Nhiều người mắc sỏi thận có thói quen uống trà xanh mỗi ngày nhưng lại lo lắng lá trà chứa nhiều oxalate sẽ làm sỏi to nhanh. Ngược lại, một số thông tin truyền miệng lại cho rằng uống trà xanh giúp kiềm hóa nước tiểu và hạ nồng độ acid uric cho người bệnh.
Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng ở người bệnh sỏi thận cho thấy việc uống trà xanh hằng ngày không làm giảm nồng độ urate (dạng tồn tại của acid uric) và cũng không làm thay đổi độ pH nước tiểu [1]. Tuy nhiên, tin vui là thói quen này không làm tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu và còn mang lại tác dụng bảo vệ thận nhờ các chất chống oxy hóa mạnh [1].
Nghịch lý giữa oxalate và chất chống oxy hóa trong lá trà
Bệnh sỏi đường tiết niệu đang gia tăng trên toàn cầu, chiếm tỷ lệ khoảng 5% tại Đức và 10% tại Mỹ [2]. Đáng ngại hơn, tỷ lệ tái phát sỏi thận sau 10 năm ước tính lên tới khoảng 50% [2]. Bệnh có thể gây tắc nghẽn đường tiểu, đau đớn và tiểu ra máu [3].
Người bị sỏi thận thường được khuyên tránh uống trà vì đây là nguồn cung cấp oxalate phổ biến trong chế độ ăn [4]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ oxalate cao nhất được phát hiện trong trà đen và trà xanh, trong khi trà thảo mộc, trà trái cây và cà phê có hàm lượng oxalate thấp [5]. Hàm lượng oxalate trong trà xanh và trà đen thay đổi tùy thuộc vào nguồn gốc, chất lượng, thời điểm thu hoạch và cách pha chế [5].
Dù giàu oxalate, trà xanh (Camellia sinensis) lại chứa khoảng 13% là các hợp chất catechin có khả năng chống oxy hóa mạnh [6]. Các catechin chính bao gồm epigallocatechin gallate (EGCG), epigallocatechin (GGC), epicatechin gallate (ECG) và epicatechin (EC) giúp bảo vệ tế bào thận chống lại độc tính do oxalate gây ra [7]. Chính nhờ đặc tính chống oxy hóa, chống xơ vữa và chống tạo sỏi, trà xanh ngày càng được chú ý nghiên cứu ở bệnh nhân sỏi tiết niệu [7].
Cơ chế bảo vệ thận của trà xanh trên thực nghiệm
Các mô hình nghiên cứu tại phòng thí nghiệm đã làm rõ cách trà xanh bảo vệ thận. Trong nghiên cứu năm 2005 trên 120 con chuột Wistar chia làm 4 nhóm (nhóm đối chứng dùng nước muối; nhóm gây sỏi bằng ethylene glycol và vitamin D3; nhóm vừa gây sỏi vừa uống nước trà xanh; nhóm vừa gây sỏi vừa ăn bột lá trà xanh tỷ lệ 2,5% trong thức ăn), mẫu nước tiểu 24 giờ, máu và thận được thu thập sau 7, 14 và 21 ngày [6]. Kết quả cho thấy việc dùng trà xanh giúp giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu, giảm lắng đọng tinh thể canxi oxalate, tăng hoạt tính enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và giảm rõ rệt mức độ chết tế bào theo chương trình (apoptosis) so với nhóm chỉ gây sỏi [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2006 kết hợp thử nghiệm trên dòng tế bào thận NRK-52E và trên chuột đực Sprague-Dawley trong 4 tuần [8]. Trên tế bào NRK-52E, khi nồng độ oxalate tăng lên, số lượng tế bào sống sót giảm đi và sự hình thành gốc tự do tăng mạnh [8]. Việc bổ sung hoạt chất EGCG từ trà xanh đã ức chế quá trình sinh gốc tự do do oxalate gây ra [8].
