Áp lực công việc, nỗi lo tài chính hay biến cố gia đình khiến nhiều người sống trong trạng thái căng thẳng triền miên. Không ít người nhận thấy tim đập nhanh, tức ngực hoặc huyết áp tăng vọt mỗi khi lo âu nhưng thường cho rằng đó chỉ là phản ứng tâm lý tạm thời. Liệu căng thẳng kéo dài có thực sự làm hỏng cơ tim?
Câu trả lời là có. Căng thẳng mạn tính đẩy cơ thể vào tình trạng kích hoạt quá mức hệ thần kinh giao cảm và trục nội tiết dưới đồi - tuyến yên - thượng thận, làm tăng tiết hormone cortisol và catecholamine [1]. Sự mất cân bằng này gây co mạch, tăng huyết áp, thúc đẩy viêm mạn tính, làm rối loạn chức năng nội mô mạch máu và trực tiếp gây tổn thương tế bào cơ tim [2].
Cơ chế phản ứng của cơ thể khi đối mặt với căng thẳng
Khi cơ thể nhận diện một mối đe dọa, hơn 1.400 phản ứng sinh hóa được kích hoạt, tác động lên cơ thể, tâm trí, cảm xúc và hành vi [3]. Hai hệ thống chính điều khiển quá trình này là hệ thần kinh giao cảm và trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận (trục HPA) [4]. Phản ứng của trục HPA không tức thời như hệ thần kinh giao cảm nhưng cũng diễn ra chỉ trong vài phút [4].
Cụ thể, kích thích căng thẳng làm vùng dưới đồi tiết hormone CRH (còn gọi là yếu tố giải phóng corticotropin CRF) [3]. Chất này kích thích tuyến yên giải phóng hormone ACTH, endorphin và enkephalin vào máu [4]. Sau đó, ACTH kích thích vỏ thượng thận sản xuất và giải phóng cortisol [3]. Trong điều kiện bình thường không căng thẳng, nồng độ cortisol đạt đỉnh vào sáng sớm, giảm dần trong ngày với độ dốc khá lớn, xuống mức thấp vào khoảng 4 giờ chiều và duy trì mức thấp suốt đêm trước khi tăng lại vào buổi sáng [4].
Cortisol giúp chuyển hóa chất béo, protein và carbohydrate thành glucose qua quá trình tân tạo đường để cung cấp năng lượng [3]. Khi nồng độ cortisol trong máu đạt ngưỡng nhất định, cơ thể kích hoạt cơ chế phản hồi ngược âm tính lên vùng dưới đồi và tuyến yên để giảm tiết CRF và ACTH, đưa cơ thể về trạng thái cân bằng [3]. Tuy nhiên, nếu căng thẳng tiếp diễn liên tục, vòng xoắn kích hoạt trục HPA sẽ kéo dài không dứt [3]. Căng thẳng tâm lý mạn tính làm tăng nồng độ cortisol và làm phẳng nhịp dao động tự nhiên trong ngày của hormone này [4].
Hệ thần kinh giao cảm quá tải và sự "kiệt sức" của trái tim
Hệ thần kinh tự chủ nhận tín hiệu điều hòa từ mạng lưới trung tâm ở não bộ, bao gồm nhân cạnh não thất của vùng dưới đồi, vùng hành não trước bên và nhân bó đơn độc [5]. Ngoài ra, các trung tâm cảm xúc và trí nhớ của hệ viền như hạch hạnh nhân cũng tham gia kích hoạt phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy" [5]. Phản ứng này vốn chỉ được thiết kế cho ngắn hạn [5]. Khi cortisol tăng cao kéo dài do căng thẳng mạn tính, cấu trúc hạch hạnh nhân bị biến đổi, gây phì đại nhánh thần kinh và tăng tính kích thích, từ đó làm thay đổi tín hiệu truyền xuống hệ thần kinh giao cảm [5].
Căng thẳng kéo dài gây quá tải hệ giao cảm đồng thời làm suy yếu hệ thần kinh đối giao cảm [1]. Hoạt động quá mức của hệ giao cảm là yếu tố nguy cơ gây bệnh tật và tử vong tim mạch, bởi hệ tim mạch bị kẹt trong chế độ tiêu tốn nhiều năng lượng, dẫn đến tình trạng "kiệt sức" sớm [5].
