Bổ sung viên uống beta-carotene liều cao có hại cho người hút thuốc?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại viên uống bổ sung vitamin tổng hợp hoặc viên uống sáng mắt chứa beta-carotene với hy vọng nâng cao sức đề kháng và thanh lọc cơ thể. Đối với những người có thói quen hút thuốc lá, việc tìm đến các chất chống oxy hóa để giảm bớt tác hại của khói thuốc lại càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, liệu việc nạp vi chất này qua đường uống liều cao có thực sự mang lại sự bảo vệ như kỳ vọng, hay ngược lại còn tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường?

Các nghiên cứu khoa học lâm sàng quy mô lớn đã đưa ra lời cảnh báo rất rõ ràng rằng việc bổ sung beta-carotene liều cao không hề giúp phòng ngừa mà ngược lại còn làm tăng đáng kể nguy cơ mắc ung thư phổi ở người đang hút thuốc lá ^[1]. Thậm chí, việc bổ sung dưỡng chất này ở dạng viên uống đơn lẻ liều cao bị coi là chống chỉ định đối với những ai chưa thể từ bỏ thuốc lá ^[2].

Nghịch lý chất chống oxy hóa biến thành độc chất trong phổi

Về mặt lý thuyết, beta-carotene là tiền chất của vitamin A và vốn được xem là một chất chống oxy hóa mạnh giúp trung hòa các gốc tự do gây hại. Tuy nhiên, môi trường đường hô hấp của người hút thuốc lá lại chứa đầy các gốc tự do và hóa chất độc hại, tạo nên mức độ stress oxy hóa cực kỳ cao ^[3]. Khi tiếp xúc với môi trường này, phân tử beta-carotene mất đi tính ổn định tự nhiên và dễ dàng bị biến đổi thành các sản phẩm oxy hóa ^[4].

Bản thân beta-carotene nguyên vẹn có thể hoạt động như một chất chống ung thư, nhưng các sản phẩm bị oxy hóa của nó lại tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình sinh ung thư tiến triển ^[4]. Thêm vào đó, khói thuốc lá làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ của các chất chống oxy hóa tự nhiên khác trong mô phổi như vitamin C (ascorbate) và alpha-tocopherol ^[4]. Đây vốn là những chất có vai trò thiết yếu giúp giữ ổn định phân tử beta-carotene ở dạng chưa bị oxy hóa ^[4].

Ở cấp độ tế bào, nồng độ beta-carotene quá cao có thể kích hoạt quá mức các tín hiệu thụ thể retinoic, dẫn tới tình trạng phân chia và biệt hóa mất kiểm soát của các tế bào biểu mô phổi ^[3]. Liều cao dưỡng chất này trong môi trường khói thuốc còn có xu hướng gây cảm ứng enzym thuộc họ cytochrome P450 và làm giảm biểu hiện của protein thụ thể RAR-beta ^[3]. Nghiên cứu mô bệnh học cũng chỉ ra rằng người hút thuốc dùng beta-carotene có hiện tượng tăng biểu hiện cyclin D1 ở biểu mô phế quản bình thường, phản ánh tình trạng phát triển tế bào bất thường ^[5].

Thử nghiệm kinh điển ATBC: Lời cảnh tỉnh từ hàng chục nghìn người

Bằng chứng mạnh mẽ đầu tiên về tác hại này đến từ Thử nghiệm Phòng chống Ung thư bằng Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene (nghiên cứu ATBC) được tiến hành tại vùng tây nam Phần Lan ^[1]. Đây là một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên, mù đôi có quy mô đặc biệt lớn trên 29.133 nam giới hút thuốc lá, ở độ tuổi từ 50 đến 69 tuổi ^[1]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên vào bốn nhóm can thiệp gồm dùng alpha-tocopherol, dùng beta-carotene, dùng cả hai chất hoặc dùng giả dược ^[1].

Kết quả theo dõi trong giai đoạn can thiệp đã gây bất ngờ lớn cho giới y khoa khi ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm dùng beta-carotene tăng tới 17% so với nhóm không bổ sung ^[6]. Đáng lưu ý, nguy cơ này gia tăng đồng loạt ở mọi mức độ hàm lượng hắc ín trong điếu thuốc ^[1]. Ngay cả ở nhóm hút thuốc lá siêu nhẹ có hàm lượng hắc ín từ 7 mg trở xuống, nguy cơ mắc bệnh ở người dùng beta-carotene vẫn cao hơn hẳn với tỷ số nguy hại HR là 1,31 ^[1]. Với nhóm hút thuốc lá không đầu lọc có hàm lượng hắc ín từ 21 mg trở lên, tỷ số nguy hại là 1,22 ^[1].

