quả hỗ trợ hiệp đồng cho cả mẹ và con [2], [1].
Tóm lại, bổ sung DHA là một quá trình liên tục có tính chiến lược chứ không phải là giải pháp can thiệp cấp tốc ở những tuần cuối. Bắt đầu từ trước tuần thứ 20 với liều lượng phù hợp theo chỉ dẫn y khoa sẽ tạo điều kiện tốt nhất cho con phát triển não bộ toàn diện và chào đời khỏe mạnh [1]. Mỗi thai phụ nên trao đổi cụ thể với bác sĩ sản khoa để lựa chọn liều dùng và sản phẩm tương thích với thể trạng của mình.