Ở phần thí nghiệm trên động vật của nghiên cứu năm 2006 này, chuột được chia làm 3 nhóm: nhóm đối chứng ăn uống bình thường; nhóm ăn thức ăn chứa 3% natri oxalate kèm tiêm gentamicin (liều 40 mg/kg) và uống nước lọc; nhóm ăn chế độ gây sỏi tương tự nhưng chỉ uống trà xanh [8]. Sau 4 tuần, nhóm chuột uống trà xanh giảm bài tiết oxalate niệu, giảm hoạt tính của hai loại enzyme chỉ điểm tổn thương ống thận là gamma-glutamyltranspeptidase và N-acetylglucosaminidase, đồng thời số lượng tinh thể sỏi trong thận thấp hơn đáng kể so với nhóm uống nước lọc [8]. Tổng hợp các dữ liệu tiền lâm sàng còn ghi nhận trà xanh giúp giảm độ bão hòa tinh thể brushite, giảm biểu hiện protein osteopontin (OPN) và tăng biểu hiện gen bảo vệ tế bào Bcl-2 [7].
Nghiên cứu trên người nói gì về acid uric, pH và nguy cơ tạo sỏi?
Dù cơ chế trên động vật rất hứa hẹn, tác động thực tế trên bệnh nhân sỏi thận và câu hỏi về khả năng hạ acid uric hay kiềm hóa nước tiểu cần được trả lời bằng dữ liệu trên người. Một nghiên cứu quan sát cắt ngang công bố năm 2019 trên nhóm bệnh nhân sỏi thận có tình trạng tăng canxi niệu vô căn đã đánh giá ảnh hưởng của việc uống trà xanh hằng ngày qua bảng khảo sát chi tiết và xét nghiệm nước tiểu 24 giờ [1]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt giữa người uống trà xanh và người không uống đối với các yếu tố nguy cơ tạo sỏi: lượng oxalate bài tiết trong nước tiểu 24 giờ, độ pH nước tiểu, nồng độ canxi, urate (acid uric) và citrate đều tương đương nhau ở cả hai giới [1].
Các chỉ số bão hòa tinh thể trong nước tiểu cũng như chỉ số khối cơ thể (BMI), yếu tố nguy cơ tim mạch, dấu ấn tái tạo xương, nồng độ canxi và phosphate trong máu đều không có sự khác biệt giữa người uống và không uống trà xanh [1]. Tuy nhiên, khi phân tích thành phần sỏi ở nhóm bệnh nhân nữ tăng canxi niệu, tỷ lệ sỏi canxi oxalate monohydrate ở người uống trà xanh thấp hơn hẳn so với người không uống trà (0% so với 42%), dù thể tích nước tiểu, canxi, oxalate, citrate và urate giữa hai nhóm là tương đương [4]. Hai nghiên cứu trên động vật trước đó cũng củng cố rằng catechin hoặc trà xanh ngăn chặn sự kết tinh, đặc biệt là sự lắng đọng tinh thể canxi oxalate monohydrate trong lòng ống thận [1].
Trên quy mô dân số lớn, các nghiên cứu quan sát ghi nhận vai trò phòng ngừa sỏi của thói quen uống trà [4]. Tại Mỹ, dữ liệu từ các nghiên cứu đoàn hệ NHS I, NHS II và HPFS cho thấy uống ít nhất một cốc trà khoảng 240 ml (8 oz) mỗi ngày giúp giảm 8-14% nguy cơ mắc sỏi thận mới [4]. Tại Anh, khảo sát trên 439.072 người ghi nhận lượng tiêu thụ trà cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi thận mới (tỷ số nguy cơ HR là 0,95 cho mỗi 200 ml/ngày) [4]. Các nghiên cứu trên quần thể người Trung Quốc khỏe mạnh cũng cho thấy mối liên hệ bảo vệ tương tự khi uống trà xanh [1].
Đối với trà đen, một thử nghiệm năm 2021 trên 10 nam giới khỏe mạnh ăn chế độ chuẩn hóa trong 10 ngày đã so sánh giai đoạn uống 1,5 lít trà trái cây/ngày (chứa 0 mg oxalate/ngày) trong 5 ngày đầu với giai đoạn uống 1,5 lít trà đen/ngày (chứa 86 mg oxalate/ngày) trong 5 ngày tiếp theo [2]. Kết quả cho thấy uống 1,5 lít trà đen mỗi ngày không làm thay đổi đáng kể lượng oxalate bài tiết trong nước tiểu 24 giờ, giữ nguyên độ bão hòa tương đối của canxi oxalate, acid uric và struvite, nhưng lại làm tăng đáng kể lượng citrate niệu — một chất ức chế hình thành sỏi canxi quan trọng [2].