Bên cạnh đó, cortisol dư thừa làm thận giữ muối (natri) và nước, dẫn đến tăng thể tích máu và tăng huyết áp [3]. Căng thẳng tâm lý mạn tính với sự kích hoạt liên tục hệ giao cảm - tủy thượng thận gây co mạch kéo dài, dẫn đến tăng huyết áp và tiến triển xơ cứng tiểu động mạch [4]. Tăng trương lực giao cảm còn kích thích tế bào cơ trơn động mạch tăng sinh, gây phì đại mạch máu và góp phần hình thành bệnh tăng huyết áp [2]. Tình trạng co thắt mạch do căng thẳng cũng làm giảm tưới máu tại các giường vi mạch của hệ tuần hoàn, gây thiếu oxy mô [4].
Tác động trực tiếp lên mạch máu và tế bào cơ tim
Tổn thương mạch máu do căng thẳng bắt đầu từ lớp nội mô. Rối loạn chức năng nội mô là một trong những biểu hiện sớm nhất của xơ vữa động mạch, thúc đẩy bệnh phát triển và tiến triển [2]. Căng thẳng tinh thần gây rối loạn chức năng nội mô thông qua việc tăng hoạt động hệ giao cảm, giải phóng CRH từ vùng dưới đồi, ức chế tổng hợp nitric oxide (NO - chất giúp giãn mạch) do cortisol và tăng các cytokine tiền viêm [2].
Một nghịch lý là tình trạng viêm vẫn gia tăng khi căng thẳng dù nồng độ corticosteroid trong máu cao [1]. Giả thuyết từ giới nghiên cứu cho rằng đại thực bào phát triển sự đề kháng với tín hiệu phản hồi âm tính của cortisol dưới điều kiện căng thẳng mạn tính, do sự điều hòa giảm có tính bù trừ tại thụ thể glucocorticoid của tế bào miễn dịch [1]. Căng thẳng ở giai đoạn đầu đời cũng có thể làm suy giảm phản hồi âm tính của cortisol đối với phản ứng viêm bẩm sinh, tạo tiền đề cho viêm mạn tính [1].
Khi hệ giao cảm tăng hoạt động và phản xạ kháng viêm của hệ đối giao cảm rút lui, cơ thể rơi vào tình trạng viêm toàn thân và kích hoạt trục thần kinh - tạo máu - động mạch [2]. Trục này bao gồm mạng lưới thân não và vùng dưới vỏ, kích hoạt tủy xương giải phóng bạch cầu vào máu và di chuyển đến thành động mạch cùng các mảng xơ vữa [2]. Viêm vô trùng mức độ thấp tham gia vào mọi giai đoạn sinh xơ vữa, từ hình thành mảng bám mạch vành đến mất ổn định và nứt vỡ mảng xơ vữa [2]. Ngoài ra, cortisol cao làm tăng đường huyết, thúc đẩy tình trạng rối loạn dung nạp glucose và đái tháo đường [1].
Ở cấp độ tế bào cơ tim, các biến cố cảm xúc gây mất ổn định quá trình tái cực tim do sự mất cân bằng giữa hai bán cầu não trong việc kích thích thần kinh tự chủ của tim, dẫn đến tái cực không đối xứng và loạn nhịp tim [2]. Đặc biệt, căng thẳng cảm xúc cấp tính có thể kích hoạt giải phóng lượng lớn catecholamine, gây tổn thương cơ tim trực tiếp do quá tải canxi (gọi là tiêu cơ tim), co thắt vi mạch vành và tăng hậu gánh thất trái [2]. Những thay đổi này có thể khởi phát hội chứng suy tim giống nhồi máu cơ tim cấp, đặc trưng bởi rối loạn chức năng thất trái thoáng qua và phình vùng mỏm tim, được gọi là bệnh cơ tim do căng thẳng (Takotsubo) [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Bằng chứng về tác động của căng thẳng lên hệ tim mạch được ghi nhận qua nhiều báo cáo và tổng quan y khoa qua các năm.
