Nhiều phụ nữ thường băn khoăn liệu thói quen uống cà phê mỗi ngày có phải là nguyên nhân khiến mụn nội tiết bùng phát hay không. Mối lo này thường xuất phát từ giả thuyết cho rằng caffeine làm kích thích thần kinh, làm tăng hormone căng thẳng cortisol và từ đó kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy caffeine không trực tiếp gây ra mụn nội tiết ở phụ nữ. Nghiên cứu can thiệp trên người ghi nhận caffeine không làm thay đổi nồng độ cortisol trong huyết tương ở nữ giới, đồng thời các nghiên cứu về mụn nội tiết cho thấy cortisol không phải là yếu tố then chốt kích hoạt tình trạng này.
Caffeine có làm tăng hormone gây mụn không?
Giả thuyết caffeine gây mụn gián tiếp qua việc làm tăng hormone căng thẳng đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng. Trong một nghiên cứu mù đôi bắt chéo, các đối tượng người lớn có thói quen tiêu thụ từ 1 đến 3 tách cà phê mỗi ngày được thử nghiệm với liều 250 mg hoặc 500 mg caffeine đường uống pha trong cà phê khử caffeine [1].
Kết quả cho thấy liều 250 mg caffeine không tạo ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào đối với các hormone được kiểm tra [1]. Ở liều cao hơn là 500 mg, caffeine làm tăng chất có hoạt tính miễn dịch giống beta-endorphin, nhưng không gây ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ cortisol hay prolactin trong máu ở phụ nữ [1].
Nghiên cứu này kết luận rằng ngưỡng để caffeine tạo ra các tác động nội tiết cao hơn so với ngưỡng tác động lên hành vi thông thường [1]. Như vậy, việc sử dụng caffeine ở mức độ vừa phải không làm rối loạn nồng độ cortisol lưu hành ở nữ giới [1].
Mối liên hệ thực tế giữa cortisol và mụn trứng cá
Nhiều người tin rằng cortisol tuyến thượng thận là nguyên nhân làm tăng tiết bã nhờn và sinh mụn. Dù vậy, các nghiên cứu đối chứng trực tiếp trên bệnh nhân mụn trứng cá nặng lại không ghi nhận sự gia tăng bất thường của loại hormone này.
Một nghiên cứu thực hiện trên 32 phụ nữ bị mụn trứng cá nặng sau tuổi dậy thì, 32 phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) và 32 người khỏe mạnh làm đối chứng cho thấy nồng độ cortisol nền và phản ứng của cortisol sau nghiệm pháp kích thích bằng hormone vỏ thượng thận (ACTH) không có sự khác biệt giữa ba nhóm [2]. Phụ nữ bị mụn đơn thuần không có tình trạng tăng tiết androgen tuyến thượng thận ở mức cơ bản hay khi kích thích bằng ACTH [2].
Trước đó, một nghiên cứu trên 9 phụ nữ bị mụn vô căn sau tuổi dậy thì so với nhóm đối chứng khỏe mạnh cũng cho kết quả tương tự [3]. Nồng độ cortisol huyết tương ban đầu và phản ứng sau 48 giờ truyền ACTH ở nhóm bị mụn hoàn toàn tương đồng với nhóm người bình thường không có mụn [3]. Điều này cho thấy cortisol tuyến thượng thận khó có thể là nguyên nhân đơn độc dẫn đến mụn [3].
Bản chất thực sự của mụn nội tiết ở phụ nữ
Mụn nội tiết ở phụ nữ chủ yếu xuất phát từ sự rối loạn hoặc nhạy cảm với các hormone nhóm androgen, thay vì bắt nguồn từ việc nạp caffeine. Một khảo sát trên 835 phụ nữ từ 15 tuổi trở lên bị mụn hoặc mụn tái phát cho thấy có tới 54,56% bệnh nhân có tình trạng tăng androgen, trong đó dehydroepiandrosterone (DHEA) là hormone thường bị tăng cao nhất [4].
Ngoài ra, mụn dai dẳng ở phụ nữ còn có thể liên quan đến các rối loạn enzym sinh tổng hợp steroid ở tuyến thượng thận. Trong một nghiên cứu trên 32 thiếu nữ có triệu chứng rậm lông, xét nghiệm kích thích ACTH đã giúp xác định một số trường hợp mang khiếm khuyết gen dị hợp tử và một bệnh nhân mắc tăng sản thượng thận bẩm sinh thể không kinh điển do thiếu enzym 21-hydroxylase [5]. Ở những phụ nữ bị mụn kháng trị kèm rối loạn kinh nguyệt, việc phân tích di truyền cũng phát hiện nhiều dạng đột biến trên gen CYP21 [6].