Vai trò bất ngờ của hệ vi sinh đường ruột khi uống nhiều trà
Tại sao lá trà giàu oxalate nhưng nhiều người uống trà đặc mỗi ngày vẫn không bị sỏi thận? Câu trả lời nằm ở hệ vi sinh vật đường ruột, được làm sáng tỏ trong nghiên cứu năm 2021 khảo sát thói quen ăn uống và phân tích mẫu phân (giải trình tự gen 16S rDNA và đo acid béo chuỗi ngắn - SCFA) của 30 bệnh nhân sỏi thận canxi oxalate và 30 người khỏe mạnh [3].
Nhóm nghiên cứu đã xác định được 5 chi vi khuẩn đường ruột đóng vai trò là dấu ấn sinh học đối với bệnh sỏi thận canxi oxalate (giá trị đường cong ROC đạt 0,871), bao gồm: Bacteroides, Phascolarctobacterium, Faecalibacterium, Akkermansia và Lactobacillus [3]. Trong đó, hai chi Phascolarctobacterium và Faecalibacterium có mối liên hệ thuận với việc tổng hợp acid béo chuỗi ngắn (SCFA) giúp giảm nguy cơ sỏi thận [3].
Đáng chú ý nhất, chi vi khuẩn Lactobacillus đóng góp lớn nhất (chiếm 79%) vào việc ngăn ngừa sỏi thận do thói quen uống nhiều trà gây ra [3]. Các nhà khoa học đã phân lập được 3 chủng Lactobacillus từ mẫu phân của một người khỏe mạnh có thói quen uống lượng trà rất cao nhưng không bị sỏi thận [3]. Trong mô hình mô phỏng đại tràng trong phòng thí nghiệm, cả 3 chủng vi khuẩn này đều sống sót tốt dưới nồng độ trà cao và phân hủy hiệu quả khoảng 50% lượng acid oxalic (oxalate) [3].
Hiểu lầm thường gặp về trà xanh và cách giảm acid uric niệu
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng uống trà xanh sẽ giúp kiềm hóa nước tiểu và hạ trực tiếp acid uric trong nước tiểu. Như các nghiên cứu đã chứng minh, cả trà xanh lẫn trà đen đều không làm thay đổi độ pH nước tiểu hay làm giảm nồng độ urate và độ bão hòa acid uric niệu [1]. Cơ chế bảo vệ thực sự của trà xanh đến từ khả năng chống oxy hóa của hoạt chất catechin (như EGCG) giúp ngăn tinh thể bám dính, kết hợp với việc tăng lượng nước đưa vào cơ thể để pha loãng nước tiểu [2].
Nếu mục tiêu thực sự của người bệnh sỏi thận là giảm nồng độ acid uric niệu và tăng độ kiềm (pH) cho nước tiểu, biện pháp dinh dưỡng có bằng chứng rõ ràng lại nằm ở việc kiểm soát lượng đạm (protein) ăn vào [5]. Khuyến cáo lượng đạm cho người trưởng thành là từ 0,8 đến 1,0 g trên mỗi kg cân nặng chuẩn mỗi ngày [5]. Việc ăn quá nhiều đạm sẽ tạo ra tải lượng acid lớn, làm tăng canxi niệu, giảm độ pH nước tiểu và giảm bài tiết citrate [5].
Một nghiên cứu thực hiện trên 18 bệnh nhân sỏi thận có tăng canxi niệu cho thấy: khi hạn chế lượng đạm ăn vào ở mức 0,8 g/kg cân nặng/ngày, lượng canxi và acid uric trong nước tiểu đã giảm xuống, đồng thời lượng citrate bài tiết qua nước tiểu tăng lên [5]. Bên cạnh đó, ở người khỏe mạnh, việc dùng 1,5 g L-methionine (một loại acid amin từ đạm) mỗi ngày không làm tăng canxi niệu, nhưng nếu dùng 3 g L-methionine mỗi ngày sẽ làm tăng bài tiết canxi đáng kể khoảng 1 mmol mỗi ngày [5]. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng bằng chứng từ các tổng quan hệ thống về mối liên hệ giữa đạm và nguy cơ tạo sỏi vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất và hiện chưa có thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nào so sánh trực tiếp vấn đề này [5].