Mối liên hệ nguy hiểm này cũng không hề thay đổi theo hàm lượng nicotine ^[1]. Nhóm dùng thuốc lá có thông khí với hàm lượng nicotine từ 0,8 microgam trở xuống ghi nhận tỷ số nguy hại là 1,23 ^[1]. Nhóm dùng thuốc lá không đầu lọc có hàm lượng nicotine từ 1,3 microgam trở lên có tỷ số nguy hại là 1,22 ^[1]. Dữ liệu từ thử nghiệm ATBC khẳng định rằng tất cả những người đang hút thuốc cần phải kiên quyết tránh xa các sản phẩm bổ sung beta-carotene bất kể họ hút loại thuốc lá nặng hay nhẹ ^[1].

Nghiên cứu theo dõi dài hạn sau can thiệp của nghiên cứu ATBC kéo dài suốt 18 năm còn cho thấy nguy cơ ung thư phổi tăng cao đặc biệt rõ rệt ở những người hút từ 20 điếu thuốc trở lên mỗi ngày với nguy cơ tương đối RR là 1,25 ^[6]. Ở những người hút dưới 20 điếu mỗi ngày, con số này không có ý nghĩa thống kê với RR là 0,97 ^[6]. Sự chênh lệch nguy cơ giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng đã biến mất sau khoảng 4 năm kể từ khi người tham gia ngừng uống viên bổ sung ^[6].

Bằng chứng bổ sung từ thử nghiệm CARET và phân tích mô bệnh học

Một thử nghiệm can thiệp lâm sàng quy mô lớn khác mang tên CARET cũng đã khảo sát việc phối hợp bổ sung 30 mg beta-carotene mỗi ngày cùng với retinyl palmitate trên nhóm người hút thuốc và công nhân phơi nhiễm bụi amiăng ^[3], ^[6]. Kết quả từ thử nghiệm CARET cho thấy tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm uống viên bổ sung tăng vọt tới 28% ^[6]. Nguy cơ gia tăng này thậm chí vẫn tiếp tục duy trì ở mức cao trong vòng 4 năm sau khi đã kết thúc can thiệp ^[6].

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc gia tăng nhanh chóng số ca bệnh trong thời gian ngắn của cả hai thử nghiệm ATBC và CARET phản ánh việc beta-carotene đã thúc đẩy tốc độ phát triển của các khối u tiền lâm sàng sẵn có, thay vì chỉ tác động vào giai đoạn đầu của quá trình hình thành ung thư ^[6]. Để tìm hiểu sâu hơn về cơ chế này, một nghiên cứu bệnh học đã phân tích mẫu mô lưu trữ từ 52 bệnh nhân dùng 20 mg beta-carotene mỗi ngày và 30 bệnh nhân dùng giả dược trong thử nghiệm ATBC bị chẩn đoán ung thư phổi không tế bào nhỏ ^[5].

Kết quả nhuộm hóa mô miễn dịch cho thấy biểu hiện dương tính với dấu ấn cyclin D1 xuất hiện ở 23% trường hợp thuộc nhóm dùng beta-carotene tại các vùng biểu mô phế quản trông bình thường, trong khi tỷ lệ này ở nhóm dùng giả dược là 0% ^[5]. Tuy nhiên, trong mô khối u ung thư phổi thì sự khác biệt về cyclin D1 lại không có ý nghĩa thống kê ^[5]. Tỷ lệ nhuộm dương tính với dấu ấn phân bào Ki67 ở nhóm bổ sung beta-carotene ghi nhận mức 88%, cao hơn so với mức 71% ở nhóm dùng giả dược ^[5]. Trái với suy đoán ban đầu, việc bổ sung dưỡng chất này không tạo ra thay đổi rõ rệt đối với sự biểu hiện của thụ thể RAR-beta trên các mẫu mô xét nghiệm ^[5].

Mặc dù nghiên cứu này còn hạn chế do số lượng mẫu mô phân tích tương đối nhỏ, phát hiện trên vẫn củng cố thêm giả thuyết rằng việc nạp carotenoid liều cao có thể kích thích tế bào biểu mô phế quản phát triển sai lệch ở người có tiền sử hút thuốc lá ^[5].

Tổng hợp phân tích gộp: Nguy cơ phụ thuộc chặt chẽ vào liều dùng

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một phân tích gộp tiến hành năm 2008 đã thu thập dữ liệu từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn với tổng cộng 109.394 đối tượng tham gia ^[7]. Liều lượng beta-carotene trung bình hàng ngày được sử dụng trong các thử nghiệm này dao động từ 20 đến 30 mg mỗi ngày ^[7]. Kết quả phân tích xác nhận rằng ở những người hiện đang hút thuốc, việc bổ sung beta-carotene liều cao làm tăng 24% nguy cơ mắc ung thư phổi với tỷ số chênh OR là 1,24 ^[7].

