Caffeine là hoạt chất quen thuộc trong cà phê, trà và nhiều loại nước tăng lực được sử dụng hằng ngày. Gần đây xuất hiện một số lo ngại cho rằng tiêu thụ caffeine thường xuyên có thể gây teo tuyến ức hoặc làm suy giảm tế bào miễn dịch T. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại không ủng hộ quan điểm tiêu cực này đối với người trưởng thành khỏe mạnh.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh caffeine gây teo tuyến ức hay làm hư hại hệ miễn dịch. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật trưởng thành cho thấy caffeine không gây teo hay làm hỏng cấu trúc tuyến ức [1]. Ngược lại, một số nghiên cứu ghi nhận caffeine liều cao có đặc tính điều hòa miễn dịch và giảm phản ứng viêm [2], dù độc tính trên tế bào tuyến ức phôi thai đã được ghi nhận ở chuột mẹ mang thai [3].
Bằng chứng từ thực nghiệm trên động vật trưởng thành
Nghiên cứu trên chuột cái trưởng thành được cho dùng caffeine liên tục qua đường uống với liều 20 mg/kg mỗi ngày trong 22 đến 27 ngày [1]. Kết quả đo lường cho thấy việc sử dụng caffeine đơn độc không làm thay đổi khả năng sống của tế bào lympho hay hoạt tính tăng sinh tế bào [1]. Độc tính tế bào và mức độ phân mảnh DNA tại máu, lách và tuyến ức của chuột dùng caffeine cũng không có khác biệt đáng kể so với nhóm đối chứng [1]. Chỉ số hormone vỏ thượng thận corticosterone trong huyết tương của động vật cũng giữ ở mức ổn định [1].
Ngoài ra, ở nhóm chuột mang tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC), khối u khiến hệ miễn dịch bị ức chế và làm tăng phân mảnh DNA [1]. Khi những con chuột này được tiếp tục dùng caffeine, hoạt chất giúp phục hồi hoặc giảm bớt sự biến đổi tiêu cực do khối u gây ra trên các chỉ số miễn dịch [1]. Điều này cho thấy ở động vật trưởng thành, caffeine không gây tổn hại cấu trúc tuyến ức mà còn hỗ trợ kìm hãm tình trạng suy giảm miễn dịch liên quan đến khối u thực nghiệm [1].
Tác động của caffeine lên tế bào miễn dịch T và cytokine
Một bài tổng quan công bố năm 2018 đã tổng hợp các nghiên cứu về ảnh hưởng của caffeine lên hệ thống miễn dịch [2]. Đa số các thử nghiệm trên tế bào và loài gặm nhấm ghi nhận caffeine có xu hướng ức chế sự tăng sinh của các tế bào lympho khi bị kích thích [2]. Đáng chú ý, hoạt tính của đại thực bào và tế bào diệt tự nhiên (NK) giảm đi khi tiếp xúc với liều caffeine cao, nhưng lại tăng lên ở mức liều thấp [2].
Caffeine cũng làm giảm nồng độ của các cytokine gây viêm quan trọng như IL-2, IL-6 và TNF-alpha [2]. Một số thụ thể miễn dịch bẩm sinh và thích ứng như TLR1, TLR2, TLR4 hay phân tử chuỗi B liên quan đến MHC lớp I (MICB) cũng bị giảm biểu hiện khi có mặt caffeine [2]. Tác giả của bài tổng quan nhận định rằng những đặc tính ức chế miễn dịch này mở ra tiềm năng ứng dụng caffeine để hỗ trợ cải thiện các bệnh lý viêm và tự miễn [2]. Dù vậy, bài báo cũng khẳng định rất khó để ngoại suy trực tiếp các kết quả từ ống nghiệm và động vật gặm nhấm sang cơ thể người [2].
Phơi nhiễm caffeine trong thai kỳ: Cảnh báo từ nghiên cứu động vật
Mặc dù caffeine an toàn với tuyến ức chuột trưởng thành, tác động đối với giai đoạn phát triển thai nhi lại có sự khác biệt rõ rệt. Một nghiên cứu năm 2017 khảo sát ảnh hưởng của việc phơi nhiễm caffeine tiền sản (PCE) trên chuột mang thai [3]. Kết quả soi dưới kính hiển vi điện tử truyền qua cho thấy tuyến ức của thai nhi phơi nhiễm caffeine xuất hiện nhiều tế bào chết theo chương trình (apoptosis) hơn bình thường [3]. Các tế bào này biểu hiện màng nhân không nguyên vẹn, chất nhiễm sắc cô đặc và nhân bị phân mảnh [3].