Ai nên thận trọng khi uống trà mỗi ngày?
Bằng chứng hiện tại dù tích cực nhưng vẫn có những giới hạn nhất định. Một hạn chế lớn của các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn là thường không phân biệt rõ rệt giữa các loại cà phê và các loại trà khác nhau như trà đen, trà xanh hay trà thảo mộc [5]. Do đó, cơ chế chính xác về tác dụng bảo vệ của trà đen và trà xanh chống lại sự hình thành sỏi vẫn cần được làm sáng tỏ thêm [5].
Đặc biệt, các thử nghiệm cho thấy trà không làm tăng oxalate niệu hiện mới được xác nhận ở người bình thường hoặc bệnh nhân tăng canxi niệu vô căn [1]. Các nhà khoa học nhấn mạnh cần có thêm nghiên cứu để đánh giá tác động của việc uống trà ở nhóm bệnh nhân sỏi thận mắc chứng tăng hấp thu oxalate tại đường ruột [2]. Những người có hệ vi sinh vật đường ruột bị rối loạn, thiếu hụt các chủng lợi khuẩn phân hủy oxalate như Lactobacillus hoặc thiếu hụt acid béo chuỗi ngắn cũng có nguy cơ hấp thu nhiều oxalate từ trà hơn người bình thường [3]. Ngoài ra, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà xanh đậm đặc hằng ngày.
Cách áp dụng thực tế cho người bệnh sỏi thận
Trong điều trị và phòng ngừa sỏi tiết niệu, uống nhiều chất lỏng là biện pháp dinh dưỡng thiết yếu nhất, bất kể loại sỏi nào, nhằm tránh tình trạng thể tích nước tiểu thấp [2]. Người bệnh hoàn toàn có thể bổ sung trà xanh vào tổng lượng nước uống hằng ngày với mức tham khảo từ các nghiên cứu là khoảng một cốc 240 ml (8 oz) trở lên mỗi ngày mà không sợ làm tăng nguy cơ tạo sỏi [4].
Khi pha trà, không nên ngâm ủ trà quá đặc vì hàm lượng oxalate phụ thuộc nhiều vào cách pha chế [5]. Nếu muốn đổi vị mà hoàn toàn không lo ngại về oxalate, người bệnh có thể xen kẽ bằng các loại trà thảo mộc hoặc trà trái cây vì nhóm này có hàm lượng oxalate rất thấp hoặc bằng không [5]. Cần lưu ý nếu dùng nước ép trái cây để phòng sỏi thì phải cân nhắc kỹ lượng đường đơn và calo nạp vào để tránh nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa làm ảnh hưởng ngược lại đến sỏi thận [4].
Để đạt mục tiêu giảm acid uric niệu và tăng citrate tự nhiên, người bệnh nên duy trì lượng đạm vừa phải khoảng 0,8 đến 1,0 g/kg cân nặng mỗi ngày [5]. Đồng thời, việc chăm sóc hệ vi sinh đường ruột để duy trì các lợi khuẩn như Lactobacillus cũng là hướng đi hữu ích giúp cơ thể tự phân hủy bớt oxalate từ thực phẩm và đồ uống [3].
Tóm lại, uống trà xanh hằng ngày không giúp hạ acid uric hay kiềm hóa nước tiểu như lời đồn, nhưng cũng không làm tăng oxalate niệu ở đa số người bệnh [1]. Nhờ dồi dào chất chống oxy hóa EGCG, trà xanh vẫn là thức uống an toàn giúp ngăn ngừa sự kết tinh sỏi khi dùng điều độ [8]. Người bệnh sỏi thận hãy yên tâm thưởng thức trà pha loãng, kết hợp uống đủ nước lọc, ăn giảm đạm và thăm khám bác sĩ định kỳ để kiểm soát bệnh tốt nhất.