Đáng chú ý, ở những người đã từng hút thuốc nhưng hiện tại đã bỏ thuốc, phân tích gộp không ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về nguy cơ ung thư phổi với tỷ số chênh OR là 1,10 ^[7]. Điều này cho thấy sự tương tác độc hại giữa khói thuốc đang hoạt động và nồng độ beta-carotene lưu hành chính là yếu tố then chốt kích hoạt sự gia tăng bệnh lý ác tính ^[7].

Một báo cáo tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng việc sử dụng dài hạn liều cao các chất như retinol, beta-carotene, vitamin nhóm B và vitamin E hoàn toàn không mang lại bất kỳ tác dụng bảo vệ nào trước nguy cơ ung thư phổi ở người đang hoặc đã từng hút thuốc ^[8]. Hai trong số bốn thử nghiệm lâm sàng lớn được rà soát đã ghi nhận rõ nguy cơ ung thư phổi tăng vọt ở nhóm dùng beta-carotene ^[2]. Những dữ liệu nhất quán này khẳng định rằng thói quen tự ý uống các loại viên đơn chất liều cao không những vô tác dụng mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe lá phổi ^[8], ^[2].

Vì sao ăn rau củ quả lại an toàn còn uống viên bổ sung lại nguy hiểm?

Một thắc mắc rất phổ biến là tại sao nhiều nghiên cứu dịch tễ quan sát luôn cho thấy những người ăn nhiều rau xanh và trái cây giàu carotenoid lại có tỷ lệ mắc ung thư phổi thấp hơn ^[2], ^[4]. Trong khi đó, các thử nghiệm lâm sàng dùng viên uống lại mang lại kết quả hoàn toàn trái ngược ^[4]. Sự khác biệt mang tính sống còn này nằm ở hai yếu tố: liều lượng và cấu trúc ma trận vi chất ^[3].

Một nghiên cứu quan sát trên quần thể thu nhập thấp tại vùng Đông Nam Hoa Kỳ cho thấy việc hấp thu beta-carotene và các carotenoid qua đường ăn uống tự nhiên không hề làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở những người nghiện thuốc lá nặng trên 20 gói-năm ^[3]. Lý do chính là lượng beta-carotene nạp vào từ bữa ăn hàng ngày thấp hơn rất nhiều so với liều dùng trong các viên uống tổng hợp ^[3]. Theo các cuộc điều tra dinh dưỡng, lượng beta-carotene nạp vào qua thức ăn thường dưới 3 mg mỗi ngày ^[3]. Điển hình như ở nhóm đối chứng của thử nghiệm ATBC, mức tiêu thụ tự nhiên trung bình chỉ là 1.758 microgam mỗi ngày, hay ở đoàn hệ New York cũng chỉ đạt 6.382 microgam mỗi ngày ^[3].

Trong khi đó, liều dùng can thiệp trong các viên thuốc thử nghiệm lên tới 20 đến 30 mg mỗi ngày, tức là gấp từ 5 đến 15 lần lượng hấp thu tối đa từ khẩu phần ăn tự nhiên thông thường ^[7], ^[3]. Khi vào cơ thể qua thực phẩm tự nhiên, beta-carotene được bao bọc bởi hàng trăm hợp chất vi lượng, khoáng chất và chất chống oxy hóa tự nhiên khác ^[3], ^[4]. Sự phối hợp đồng bộ này giúp bảo vệ phân tử carotenoid không bị oxy hóa thành các chất độc hại ^[4]. Ngược lại, một lượng lớn hóa chất tinh khiết đổ dồn vào cơ thể qua viên uống đơn độc sẽ phá vỡ thế cân bằng và dễ dàng phản tác dụng ^[3], ^[4].

Bên cạnh đó, việc ăn nhiều trái cây và rau củ vốn là biểu hiện của một lối sống lành mạnh tổng thể, chứ không đơn thuần chỉ là tác dụng riêng lẻ của một hợp chất hóa học đơn lẻ nào ^[2], ^[6].

Cạm bẫy từ các loại vitamin tổng hợp và viên uống bổ mắt

Một rủi ro tiềm ẩn mà nhiều người tiêu dùng hiện nay không hề hay biết là sự hiện diện của beta-carotene trong các chế phẩm không kê đơn ^[7]. Khảo sát trên 47 nhãn hiệu vitamin tổng hợp phổ biến cho thấy có tới 70% công thức chứa thành phần beta-carotene ^[7]. Liều lượng trung vị của hoạt chất này trong các loại vitamin tổng hợp thông thường là 0,3 mg mỗi ngày, dao động từ 0 đến 17,2 mg ^[7].