Một báo cáo ngắn công bố năm 2012 phân tích mối liên hệ giữa động học cơ tim và các đợt tăng huyết áp quá mức do căng thẳng [6]. Nghiên cứu chỉ ra bệnh cơ tim do căng thẳng cấp tính có sự kích thích giao cảm quá mức và rối loạn chức năng vi mạch tương tự như bệnh tăng huyết áp [6]. Sự nổi trội khu trú ở đáy vách liên thất trái và tình trạng tăng co bóp thất trái do căng thẳng là đặc điểm chung của cả tình trạng căng thẳng cấp tính lẫn mạn tính [6]. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh mới cho thấy sự giãn buồng tim và bất thường thành cơ tim do căng thẳng có thể phản ánh các đợt tăng huyết áp quá mức trước đó do quá tải giao cảm, dẫn đến rối loạn chức năng vi mạch [6]. Căng thẳng mạn tính qua trung gian tăng huyết áp do các đợt tăng hậu gánh có thể là nguyên nhân chính làm giảm khả năng vận động thành cơ tim thất trái ở bệnh nhân tăng huyết áp quá mức liên quan đến căng thẳng [6]. Báo cáo cũng lưu ý các phương pháp siêu âm tim định lượng mô tả động học vùng thất trái có thể hỗ trợ chẩn đoán phân biệt các ca nghi ngờ bệnh cơ tim do căng thẳng cấp tính [6].
Một bài tổng quan công bố năm 2016 về rung nhĩ ghi nhận quá tải giao cảm là yếu tố nguy cơ gây bệnh và tử vong tim mạch [5]. Bài tổng quan cho biết dù chưa có bài báo công bố nào liên kết trực tiếp rung nhĩ với tình trạng cường cortisol, nhưng bằng chứng gián tiếp đã tồn tại [5]. Cụ thể, có mối liên hệ rõ ràng giữa cường cortisol và các tác nhân gây căng thẳng thể chất hoặc tâm lý, đồng thời các nghiên cứu trên người và động vật đều cho thấy sự mất cân bằng thần kinh tự chủ [5].
Một bài tổng quan công bố năm 2022 về tác động của căng thẳng tinh thần lên sức khỏe tim mạch tiếp tục làm rõ cơ chế từ rối loạn nội mô, viêm hệ thống đến tiêu cơ tim do quá tải canxi [2]. Tổng quan này cũng ghi nhận sự khác biệt về giới tính: phụ nữ dễ bị thiếu máu cục bộ cơ tim do căng thẳng tinh thần (MSIMI) hơn nam giới, có thể phản ánh sự khác biệt giới tính trong mô hình kích hoạt não bộ khi gặp căng thẳng tinh thần [2].
Lợi ích của phản ứng căng thẳng ngắn hạn và giới hạn của bằng chứng
Cần nhìn nhận rằng không phải mọi căng thẳng đều gây hại [3]. Khi cơ thể có khả năng dung nạp căng thẳng và sử dụng nó để thúc đẩy hiệu suất hoạt động, các tác động tích cực mang lại khá rõ rệt [3]. Phản ứng căng thẳng vốn mang tính bảo tồn sự sống, giúp cơ thể đối phó với mối đe dọa tức thời và học cách tránh nguy hiểm trong tương lai [5]. Tổn thương chỉ xảy ra khi cơ thể nhận diện tác nhân gây căng thẳng kéo dài liên tục, biến phản ứng ngắn hạn thành trạng thái quá tải suốt cả ngày [3].
Về mặt bằng chứng khoa học, vẫn còn những khoảng trống cần lưu ý. Cơ chế chính xác của phản ứng tăng viêm nghịch lý xảy ra trong lúc căng thẳng bất chấp nồng độ corticosteroid trong máu tăng cao vẫn chưa được phân định rõ ràng [1]. Bên cạnh đó, với một số bệnh lý loạn nhịp cụ thể như rung nhĩ, y văn mới ghi nhận bằng chứng gián tiếp qua sự mất cân bằng thần kinh tự chủ chứ chưa có tài liệu công bố liên kết trực tiếp với chứng cường cortisol [5].
