Nhiều người có thói quen uống trà nóng để làm dịu cổ họng khi bị cảm cúm. Cùng lúc đó, việc sử dụng các loại thuốc cảm sốt không kê đơn diễn ra phổ biến mà ít ai để ý đến thành phần bên trong [1] [2].
Nhiều loại thuốc cảm cúm phối hợp sẵn caffeine cùng với các hoạt chất hạ sốt, giảm đau [2]. Việc dùng chung thuốc chứa caffeine với trà – vốn là nguồn cung cấp caffeine tự nhiên – làm tăng nguy cơ nạp quá mức chất kích thích này [1]. Các dữ liệu từ thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu độc học xác nhận caffeine liều cao có thể gây rối loạn giấc ngủ, tim đập nhanh và tương tác bất lợi với nhiều loại thuốc [3] [1] [4].
Vì sao caffeine có mặt trong thuốc cảm cúm?
Nhiều chế phẩm trị ho và cảm lạnh dạng phối hợp chứa các hoạt chất kháng histamin, giảm sung huyết kết hợp với thuốc giảm đau như acetaminophen, ibuprofen, aspirin hoặc caffeine [2].
Caffeine được đưa vào các công thức này như một thành phần bổ trợ [2]. Tuy nhiên, sự xuất hiện của caffeine trong dược phẩm khiến người dùng dễ vô tình nạp thêm chất kích thích mà không nhận biết qua nhãn thuốc [1] [2].
Nguy cơ quá liều khi uống thuốc cảm cùng với trà
Caffeine là hợp chất tự nhiên có trong cây trà (Camellia sinensis) và cà phê (Coffea arabica) [1]. Khi người bệnh vừa uống trà vừa uống thuốc cảm có chứa caffeine, lượng chất kích thích này trong cơ thể sẽ cộng dồn [1] [4].
Cơ thể chuyển hóa caffeine chủ yếu qua enzym gan CYP1A2 [5] [4]. Khi lượng caffeine nạp vào quá lớn, quá trình chuyển hóa này bị bão hòa, dẫn đến sự tích lũy phi tuyến tính và làm tăng mạnh nồng độ caffeine trong huyết tương [4]. Các phân tích độc chất ghi nhận nồng độ caffeine trong máu vượt ngưỡng 100 microg/mL có thể dẫn đến nguy cơ tử vong [1].
Tác động của caffeine lên giấc ngủ người bệnh
Nghỉ ngơi là yếu tố quan trọng khi bị ốm, nhưng caffeine lại là chất kích thích hệ thần kinh trung ương gây gián đoạn giấc ngủ [3] [1].
Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 12 nam giới khỏe mạnh cho thấy liều 150 mg caffeine trước giờ ngủ làm chậm thời gian đi vào giấc ngủ, giảm tổng thời gian ngủ, giảm hiệu quả giấc ngủ và giảm giai đoạn ngủ nông (giai đoạn 2) [3]. Phân tích di truyền quy mô lớn trên hơn 90.000 cá nhân cũng chỉ ra rằng việc sử dụng caffeine sát giờ ngủ gây ảnh hưởng tiêu cực cấp tính lên giấc ngủ [6].
Tương tác bất lợi giữa caffeine và thuốc điều trị
Caffeine tương tác với nhiều loại dược phẩm chuyển hóa qua enzym gan CYP1A2 [5] [4]. Hoạt chất này cạnh tranh chuyển hóa và có thể làm ức chế sự đào thải của các thuốc chống loạn thần như clozapine [5] [4].
Ngược lại, các thuốc ức chế mạnh CYP1A2 như fluvoxamine, thuốc chống loạn nhịp mexiletine hoặc kháng sinh nhóm quinolone (như enoxacin) làm chậm đào thải caffeine, dễ kích hoạt ngộ độc [5] [4]. Ngoài ra, caffeine làm tăng độ thanh thải của lithium dùng trong điều trị trầm cảm [5]. Một báo cáo lâm sàng cũng ghi nhận bệnh nhân dùng thuốc phối hợp caffeine-ergotamine trị đau nửa đầu gặp co thắt mạch máu nghiêm trọng ở chi dưới khi phối hợp thêm kháng sinh clarithromycin [7].
Dấu hiệu nhận biết ngộ độc caffeine
Ngộ độc caffeine bắt nguồn từ sự kích thích quá mức hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch [1] [4].
Các triệu chứng thường gặp gồm bồn chồn, lo âu kích động, mất ngủ và rối loạn tiêu hóa [5] [1]. Ở mức độ nặng hơn, caffeine gây nhịp tim nhanh, rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, mê sảng và co giật [1] [4].
Ai nên thận trọng với thuốc cảm chứa caffeine?
Người có bệnh lý tim mạch cần cẩn trọng vì caffeine gây tăng nhịp tim và rối loạn nhịp tim [1] [4]. Bệnh nhân có tiền sử rối loạn lo âu hoặc tâm thần phân liệt cũng cần tránh do chất này có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng hưng phấn, lo âu hoặc loạn thần [5].
Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ nên ưu tiên dùng thuốc đơn thành phần cần thiết và tránh các dạng phối hợp nhiều hoạt chất [2]. Mặc dù caffeine được một số hướng dẫn coi là tương thích với việc cho con bú ở liều kiểm soát, trẻ bú mẹ vẫn cần được theo dõi kỹ các biểu hiện kích thích thần kinh, bứt rứt hoặc khó ngủ [2].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các nghiên cứu cung cấp cơ chế chuyển hóa và ngưỡng nồng độ ngộ độc, nhưng không công bố hàm lượng caffeine chi tiết của từng nhãn thuốc cảm lưu hành trên thị trường [1] [4]. Dữ liệu hiện có cũng chưa xác định mức tiêu thụ trà cụ thể nào là ngưỡng an toàn tuyệt đối khi kết hợp với thuốc cảm, do khả năng dung nạp và tốc độ chuyển hóa caffeine có sự khác biệt lớn giữa các cá thể dựa trên yếu tố di truyền [5] [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Khi chọn mua thuốc trị cảm sốt, người dùng cần đọc kỹ bảng thành phần để kiểm tra xem sản phẩm có chứa caffeine hay không [2]. Nếu thuốc đã có caffeine, nên tránh dùng chung với trà, cà phê hoặc nước tăng lực để phòng ngừa tình trạng tích lũy liều [1] [8]. Lựa chọn an toàn nhất khi uống thuốc là dùng nước lọc ấm và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính [5] [4].
