Nhiều người nhận thấy uống một tách trà mang lại cảm giác tỉnh táo êm dịu, trong khi cà phê dễ gây bồn chồn hay tim đập nhanh. Dù cả hai loại đồ uống đều chứa hoạt chất kích thích caffeine, sự khác biệt lớn nhất đến từ việc trà có thêm axit amin L-theanine [1], [2].

Về bản chất hóa học, caffeine trong trà hay cà phê không khác nhau. Tuy nhiên, tương tác giữa caffeine và L-theanine cùng tỷ lệ các chất có trong lá trà tạo nên tác động thần kinh và sinh lý rất riêng biệt khi so với cà phê [1], [3].

Hàm lượng caffeine và L-theanine trong các loại trà

Theo phân tích định lượng trên 37 mẫu trà thương phẩm, hàm lượng caffeine trung bình dao động từ 16,28 mg/g (trà xanh), 16,79 mg/g (trà trắng), 17,73 mg/g (trà đen) đến 19,31 mg/g (trà ô long) [4]. Phương pháp chế biến không tạo ra sự phân hóa quá lớn về nồng độ caffeine giữa các loại lá trà này [4].

Ngược lại, L-theanine – axit amin chiếm 1–2% trọng lượng khô của lá trà (Camellia sinensis) [5] – có sự thay đổi rõ rệt hơn [4]. Hàm lượng L-theanine trung bình đạt 6,56 mg/g ở trà xanh, 6,26 mg/g ở trà trắng, 6,09 mg/g ở trà ô long, 5,13 mg/g ở trà đen, và gần như bằng 0 trong trà phổ nhĩ [4]. Cà phê tự nhiên không chứa hợp chất L-theanine này [2].

L-theanine điều hòa tác động của caffeine như thế nào?

Caffeine đơn lẻ làm tăng huyết áp, tăng trạng thái kích thích sinh lý và cảm giác bồn chồn [1], [2]. Khi kết hợp cùng L-theanine, axit amin này thể hiện đặc tính đối kháng một số phản ứng do caffeine gây ra [1], [2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng trên 48 người trưởng thành khỏe mạnh dùng 250 mg caffeine và 200 mg theanine cho thấy theanine ngăn chặn sự gia tăng huyết áp do caffeine tạo ra [2]. Dưới trạng thái kích thích cảm xúc tiêu cực, caffeine làm gia tăng phản ứng căng thẳng tâm lý và sinh lý, trong khi theanine làm giảm bớt các phản ứng này [1]. Khi dùng đồng thời ở liều 200 mg mỗi loại, hai chất có xu hướng triệt tiêu tác động kích thích thái quá của nhau trên một số bài kiểm tra chú ý thị giác [1].

Hiệu quả cải thiện sự tập trung và nhận thức

Các thử nghiệm can thiệp trên người chỉ ra việc dùng chung caffeine và L-theanine mang lại lợi ích nhận thức rõ nét hơn dùng riêng lẻ [6], [7], [3]:

  • Tăng tốc độ phản ứng và giảm mệt mỏi: Thử nghiệm chéo trên người trưởng thành với 150 mg caffeine và 250 mg L-theanine ghi nhận sự cải thiện tốc độ phản ứng đơn giản, trí nhớ làm việc với con số, độ chính xác xử lý thông tin thị giác nhanh, đồng thời giảm cảm giác mệt mỏi tinh thần và đau đầu so với khi chỉ dùng theanine đơn lẻ [3].
  • Duy trì chú ý sau thiếu ngủ: Nghiên cứu mù đôi năm 2025 trên 37 người trưởng thành trẻ tuổi (22–30 tuổi) bị thiếu ngủ cấp tính qua đêm cho thấy: liều phối hợp 160 mg caffeine và 200 mg L-theanine giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ nhận diện mục tiêu nguy cơ tai nạn giao thông (p = 0,02), rút ngắn thời gian phản ứng hơn nhóm giả dược (chênh lệch 38,1 ms, p = 0,003) và tối ưu hóa điện thế gợi nhận thức P3b trên điện não đồ [8].
  • Thời gian tác động: Một phân tích gộp từ 7 nghiên cứu chỉ ra sự phối hợp giữa caffeine (30–250 mg) và theanine (12–200 mg) làm tăng sự tỉnh táo và hiệu suất chú ý trong vòng 2 giờ đầu sau khi uống [7]. Tổng quan năm 2021 cũng ghi nhận sự kết hợp này an toàn, hỗ trợ chú ý ngắn hạn ở cả nhóm trẻ mắc ADHD và người cao tuổi 50–69 tuổi [6].

Điều các nghiên cứu chưa làm rõ

  • Tốc độ hấp thu thực tế: Các tài liệu cung cấp không đo lường hay so sánh trực tiếp tốc độ hấp thu caffeine từ dịch chiết trà nguyên bản so với cà phê pha trong hệ tiêu hóa người.
  • Tương tác ở dạng đồ uống tự nhiên: Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng sử dụng viên nang chứa hoạt chất tinh khiết liều cao (150–250 mg caffeine và 200 mg theanine) [1], [8], [2], [3]. Lượng này tương đương nhiều tách trà đậm đặc cùng lúc [4], do đó tác động êm dịu từ một tách trà pha thông thường có thể nhẹ hơn so với kết quả trong phòng thí nghiệm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

  • Người nhạy cảm với caffeine: Dù L-theanine có thể giảm bớt sự gia tăng huyết áp [2], liều cao caffeine đơn lẻ hay kết hợp vẫn kích thích hệ thần kinh trung ương và làm tăng mức cảnh giác [2], [3].
  • Người bị mất ngủ hoặc rối loạn lo âu: Caffeine làm tăng cảm giác bồn chồn [2] và kích thích sinh lý [1]. Dù kết hợp theanine, việc lạm dụng đồ uống chứa caffeine gần giờ ngủ vẫn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng giấc ngủ. Người có bệnh lý tim mạch hoặc đang điều trị thuốc huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế

  • Nếu cần sự tỉnh táo tức thì để vận động mạnh, cà phê cung cấp lượng caffeine đơn thuần không bị theanine đối kháng [2].
  • Nếu công việc đòi hỏi sự tập trung kéo dài, xử lý thông tin thị giác chi tiết hoặc giảm căng thẳng tinh thần, các loại trà chứa cả caffeine và L-theanine (như trà xanh, trà trắng, trà ô long) là lựa chọn phù hợp hơn [8], [4], [3].
  • Tránh dùng trà phổ nhĩ nếu tìm kiếm tác dụng của L-theanine, vì hàm lượng chất này trong trà phổ nhĩ qua đo đạc thực tế gần như bằng 0 [4].