Cà phê gặp rượu bia trong các cuộc gặp mặt: Tác hại kết hợp là gì?

Nhiều người thường có thói quen gọi thêm một ly cà phê đậm đặc ngay trên bàn nhậu, hoặc uống cà phê sau buổi tiệc rượu với mong muốn lấy lại sự tỉnh táo nhanh chóng. Không ít người tin rằng chất kích thích trong cà phê sẽ trung hòa bớt tác động gây buồn ngủ, lơ mơ của cồn, giúp cơ thể giữ thăng bằng tốt hơn trước khi ra về. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa hai thức uống phổ biến này thực tế có mang lại hiệu ứng che giấu độ say xỉn như lời đồn hay tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khác?

Dưới góc độ khoa học thực nghiệm, việc kết hợp caffeine cùng rượu bia không làm mất đi các biểu hiện say xỉn khách quan lẫn chủ quan, đồng thời giả thuyết cho rằng caffeine "che giấu" cơn say hoàn toàn bị các tổng quan nghiên cứu quy mô lớn bác bỏ [2, 4]. Ngược lại, việc dung nạp đồng thời hai hợp chất này còn khiến người uống có xu hướng nạp thêm lượng cồn lớn hơn và đối mặt với nhiều hậu quả tiêu cực về mặt sức khỏe cũng như hành vi ^[1].

Hiệu ứng che giấu cơn say là gì và cơ chế tương tác sinh học

Trong các cuộc đàm luận y khoa, "hiệu ứng che giấu" (masking effect) là giả thuyết cho rằng việc pha trộn đồ uống có cồn với thức uống chứa caffeine (như nước tăng lực, cà phê hay cola) có thể làm giảm nhận thức chủ quan về tình trạng say xỉn [2, 3]. Về mặt sinh lý, rượu ethanol là chất ức chế thần kinh trung ương gây buồn ngủ, suy giảm khả năng giữ thăng bằng và giảm phản xạ. Ngược lại, caffeine là chất kích thích thần kinh, tạo cảm giác sảng khoái và tỉnh táo giả tạo.

Khi dung nạp song song, người ta lo ngại caffeine sẽ triệt tiêu cảm giác mệt mỏi do cồn gây ra, khiến não bộ lầm tưởng rằng cơ thể vẫn hoàn toàn tỉnh táo ^[2]. Hậu quả là người uống có thể dễ dàng tham gia vào các hành vi nguy hiểm như lái xe hoặc tiếp tục uống quá giới hạn an toàn ^[2].

Xét trên lưu lượng máu não, các thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng ghi nhận hai chất này có cơ chế tác động mạch máu hoàn toàn trái ngược nhau. Tình trạng say rượu làm tăng lưu lượng máu lên não từ 8% đến 24% ^[3]. Trái lại, caffeine lại gây co mạch và làm giảm lưu lượng máu não từ 10% đến 20% ^[3]. Sự đối nghịch này từng làm dấy lên các câu hỏi liệu caffeine có thể can thiệp vào áp lực nội sọ hay không ^[3].

Thử nghiệm can thiệp: Đồ uống chứa caffeine có làm giảm cảm giác say?

Để xác minh việc bổ sung chất kích thích có thực sự che mờ cảm giác say hay không, một nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra trên 52 nam tình nguyện viên khỏe mạnh ^[4]. Các đối tượng được chia thành 4 nhóm can thiệp gồm: dùng giả dược, dùng cồn đơn thuần (rượu vodka 37,5% với liều tương đương 46,5 g ethanol), dùng cồn kết hợp caffeine liều 80 mg (tương đương 1 lon nước tăng lực 250 ml), và dùng cồn kết hợp 250 ml nước tăng lực thật ^[4].

Nhóm tác giả tiến hành đánh giá nồng độ cồn trong hơi thở cùng 18 mục cảm giác say chủ quan thông qua thang đo trực quan VAS (Visual Analogue Scale) ^[4]. Bốn biến số chính được theo dõi gồm đau đầu, yếu sức, tiết nước bọt và khả năng phối hợp vận động ^[4]. Kết quả cho thấy tình trạng suy giảm phối hợp vận động và yếu sức có sự khác biệt rõ rệt giữa người uống cồn và người không uống cồn ^[4].

Đối với 14 biến số phụ, có 5 yếu tố gồm chóng mặt, thay đổi thị lực, dáng đi xiêu vẹo, kích động và thay đổi lời nói cũng biến đổi tiêu cực khi có cồn ^[4]. Đáng chú ý, ở toàn bộ các tiêu chí này, việc bổ sung thêm caffeine hay nước tăng lực không hề tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với cảm giác say xỉn ^[4]. Nghiên cứu nội bộ đối tượng này kết luận không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy sự xuất hiện của "hiệu ứng che giấu" ^[4].