Những hiểu lầm thường gặp về căng thẳng và bệnh tim
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng cortisol là hormone kháng viêm nên căng thẳng tăng cortisol sẽ giúp giảm viêm. Thực tế, căng thẳng mạn tính lại làm suy giảm hiệu quả của hệ miễn dịch, gây rối loạn sản xuất cytokine, giảm hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) và giảm sản xuất kháng thể IgA [1]. Do tế bào miễn dịch trở nên đề kháng với cortisol khi căng thẳng kéo dài, phản ứng viêm không những không giảm mà còn tăng lên, hạ thấp ngưỡng khởi phát các bệnh không lây nhiễm liên quan đến căng thẳng [1].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng căng thẳng tâm lý chỉ gây hồi hộp thoáng qua chứ không làm hỏng cấu trúc tim. Bằng chứng y khoa cho thấy sự giải phóng ồ ạt catecholamine khi căng thẳng cấp tính có thể gây quá tải canxi dẫn đến tiêu cơ tim trực tiếp, hoặc gây hội chứng suy tim cấp (bệnh cơ tim Takotsubo) có biểu hiện lâm sàng giống hệt nhồi máu cơ tim cấp [2].
Ai nên thận trọng trước tác động của căng thẳng?
Phụ nữ là nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý, bởi dữ liệu cho thấy phụ nữ có nguy cơ phát triển tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim do căng thẳng tinh thần cao hơn nam giới [2].
Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc béo phì, rối loạn chức năng tim mạch sẵn có cũng cần thận trọng vì đây là những yếu tố thúc đẩy tình trạng kích hoạt quá mức hệ thần kinh giao cảm [5]. Những người từng có các đợt tăng huyết áp vọt do căng thẳng có nguy cơ bị suy giảm khả năng vận động thành cơ tim thất trái và rối loạn chức năng vi mạch [6].
Ngoài ra, những người trải qua căng thẳng từ giai đoạn đầu đời hoặc chịu đựng các biến cố căng thẳng lớn, phong tỏa kéo dài kèm theo nỗi sợ hãi, lo âu, trầm cảm cũng có nguy cơ suy giảm miễn dịch và phản ứng viêm mạn tính cao hơn [1]. Người có nguy cơ đái tháo đường cũng cần cảnh giác vì cortisol tăng cao làm tăng đường huyết và thúc đẩy rối loạn dung nạp glucose [1].
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ trái tim
Cơ thể con người không được thiết kế để chịu đựng các tác nhân gây căng thẳng liên tục suốt ngày dài [3]. Do đó, mục tiêu cốt lõi trong đời sống hàng ngày là ngắt quãng chu kỳ kích hoạt trục HPA và làm dịu hệ thần kinh giao cảm để cơ thể trở lại trạng thái cân bằng nội môi [3].
Độc giả có thể chủ động bảo vệ tim mạch bằng cách duy trì nhịp sinh học tự nhiên, ngủ nghỉ đúng giờ để hỗ trợ nhịp dao động tự nhiên của cortisol (cao vào sáng sớm và hạ thấp vào chiều tối) [4]. Trong công việc, cần xen kẽ các khoảng nghỉ ngắn để tránh đẩy hệ tim mạch vào trạng thái hoạt động tiêu tốn năng lượng liên tục gây "kiệt sức" [5]. Việc kết hợp vận động thể chất vừa sức, thực hành các kỹ thuật thư giãn tâm trí, ăn uống cân bằng và hạn chế muối cũng giúp giảm gánh nặng giữ nước và natri do cortisol gây ra [3].
Khi xuất hiện các triệu chứng như đau tức ngực, khó thở, tim đập loạn nhịp hoặc huyết áp tăng cao không kiểm soát sau các biến cố cảm xúc, người bệnh không nên tự chẩn đoán tại nhà mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám. Những người đang có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lối sống hay áp dụng bất kỳ phương pháp can thiệp mới nào.
Căng thẳng ngắn hạn giúp cơ thể thích nghi với thử thách, nhưng căng thẳng kéo dài lại âm thầm tấn công cơ tim và mạch máu qua sự quá tải của cortisol và hệ thần kinh giao cảm [5]. Nhận diện sớm các dấu hiệu quá tải tâm lý và chủ động dành thời gian cho cơ thể phục hồi là bước thiết thực để giữ gìn hệ tim mạch khỏe mạnh.