Khi can thiệp điều trị bằng thuốc ức chế tổng hợp steroid như ketoconazole liều thấp 400 mg/ngày trong 9 tháng trên 37 phụ nữ có dấu hiệu cường androgen, tình trạng mụn thuyên giảm rõ rệt đi kèm sự sụt giảm các androgen như testosterone, androstenedione và DHEA sulfate [7]. Trong suốt quá trình này, nồng độ cortisol nền vẫn duy trì ổn định trong giới hạn bình thường [7].
Những hiểu lầm phổ biến về caffeine và bã nhờn
Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng cứ uống cà phê chứa caffeine là da sẽ đổ nhiều dầu hơn do tuyến thượng thận bị kích thích. Các dữ liệu đo lường nội tiết khẳng định caffeine không làm thay đổi cortisol ở phụ nữ [1], và nồng độ cortisol ở bệnh nhân mụn cũng không cao hơn người bình thường [2].
Nếu bạn nhận thấy da dễ nổi mụn hơn sau khi uống các loại đồ uống chứa caffeine, nguyên nhân thường không nằm ở bản thân caffeine. Thủ phạm có thể đến từ lượng đường tinh luyện, sữa đặc hoặc chất béo đi kèm trong thức uống. Ngoài ra, việc lạm dụng caffeine vào chiều muộn gây thiếu ngủ, mệt mỏi kéo dài cũng là yếu tố gián tiếp làm suy giảm sức khỏe làn da.
Cơ chế bệnh sinh tại chỗ của mụn còn có thể do sự tăng nhạy cảm của tuyến bã nhờn với androgen, hoặc do quá trình chuyển hóa cục bộ của hormone androgen tại da diễn ra mạnh mẽ hơn chứ không nhất thiết do nồng độ hormone trong máu tăng cao [3].
Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các nghiên cứu được cung cấp vẫn còn nhiều khoảng trống chưa giải đáp được:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng so sánh trực tiếp tỷ lệ nổi mụn giữa nhóm phụ nữ tiêu thụ caffeine và nhóm kiêng caffeine hoàn toàn.
- Chưa có dữ liệu thực nghiệm đo lường sự thay đổi trực tiếp của tốc độ tiết bã nhờn tại lỗ chân lông dưới tác động của caffeine.
- Mối liên hệ giữa việc sử dụng caffeine liều cao kết hợp với tình trạng thiếu ngủ kéo dài đối với chức năng tuyến bã nhờn chưa được làm rõ trong các trích đoạn.
Ai nên thận trọng và cần đi khám nội tiết?
Phụ nữ bị mụn trứng cá kèm theo các dấu hiệu như kinh nguyệt không đều, rậm lông hoặc rụng tóc kiểu nam nên đến cơ sở y tế để kiểm tra nội tiết tố thay vì chỉ tìm cách kiêng khem thực phẩm [2][8]. Việc tầm soát có thể giúp phát hiện hội chứng buồng trứng đa nang hoặc các khiếm khuyết enzym tuyến thượng thận tiềm ẩn [2][5].
Những trường hợp mụn trứng cá kháng trị, không đáp ứng với các phác đồ bôi ngoài da hay kháng sinh thông thường, cũng cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện về nồng độ androgen và chức năng buồng trứng, tuyến thượng thận [8][6].
Đối với những người có cơ địa nhạy cảm với caffeine, dễ bị hồi hộp, tim đập nhanh hoặc mất ngủ, việc giảm liều lượng tiêu thụ là điều cần thiết để đảm bảo chất lượng giấc ngủ và ổn định tinh thần.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho phụ nữ
- Bạn không cần phải kiêng caffeine nếu cơ thể dung nạp tốt và không gặp vấn đề về giấc ngủ, bởi chất này không trực tiếp kích thích cortisol gây mụn [1].
- Hãy chú ý đến thành phần đi kèm ly cà phê: ưu tiên cà phê đen, hạn chế thêm nhiều đường tinh luyện, siro ngọt hoặc sữa đặc có đường.
- Theo dõi phản ứng của làn da trong nhật ký sinh hoạt để nhận diện đúng yếu tố kích ứng, phân biệt rõ giữa ảnh hưởng của chế độ ăn uống và các đợt biến động nội tiết tự nhiên theo chu kỳ kinh nguyệt.
- Khi tình trạng mụn viêm kéo dài, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ da liễu để được thăm khám và điều trị đúng nguyên nhân, tránh tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng.
Caffeine không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra mụn nội tiết ở nữ giới qua con đường tăng hormone cortisol. Thay vì lo lắng quá mức về thói quen uống cà phê, phụ nữ gặp vấn đề về mụn dai dẳng nên chú trọng thăm khám y khoa để đánh giá chính xác nồng độ androgen và các yếu tố bệnh sinh tiềm ẩn.