Bằng chứng từ các phân tích gộp và dữ liệu thực tế tại quán bar

Các đánh giá tổng quan quy mô lớn cũng cho ra kết quả tương đồng. Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2014 đã rà soát 16 bài báo khoa học liên quan, trong đó 9 nghiên cứu hội đủ điều kiện đưa vào phân tích gộp thống kê ^[2]. Các nhà nghiên cứu khảo sát dải liều caffeine rất rộng từ 2,0 đến 5,5 mg/kg thể trọng (tương đương lượng tuyệt đối 46-383 mg) và nồng độ cồn từ 0,29 đến 1,068 g/kg thể trọng (đưa nồng độ cồn trong máu BAC dao động từ 0,032% đến 0,12%) ^[2].

Kết quả tính toán chỉ ra rằng ở cả nhóm nghiên cứu dùng liều caffeine cao (p = 0,404) lẫn nhóm dùng liều caffeine thấp (p = 0,406), hoàn toàn không ghi nhận hiệu ứng che giấu độ say xỉn có ý nghĩa thống kê ^[2]. Dù nồng độ caffeine hay độ cồn trong máu có thay đổi thế nào, caffeine vẫn không làm biến đổi khả năng đánh giá mức độ say xỉn của người tham gia ^[2].

Đến năm 2018, một đánh giá phê bình và phân tích gộp khác khẳng định lại kết luận này, trích dẫn thêm báo cáo an toàn từ Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2015 ^[5]. EFSA chỉ ra rằng liều caffeine đơn lẻ lên tới 200 mg (tương đương khoảng 3 mg/kg thể trọng ở người trưởng thành nặng 70 kg) hoàn toàn không có khả năng che đậy nhận thức chủ quan về tình trạng nhiễm độc rượu ^[5].

Không chỉ trong phòng thí nghiệm, một khảo sát thực tế năm 2015 được thực hiện trên 997 người rời khỏi các quán bar tại trung tâm thành phố Utrecht (Hà Lan) vào 5 đêm tiệc tùng ^[6]. Sau khi loại trừ 84 người dùng thuốc hoặc chất kích thích khác, các tình nguyện viên được chia thành 3 nhóm: nhóm dùng rượu pha nước tăng lực đêm đó (185 người, chiếm 20,2%), nhóm có tiền sử dùng vào các đêm khác (246 người, chiếm 27,1%) và nhóm không dùng (482 người, chiếm 52,7%) ^[6]. Cảm giác say được chấm theo thang điểm 10 kết hợp đo nồng độ cồn qua khí thở (BrAC) ^[6].

Kết quả cho thấy nồng độ cồn khách quan giữa 3 nhóm không có sự khác biệt (đều ở mức khoảng 0,073% - 0,074% với p = 0,94) ^[6]. Điểm số cảm nhận say xỉn chủ quan cũng hoàn toàn tương đương nhau (nhóm dùng đêm đó đạt 4,5 điểm, hai nhóm còn lại là 4,6 điểm với p = 0,96) ^[6]. Việc khách hàng có uống thêm nước tăng lực hay không không hề đóng vai trò dự báo cảm giác say xỉn ^[6].

Tác hại cộng gộp: Nguy cơ gia tăng hành vi bất lợi và tổn thương não

Dù không thể làm mờ nhận thức say xỉn, sự kết hợp giữa caffeine và cồn vẫn đem lại những rủi ro cực lớn đối với hành vi và chuyển hóa. Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi thói quen uống rượu của 148 sinh viên đại học bằng mô hình hỗn hợp tuyến tính tổng quát ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng vào những dịp uống nhiều caffeine hơn, đối tượng tham gia cũng có xu hướng tiêu thụ lượng rượu bia lớn hơn đáng kể và trải qua nhiều hậu quả bất lợi liên quan đến rượu hơn (ARCs) ^[1].

Đặc biệt, ở mức tiêu thụ caffeine liều cao (từ 240 mg trở lên), mối liên hệ giữa lượng cồn nạp vào và nhận thức mức độ say xỉn bị suy yếu, trong khi caffeine thực tế lại làm tăng mức độ say chủ quan nhưng đồng thời kéo theo vô số rủi ro tiêu cực ^[1]. Các tác giả nhấn mạnh sự gia tăng nguy cơ này không đến từ việc người uống đánh giá thấp nồng độ cồn trong máu mà trực tiếp đến từ lượng caffeine quá cao ^[1].

Bên cạnh nguy cơ hành vi, tác động lên tuần hoàn thần kinh cũng là một vấn đề đáng lưu ý. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 trên 10 chuột cống đực dòng Wistar bị chấn thương sọ não kín cho thấy huyết động não biến đổi mạnh dưới tác động của chất kích thích ^[3]. Sau chấn thương, áp lực nội sọ ban đầu ở chuột là 8,5 ± 2,9 mm Hg ^[3]. Mười phút sau khi tiêm caffeine qua màng bụng với liều 20 mg/kg, áp lực nội sọ giảm xuống còn 7,6 ± 3,1 mm Hg (giảm 11%, p < 0,05) trong khi nhịp tim, nhịp thở và huyết áp trung bình vẫn ổn định ^[3]. Việc co mạch não bất thường do caffeine khi hệ mạch máu đang bị giãn bởi cồn có thể dẫn tới những biến động áp lực nguy hiểm, đặc biệt trên những người từng có tổn thương vùng đầu ^[3].

