Caffeine từ thói quen uống cà phê hay trà hàng ngày khiến nhiều người lo ngại về nguy cơ tai biến mạch máu não. Các bằng chứng dịch tễ học và di truyền học cho thấy tiêu thụ caffeine dài hạn không làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não, mà ngược lại gắn liền với mức giảm nhẹ nguy cơ ở đa số người trưởng thành [1], [2]. Tuy nhiên, dữ liệu chủ yếu đến từ việc tiêu thụ cà phê chứa caffeine, chưa phản ánh toàn bộ các nguồn caffeine tinh khiết hoặc nước tăng lực khác.
Bằng chứng dịch tễ học về nguy cơ dài hạn
Bằng chứng theo dõi dài hạn cho thấy người uống cà phê chứa caffeine thường xuyên có nguy cơ tai biến mạch máu não thấp hơn nhóm ít dùng [3], [2]. Một phân tích gộp năm 2021 trên 7 nghiên cứu đoàn hệ người khỏe mạnh chỉ ra việc dùng cà phê giúp giảm nguy cơ đột quỵ chung (tỷ số nguy cơ HR = 0,922; khoảng tin cậy 95% CI: 0,855-0,994) [2]. Mức giảm này thể hiện rõ hơn ở thể đột quỵ thiếu máu cục bộ (HR = 0,834) so với thể đột quỵ xuất huyết (HR = 0,895) [2].
Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2010 theo dõi phụ nữ trong 24 năm ghi nhận 2.280 ca tai biến [3]. Sau khi hiệu chỉnh yếu tố hút thuốc và lối sống, phụ nữ uống 2 đến 3 tách cà phê mỗi ngày giảm 19% nguy cơ tai biến, nhóm uống từ 4 tách trở lên mỗi ngày giảm 20% nguy cơ [3]. Một phân tích gộp khác năm 2012 trên 9 nghiên cứu đoàn hệ cũng cho thấy nhóm tiêu thụ cà phê cao nhất giảm 17% nguy cơ tai biến so với nhóm thấp nhất (RR = 0,83) [4].
Bằng chứng di truyền học mới củng cố mối liên hệ bảo vệ này [1]. Nghiên cứu phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel hai chiều năm 2025 trên các tập dữ liệu hệ gen lớn ghi nhận lượng tiêu thụ caffeine theo dự đoán di truyền liên quan đến giảm nguy cơ đột quỵ (tỷ số chênh OR = 0,831; 95% CI: 0,711-0,972) [1]. Phân tích đảo ngược không tìm thấy tác động nhân quả từ đột quỵ lên hành vi tiêu thụ caffeine [1].
Nguy cơ đột quỵ cấp tính thoáng qua
Dù an toàn trong dài hạn, caffeine có thể kích hoạt rủi ro tức thời trong một số trường hợp cụ thể [5]. Nghiên cứu ca-bắt chéo trên 390 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp cho thấy nguy cơ tai biến tăng gấp 2,0 lần trong vòng 1 giờ sau khi uống cà phê [5].
Đáng chú ý, rủi ro tức thời này chỉ xuất hiện ở người ít khi dùng cà phê (uống từ 1 tách trở xuống mỗi ngày) [5]. Nhóm uống thường xuyên không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ cấp tính này [5]. Nghiên cứu không phát hiện nguy cơ tăng trong 1 giờ sau khi dùng trà chứa caffeine hay nước ngọt cola [5].
Cơ chế tác động hai pha của caffeine
Caffeine tác động lên hệ thần kinh và mạch máu não theo cơ chế phụ thuộc liều lượng và phân bố thụ thể [6]. Hoạt chất này cạnh tranh vị trí gắn trên các thụ thể adenosine, chủ yếu là phân nhóm A1 và A2a ở hạch nền não bộ [6]. Khi não thiếu máu cục bộ do tai biến, adenosine nội sinh tăng vọt nhằm điều hòa tín hiệu tế bào [6]. Sự khác biệt mật độ thụ thể giữa từng cá nhân dẫn đến phản ứng mạch máu khác nhau khi tiếp xúc caffeine [6].
Liều lượng quyết định hướng tác động [6]. Sử dụng cà phê điều độ dài hạn hỗ trợ giảm 10% đến 20% nguy cơ bệnh mạch vành và đột quỵ ở người khỏe mạnh [6]. Tuy nhiên, liều trung gian từ 2 đến 4 tách mỗi ngày trong một số thử nghiệm dịch tễ lại làm giảm hoạt động tiêu sợi huyết, cản trở quá trình phá vỡ cục máu đông [6]. Tiếp xúc caffeine kéo dài suốt đời còn bị nghi ngờ làm tăng tổn thương chất trắng não ở người cao tuổi do tác động co mạch làm giảm dòng máu nuôi não [7].
Ai nên thận trọng khi dùng caffeine?
Người ít khi sử dụng caffeine nên thận trọng, không uống lượng lớn đột ngột [5]. Tác động gây co mạch và tăng nhịp tim tức thời có thể kích hoạt cơn thiếu máu não cục bộ ở người chưa dung nạp [5].
Phụ nữ cao tuổi cần lưu ý tốc độ đào thải caffeine [7]. Nồng độ hormone estradiol khiến caffeine bị giữ lại trong máu lâu hơn ở phụ nữ, làm tăng thời gian co mạch não [7]. Người có tiền sử tăng huyết áp nặng, rối loạn nhịp tim hoặc người có dấu hiệu giảm tưới máu não cần tham khảo ý kiến bác sĩ để xác định lượng tiêu thụ an toàn.
Điều chưa biết
Nghiên cứu hiện tại chưa tách bạch hoàn toàn tác dụng của riêng phân tử caffeine với các hợp chất chống oxy hóa đi kèm trong hạt cà phê [2]. Các dữ liệu dịch tễ chủ yếu đo lường qua số tách cà phê, trà tiêu thụ, chưa chuẩn hóa được hàm lượng caffeine thực tế (mg) nạp vào cơ thể [3], [4].
Mức độ rủi ro của caffeine nồng độ cao trong nước tăng lực hoặc viên bổ sung đối với nguy cơ tai biến mạch máu não chưa được làm rõ trong các nghiên cứu này [5]. Mức dung nạp tối ưu dựa trên biến thể thụ thể adenosine của từng cá nhân vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng [6].
Gợi ý áp dụng thực tế
Người khỏe mạnh duy trì thói quen uống cà phê chứa caffeine từ 2 đến 3 tách mỗi ngày không làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não [3], [7]. Mức dùng này tương quan với tỷ lệ bảo vệ mạch máu tốt trên nhiều tập dữ liệu dân số lớn [3], [4].
Tránh biến caffeine thành yếu tố kích thích đột ngột nếu không quen dùng [5]. Không nên tiêu thụ lượng lớn caffeine khi cơ thể đang căng thẳng hoặc mất nước. Thay đổi lượng dùng cần diễn ra từ từ để cơ thể thích nghi với tác động vận mạch của chất kích thích.
Tiêu thụ caffeine dài hạn ở mức điều độ không gây tăng nguy cơ tai biến não mà hỗ trợ giảm nhẹ nguy cơ ở người khỏe mạnh [1], [2]. Rủi ro co mạch thoáng qua chủ yếu đe dọa người hiếm khi sử dụng hoặc dùng quá mức [5]. Cần cân nhắc thể trạng cá nhân và trao đổi với bác sĩ nếu có sẵn bệnh lý tim mạch, huyết áp.
