Nhiều người bệnh sau ghép tạng băn khoăn liệu có thể duy trì thói quen dùng caffeine từ trà hoặc cà phê hay không. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào tương tác dược động học giữa thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine với các loại thuốc điều trị khác, chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh tính an toàn hay nguy cơ của caffeine trên nhóm đối tượng này.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trong các tài liệu được cung cấp đánh giá trực tiếp tác động của caffeine đến nồng độ thuốc chống thải ghép. Mọi suy đoán về caffeine và cyclosporine đều thiếu bằng chứng thực nghiệm, đòi hỏi người bệnh ghép tạng phải tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng.

Cơ chế kiểm soát nồng độ hẹp của cyclosporine

Cyclosporine là hoạt chất ức chế miễn dịch đóng vai trò then chốt trong điều trị chống thải ghép tạng [1]. Thuốc giúp tăng tỷ lệ sống sót của tạng ghép sau 1 đến 2 năm và giảm tỷ lệ mắc bệnh ở người ghép thận, gan, tim, tụy [2]. Dù mang lại lợi ích lớn, cyclosporine có khoảng điều trị rất hẹp, ranh giới giữa hiệu quả ức chế miễn dịch và độc tính trên thận rất mong manh [1].

Cơ thể mỗi cá nhân có sự biến thiên sinh khả dụng rất lớn sau khi uống hoặc tiêm cyclosporine [2]. Do đó, các trung tâm y tế phải dùng phương pháp định lượng nồng độ thuốc trong máu như HPLC hoặc RIA để điều chỉnh liều [1]. Việc theo dõi nồng độ thuốc trong máu đóng vai trò bắt buộc để ngăn ngừa thải ghép hoặc nhiễm độc thận [2].

Tương tác dược động học làm thay đổi nồng độ cyclosporine

Các thuốc ức chế miễn dịch như nhóm ức chế calcineurin thường xuyên tham gia vào các tương tác thuốc phức tạp [3]. Khi dùng chung với các chất làm thay đổi enzym chuyển hóa, nồng độ cyclosporine có thể biến động nghiêm trọng [2].

Một báo cáo năm 2020 trên nữ bệnh nhân ghép thận 41 tuổi cho thấy thuốc ức chế enzym CYP3A là palbociclib làm tăng nồng độ đáy của cyclosporine thêm 159% và tăng nồng độ đỉnh thêm 81% [4]. Tương tác này khiến nồng độ thuốc tăng vọt, đòi hỏi phải giảm liều cyclosporine và theo dõi sát nồng độ máu [4].

Tương tự, thuốc chẹn kênh calci verapamil cũng gây tương tác rõ rệt [2]. Một báo cáo năm 1988 ghi nhận bệnh nhân ghép thận 45 tuổi dùng verapamil giải phóng chậm liều 240 mg/ngày thì nồng độ cyclosporine ổn định, nhưng khi tăng lên 360 mg/ngày thì nồng độ cyclosporine tăng vọt [5]. Một số chất như ketoconazole có thể làm giảm liều cyclosporine cần dùng từ 70% đến 85%, trong khi diltiazem làm giảm nhu cầu liều từ 30% đến 50% [6].

Bên cạnh đó, thuốc điều trị tăng nhãn áp acetazolamide cũng được ghi nhận làm nồng độ cyclosporine tăng lên mức có thể gây độc là 265 ng/ml ở một bệnh nhân ghép thận 58 tuổi [7]. Ngược lại, một số thuốc như carbamazepine, phenobarbital, phenytoin hay rifampicin lại làm giảm nồng độ cyclosporine trong máu [2].

Rủi ro khi phối hợp với thuốc hạ lipid máu

Người suy thận và người ghép tạng rất thường gặp rối loạn lipid máu, dẫn đến nhu cầu sử dụng nhóm thuốc statin [8]. Cyclosporine có thể làm thay đổi dược động học của các thuốc ức chế men khử HMG-CoA này [2].

Khi phối hợp statin với cyclosporine, nồng độ của cả hai chất trong huyết thanh đều có nguy cơ tăng lên [8]. Sự gia tăng này làm tăng nguy cơ tổn thương cơ vân và độc tính trên thận [8]. Bác sĩ điều trị luôn phải thận trọng và hiệu chỉnh liều cẩn thận khi kê đơn atorvastatin, fluvastatin, pravastatin, rosuvastatin hoặc simvastatin cho người đang dùng cyclosporine [8].

Điều chưa biết về mức độ an toàn của caffeine

Các tài liệu nghiên cứu lâm sàng cung cấp hiện tại chưa có dữ liệu nào về caffeine đối với người ghép tạng. Khoa học chưa thể trả lời các câu hỏi sau dựa trên dữ liệu hiện có:

  • Caffeine có làm thay đổi enzym chuyển hóa thuốc chống thải ghép tương tự như các chất ức chế khác hay không?
  • Uống cà phê hoặc trà chứa caffeine liều bao nhiêu thì ảnh hưởng đến nồng độ đáy của cyclosporine?
  • Caffeine có làm tăng độc tính trên thận hoặc làm giảm hiệu quả chống thải ghép của thuốc ức chế miễn dịch hay không?

Vì thiếu dữ liệu thực nghiệm, người bệnh không nên tự ý suy diễn rằng caffeine hoàn toàn vô hại hay tương tác giống các chất ức chế enzym đã biết.

Ai nên thận trọng với chế độ dùng thuốc và dinh dưỡng?

Người tiếp nhận ghép tạng đặc như thận, gan, tim cần thận trọng tối đa khi đưa bất kỳ chất mới nào vào cơ thể [1, 3]. Nhóm bệnh nhân có chức năng thận dao động hoặc đang dùng phác đồ phối hợp nhiều thuốc chuyển hóa qua gan cần kiểm tra nồng độ máu thường xuyên [5, 8]. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ ăn uống, dược phẩm hoặc thực phẩm bổ sung đều có thể làm xáo trộn nồng độ ức chế miễn dịch [3, 5].

Gợi ý áp dụng an toàn cho người ghép tạng

Người ghép tạng không nên tự ý dùng các sản phẩm chứa hàm lượng caffeine đậm đặc như viên nén năng lượng hay nước tăng lực. Nếu có thói quen uống trà hoặc cà phê, người bệnh nên duy trì một mức tiêu thụ cố định và thông báo cho bác sĩ điều trị để được theo dõi nồng độ thuốc định kỳ [2]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng hàng ngày.

Chế độ dùng thuốc chống thải ghép đòi hỏi sự ổn định nồng độ sinh học nghiêm ngặt để bảo vệ tạng ghép [1]. Người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám, xét nghiệm máu đúng hẹn và thông báo mọi thực phẩm, thuốc đang dùng cho nhân viên y tế [3, 5].