Lợi ích giả tạo và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy việc uống một tách cà phê để "chữa say" chỉ đem lại cảm giác tỉnh táo cục bộ, chứ không hề giảm nồng độ cồn trong hơi thở hay phục hồi phản xạ bình thường [3, 8]. Lời đồn caffeine giúp giải rượu thực chất là ngộ nhận nguy hiểm bắt nguồn từ thói quen sinh hoạt và cảm giác kích thích thần kinh giả tạo [2, 3].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có cũng có những giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm chỉ tiến hành trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh [3, 6], hoặc khảo sát ngẫu nhiên qua lời khai tự thuật tại các điểm vui chơi giải trí ^[6]. Tác động của cồn và caffeine trên các bệnh nhân có bệnh nền chuyển hóa, tiền sử suy gan hoặc người cao tuổi vẫn cần những nghiên cứu sâu hơn để xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối.

Những ai cần tuyệt đối tránh kết hợp cà phê với rượu bia?

Sự cộng gộp giữa caffeine và rượu bia đặc biệt nguy hiểm đối với những đối tượng sau:

• Người có bệnh lý tim mạch hoặc loạn nhịp tim: Rượu mạn tính có thể gây bệnh cơ tim do rượu và các rối loạn dẫn truyền nguy hiểm. Trong y văn năm 2001, một bệnh nhân nam 70 tuổi nghiện rượu nặng (uống 1 chai whisky mỗi ngày) nhập viện với chẩn đoán bệnh cơ tim phì đại, nhịp xoang chậm nghiêm trọng (chỉ 35-40 nhịp/phút) và block tim hoàn toàn thoáng qua, đòi hỏi phải đặt máy tạo nhịp tạm thời trước phẫu thuật ^[7]. Khi dùng thêm caffeine - vốn là chất gây kích thích nhịp tim mạnh - nguy cơ xuất hiện các cơn loạn nhịp kịch phát tăng lên gấp bội. Ở liều độc cực hạn, caffeine có thể gây rung thất trơ đe dọa tính mạng phải hồi sức bằng màng trao đổi oxy ngoài cơ thể (VA-ECMO) và lọc máu ngắt quãng ^[8].
• Người lái xe hoặc vận hành máy móc: Tuyệt đối không dùng cà phê để giải rượu trước khi cầm lái. Dù bạn có cảm giác "đã tỉnh", khả năng phối hợp vận động và phản xạ thị giác, thính giác vẫn bị tổn thương nghiêm trọng do cồn ^[4].
• Người từng bị chấn thương đầu hoặc bệnh lý mạch máu não: Sự thay đổi thất thường của áp lực nội sọ và lưu lượng máu não dưới tác động kép của cồn và caffeine có thể gây bất lợi cho việc hồi phục mô não ^[3].
• Người có vấn đề về dạ dày hoặc thận: Việc chuyển hóa cùng lúc lượng lớn cồn và caffeine làm tăng áp lực bài tiết, tăng nguy cơ mất nước và tổn thương chuyển hóa cơ bản ^[8].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và không đưa bản thân vào tình huống nguy hiểm trong các bữa tiệc gặp mặt, độc giả nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tách biệt hai loại đồ uống: Không nên pha cà phê chung với rượu mạnh, cũng như tránh dùng song song bia rượu cùng nước tăng lực chứa caffeine. Nếu muốn thưởng thức cà phê, hãy uống cách thời điểm sử dụng đồ uống có cồn ít nhất 4-6 tiếng để cơ thể kịp đào thải một phần caffeine.
• Kiểm soát lượng caffeine dung nạp: Theo khuyến cáo, liều đơn lẻ caffeine không nên vượt quá 200 mg (khoảng 1-2 tách cà phê pha vừa phải tùy loại hạt) ^[5]. Tuyệt đối không sử dụng các viên nén caffeine liều cao hoặc cố tình uống quá mức dẫn tới ngộ độc chuyển hóa nguy hiểm ^[8].
• Giải say bằng nước lọc và dinh dưỡng: Khi đã uống bia rượu, cách giải độc tự nhiên duy nhất của gan là cần thời gian và nước. Thay vì tìm đến cà phê đậm đặc, hãy bổ sung nhiều nước lọc, nước điện giải hoặc nước ép hoa quả nhẹ để bù đắp lượng nước thiếu hụt do cồn gây lợi tiểu.
• Không tự đánh giá khả năng tỉnh táo: Nếu đã uống rượu bia, dù có cảm thấy tinh thần tỉnh như bình thường, hãy chọn giải pháp đi taxi, xe ôm công nghệ hoặc nhờ người không uống đưa về để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và cộng đồng.

Việc dùng cà phê cùng rượu bia không giúp bạn tỉnh rượu nhanh hơn hay làm biến mất cơn say như nhiều người lầm tưởng [2, 3]. Hiểu đúng bản chất của sự tương tác sinh học này sẽ giúp mỗi người chủ động kiểm soát hành vi, từ bỏ thói quen nguy hại và bảo vệ hệ tim mạch cũng như thần kinh một cách trọn vẹn nhất.