Nhiều người có thói quen dùng cà phê hay nước tăng lực vào buổi tối để duy trì sự tỉnh táo khi làm việc hoặc lái xe. Điều này dẫn đến thắc mắc liệu caffeine và sự thay đổi kích thước đồng tử có làm suy giảm thị lực trong môi trường thiếu sáng hay không.

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp không có dữ liệu thực nghiệm trực tiếp về việc caffeine ảnh hưởng thế nào đến thị lực ban đêm ở người. Các cơ sở khoa học sẵn có chỉ giải thích cơ chế sinh lý của đồng tử khi thích ứng với bóng tối và sự thay đổi độ nét quang học theo độ mở của mắt [1].

Cơ chế thích ứng bóng tối của mắt diễn ra thế nào?

Khi di chuyển từ vùng sáng vào nơi tối, các tế bào thụ cảm ánh sáng (tế bào que và tế bào nón) cần thời gian để hồi phục độ nhạy sau khi bị kích thích mạnh bởi ánh sáng [1]. Quá trình thích ứng tối này diễn ra tương đối chậm, riêng tế bào que có thể mất đến hàng chục phút để hoàn tất [1].

Trong thời gian các tế bào chưa kịp thích nghi hoàn toàn, thị lực sẽ tạm thời suy giảm [1]. Do đồng tử có khả năng giãn nở nhanh hơn nhiều so với tốc độ hồi phục của tế bào que và nón, việc đồng tử giãn ra giúp tăng lượng ánh sáng vào mắt, hỗ trợ cải thiện tầm nhìn trong vài phút đầu bước vào bóng tối [1].

Kích thước đồng tử ảnh hưởng ra sao đến tầm nhìn?

Độ mở của đồng tử tác động trực tiếp đến chất lượng hình ảnh quang học [1]. Khi đồng tử co nhỏ, chỉ một phần nhỏ thấu kính của mắt tiếp nhận ánh sáng, giúp giảm các hiện tượng méo quang học và tăng độ sắc nét khi nhìn chi tiết [1].

Đồng thời, đồng tử co nhỏ cũng làm tăng độ sâu trường ảnh, tức khoảng cách mà mắt có thể nhìn rõ vật thể [1]. Khi tập trung vào một điểm ở rất xa, đồng tử co hoàn toàn (đường kính khoảng 2 mm) cho tầm nhìn sắc nét từ cự ly khoảng 2 m đến vô cực [1]. Ngược lại, nếu đồng tử giãn lớn hoàn toàn (đường kính khoảng 8 mm), khoảng nhìn rõ bị thu hẹp lại, chỉ đạt độ nét từ khoảng cách 7 m đến vô cực [1].

Nghiên cứu nói gì về các chất tác động lên thích ứng tối?

Trong dữ liệu nghiên cứu hiện có, không có thử nghiệm nào đánh giá trực tiếp caffeine trên mắt. Các nghiên cứu liên quan đến việc dẫn truyền thần kinh và phản xạ đồng tử chủ yếu khảo sát trên các chất khác [3, 4].

Cụ thể, một thử nghiệm trên người khỏe mạnh sử dụng hoạt chất levodopa đường uống cho thấy hợp chất này làm tăng ngưỡng thích ứng tối, đồng nghĩa với việc làm giảm độ nhạy sáng của mắt [2]. Hiện tượng giảm độ nhạy sáng do dopaminergic này xảy ra đồng đều trong suốt quá trình thích nghi tối, ghi nhận ở cả nhóm mắt không giãn đồng tử lẫn nhóm đã được can thiệp làm giãn đồng tử từ trước [2]. Dù vậy, kết quả từ levodopa không thể đại diện hoặc suy diễn cho tác động của caffeine.

Điều chưa biết

Các bằng chứng khoa học được cung cấp chưa thể trả lời các vấn đề cốt lõi sau:

  • Caffeine ở các mức liều tiêu thụ thông thường có gây giãn đồng tử đáng kể trên người hay không.
  • Nếu caffeine gây kích thích thần kinh giao cảm làm thay đổi kích thước đồng tử, liệu sự thay đổi này có làm giảm độ sâu trường ảnh hoặc độ sắc nét ban đêm trên thực tế hay không.
  • Caffeine tương tác như thế nào với quá trình thích ứng tối của các tế bào que và nón ở mắt người.

Ai nên thận trọng?

Dù chưa có bằng chứng khẳng định caffeine trực tiếp làm giảm thị lực đêm, việc suy giảm tầm nhìn khi thiếu sáng vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Những đối tượng sau cần lưu ý đặc biệt:

  • Người thường xuyên phải lái xe ban đêm hoặc vận hành máy móc trong điều kiện ánh sáng yếu: Mọi sự thay đổi về độ nét quang học hay độ nhạy sáng đều có thể ảnh hưởng đến khả năng phán đoán khoảng cách [1].
  • Người có bệnh lý nền về mắt hoặc đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh: Các chất kích thích hoặc điều hòa thần kinh có thể làm thay đổi ngưỡng nhạy cảm ánh sáng [2], do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt.

Cách áp dụng thực tế

Khi bước vào môi trường thiếu sáng, hãy để mắt có thời gian nghỉ ngơi vài phút để các tế bào que và đồng tử thích ứng tự nhiên với bóng tối [1]. Không nên tự ý dựa vào caffeine với hy vọng duy trì sự tập trung thị giác ban đêm. Nếu nhận thấy mắt nhìn mờ, giảm độ sâu tầm nhìn hoặc khó thích nghi trong bóng tối, cần đi khám chuyên khoa thay vì tự điều chỉnh chế độ ăn uống hay dùng chất kích thích.

Nhìn chung, khoa học hiện tại chưa có bằng chứng xác nhận caffeine làm suy giảm thị lực ban đêm. Thay vì lo lắng về caffeine, người tham gia giao thông hoặc làm việc tối nên chú ý tạo thời gian cho mắt làm quen với bóng tối và đi khám khi phát hiện các bất thường về tầm nhìn.