Phân tích dòng tế bào xác nhận tỷ lệ chết theo chương trình tăng lên ở cả nhóm tế bào tuyến ức DN và CD4SP ở phôi thai chuột [3]. Phơi nhiễm caffeine tiền sản còn làm tăng nồng độ mRNA của các gene thuộc con đường truyền tín hiệu chết tế bào như Bim, Fas, FasL và các enzyme caspase-3, caspase-8, caspase-9 [3]. Hoạt tính của enzyme caspase-8 trong tuyến ức chuột thai nhi cũng tăng cao có ý nghĩa thống kê [3]. Cơ chế của hiện tượng này được xác định là do sự gia tăng glucocorticoid trong tử cung chuột mẹ khi tiếp nhận caffeine [3].
Hiểu lầm thường gặp về caffeine và hệ thống miễn dịch
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi chất có tính kích thích thần kinh đều gây teo các cơ quan miễn dịch như tuyến ức. Thực tế, tuyến ức của con người trải qua quá trình thoái hóa sinh lý tự nhiên, dần bị thay thế bởi mô mỡ theo độ tuổi mà không cần tác nhân kích thích bên ngoài [4]. Chưa có dữ liệu khoa học nào chỉ ra tiêu thụ đồ uống chứa caffeine ở mức độ thường nhật làm đẩy nhanh quá trình teo tuyến ức tự nhiên này.
Một hiểu lầm khác là việc giảm tế bào lympho sau khi tiếp xúc với caffeine liều cao đồng nghĩa với tình trạng suy giảm miễn dịch bệnh lý. Các phân tích chỉ ra rằng việc giảm tăng sinh tế bào T kích thích hay giảm tiết các chất trung gian như TNF-alpha là biểu hiện của điều hòa miễn dịch kháng viêm, không phải tổn thương vĩnh viễn cấu trúc tuyến ức [2].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời
Các trích đoạn nghiên cứu hiện hành chưa cung cấp thử nghiệm trực tiếp trên kích thước hoặc chức năng tuyến ức ở người uống cà phê dài hạn. Mối liên hệ giữa các mức liều caffeine thông thường qua chế độ ăn uống hằng ngày (như một hoặc hai tách cà phê) và số lượng tế bào lympho T ở người khỏe mạnh vẫn chưa được làm rõ trong các tài liệu này. Ngoài ra, việc các tổn thương tế bào tuyến ức thai nhi quan sát thấy trên chuột [3] có xảy ra ở thai nhi người hay không và ở ngưỡng liều lượng nào vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp.
Ai nên thận trọng khi sử dụng đồ uống chứa caffeine?
Dựa trên dữ liệu chuột mẹ phơi nhiễm caffeine gây chết tế bào tuyến ức phôi thai [3], phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng hàng đầu cần cẩn trọng và nên hạn chế lượng caffeine tiêu thụ.
Những người đang mắc bệnh lý nhiễm trùng cấp tính hoặc người đang có tình trạng ức chế miễn dịch nặng cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm chứa caffeine liều cao, do caffeine có thể làm giảm hoạt tính một số dòng tế bào miễn dịch bẩm sinh ở nồng độ cao [2].
Cách tiếp cận thực tế an toàn
Người trưởng thành khỏe mạnh không cần quá lo lắng về tin đồn uống caffeine làm teo tuyến ức hay mất khả năng phòng vệ miễn dịch. Việc duy trì thói quen uống trà hoặc cà phê với lượng vừa phải vẫn nằm trong ngưỡng dung nạp của cơ thể. Đối với phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch, việc kiểm soát liều lượng và thảo luận trước với bác sĩ điều trị là điều cần thiết để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
Tóm lại, caffeine không được chứng minh là nguyên nhân gây teo tuyến ức hay suy giảm miễn dịch ở người trưởng thành. Người tiêu dùng nên giữ lối sống điều độ, tiếp nhận thông tin khoa học khách quan và tránh hoang mang trước những lời đồn thổi thiếu căn cứ.