Đặc biệt, hàm lượng chất này bị đẩy lên rất cao trong các sản phẩm viên uống được quảng cáo có công dụng tăng cường thị lực hoặc bổ mắt ^[7]. Liều trung vị của beta-carotene trong các loại viên bổ mắt lên tới 3 mg mỗi ngày, thậm chí có những nhãn hàng chứa hàm lượng lên tới 24 mg mỗi ngày ^[7]. Mức liều này tương đương trực tiếp với mức liều nguy hiểm 20 đến 30 mg đã từng được dùng trong các thử nghiệm lâm sàng gây bùng phát ung thư phổi ^[7].

Nếu người hút thuốc lá không đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng và vô tình sử dụng các loại viên bổ mắt này liên tục mỗi ngày, họ đang tự đặt bản thân vào tình thế vô cùng nguy hiểm ^[7]. Ngoài ra, việc phối hợp bổ sung vitamin D và canxi cùng với chế độ ăn giàu vitamin A hoặc nạp thêm canxi, magiê cũng đã được ghi nhận là làm gia tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi ở người đang hút thuốc ^[8].

Ai cần tuyệt đối thận trọng và những hiểu lầm thường gặp

Đối tượng bắt buộc phải nói không với các loại thực phẩm bổ sung chứa beta-carotene liều cao bao gồm tất cả những người hiện đang hút thuốc lá, bất kể họ hút thuốc lá truyền thống, thuốc lá nhẹ hay thuốc lá có đầu lọc ^[1], ^[2]. Nhóm người từng hút thuốc lá nặng trong nhiều năm hoặc công nhân từng phơi nhiễm với bụi khoáng amiăng cũng là những đối tượng cần phải thận trọng tối đa trước các chế phẩm này ^[7], ^[6].

Một hiểu lầm rất tai hại là suy nghĩ chỉ cần chuyển sang hút các loại thuốc lá có nồng độ hắc ín thấp hoặc thuốc lá có hàm lượng nicotine thấp thì có thể thoải mái dùng viên uống chống oxy hóa để bảo vệ cơ thể ^[1]. Dữ liệu khoa học đã đập tan nhận định này khi chứng minh nguy cơ ung thư phổi do beta-carotene tăng tương đương ở tất cả các nhóm thuốc lá, không phụ thuộc vào nồng độ hắc ín hay nicotine ^[1].

Một sai lầm khác là quan niệm cho rằng vitamin đã là dưỡng chất thì càng bổ sung nhiều càng tốt ^[8]. Việc lạm dụng các dạng viên uống vi chất liều cao mà không có chỉ định y khoa có thể biến một chất vốn lành tính thành tác nhân kích hoạt tế bào ác tính phân chia nhanh chóng ^[5], ^[3]. Cần nhấn mạnh rằng các viên uống bổ sung dinh dưỡng không thể thay thế cho chế độ ăn tự nhiên và càng không thể dùng để làm giảm bớt hậu quả của khói thuốc lá ^[8], ^[2].

Áp dụng chế độ dinh dưỡng an toàn và cân bằng cho lá phổi

Giải pháp hữu hiệu và vững chắc nhất để giảm thiểu nguy cơ mắc ung thư phổi không phải là tìm kiếm bất kỳ viên uống thần kỳ nào, mà chính là cai thuốc lá hoàn toàn ^[2]. Biện pháp này giúp loại bỏ tận gốc căn nguyên gây tổn thương và stress oxy hóa cho các mô tế bào đường hô hấp ^[2], ^[3]. Đối với những người đã bỏ thuốc, nguy cơ do tương tác bất lợi từ beta-carotene cũng sẽ giảm dần và trở về mức an toàn theo thời gian ^[7], ^[6].

Về mặt dinh dưỡng, người hút thuốc không nên kiêng khem các loại thực phẩm tự nhiên chứa carotenoid ^[3]. Việc duy trì khẩu phần ăn giàu rau xanh lá đậm, cà rốt, cà chua, bí đỏ hay các loại quả mọng vẫn luôn được khuyến khích vì mang lại nguồn dinh dưỡng an toàn với nồng độ tự nhiên vừa phải ^[2], ^[3]. Hơn nữa, việc hấp thu các chất chống oxy hóa tự nhiên thông qua chế độ ăn phối hợp đa dạng giữa vitamin C, vitamin E và các carotenoid từ rau củ sẽ đem lại tác dụng bảo vệ sinh học vượt trội hơn hẳn so với việc nạp từng chất đơn lẻ ^[4].

Khi chọn mua bất kỳ loại viên uống bổ sung vitamin tổng hợp hoặc viên uống tăng cường thị lực nào, người tiêu dùng cần tập thói quen kiểm tra kỹ nhãn thông tin thành phần ^[7]. Hãy đảm bảo rằng sản phẩm không chứa hàm lượng beta-carotene vượt mức khuyến nghị thông thường ^[7]. Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại chế phẩm vi chất bổ sung nào, đặc biệt khi đang có bệnh lý nền hoặc có tiền sử hút thuốc lá lâu năm, việc tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết để bảo vệ an toàn cho sức khỏe bản thân.