Nghe tên cây "hàn the ba hoa", nhiều người nội trợ giật mình liên tưởng ngay đến thứ hóa chất hàn the độc hại vẫn bị cấm bỏ vào giò chả, bún phở. Sự trùng lặp tên gọi dân gian này khiến không ít người hoang mang, lo sợ việc chạm vào hoặc sử dụng loại cây mọc hoang này sẽ gây ngộ độc tích tụ giống như ăn phải phụ gia cấm.

Thực tế, cây hàn the ba hoa và hóa chất hàn the hoàn toàn không có bất kỳ mối liên hệ nào về mặt bản chất hóa học hay nguồn gốc. Một bên là thảo dược tự nhiên chứa các hợp chất chống oxy hóa [1], bên còn lại là hợp chất vô cơ của nguyên tố boron [2].

Sự trùng tên tình cờ gây nhiều hiểu lầm

Trong đời sống hàng ngày tại Việt Nam, cụm từ "hàn the" gần như mặc định gắn liền với loại phụ gia làm dai giòn thực phẩm trái phép. Vì vậy, khi bắt gặp một loài cây cỏ mọc sát mặt đất có tên là "hàn the ba hoa" (còn gọi là tràng quả ba hoa), phản ứng tự nhiên của nhiều người là dè chừng. Một số người thậm chí cho rằng người xưa dùng loại cây này để chiết xuất ra bột hàn the công nghiệp.

Tuy nhiên, đây chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên về mặt ngôn ngữ dân gian. Cây hàn the ba hoa có danh pháp khoa học là Desmodium triflorum (L.) DC., thuộc nhóm thực vật tự nhiên được nghiên cứu về dược tính [1]. Ngược lại, hàn the trong công nghiệp (borax) là một dạng muối borate vô cơ, cùng nhóm với axit boric và các muối borate của natri, amoni, kali hoặc kẽm [2]. Hai thứ này khác biệt hoàn toàn từ cấu trúc phân tử cho đến tác động sinh học lên cơ thể sống.

Cơ chế tác động khác biệt giữa thảo dược và hóa chất

Để hiểu rõ vì sao cây hàn the ba hoa không phải là chất độc công nghiệp, cần nhìn vào thành phần hoạt chất bên trong nó. Nghiên cứu phân tích hóa thực vật cho thấy cây Desmodium triflorum phát huy tác dụng sinh học chủ yếu nhờ hàm lượng các hợp chất polyphenol tự nhiên, cụ thể là nhóm phenolic và flavonoid [1]. Các chất này hoạt động theo cơ chế dọn dẹp các gốc tự do và tạo ra năng lực khử, từ đó bảo vệ tế bào trước sự tấn công của quá trình oxy hóa [1]. Ngoài ra, chiết xuất của loài cây này còn được ghi nhận có hoạt tính chống tăng sinh tế bào trong môi trường thí nghiệm [1].

Ở chiều ngược lại, hóa chất hàn the (borax) và axit boric là các hợp chất borate vô cơ hoạt động dựa trên lượng nguyên tố boron (B) tương đương khi đi vào cơ thể [2]. Các hợp chất borate vô cơ khác khi đi vào cơ thể nếu phân ly đơn giản thành axit boric cũng sẽ biểu hiện độc tính tương tự [2]. Khi phơi nhiễm ở liều lượng rất cao trong thời gian dài trên động vật thí nghiệm, nhóm chất vô cơ này gây ra hai tác động tiêu cực chính là độc tính lên hệ sinh sản nam giới và độc tính đối với sự phát triển [2]. Rõ ràng, một bên là cơ chế chống oxy hóa từ hợp chất hữu cơ thực vật [1], một bên là tác động độc học của muối khoáng vô cơ [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây hàn the ba hoa và borax?

Các dữ liệu thực nghiệm đã tách biệt rõ ràng hồ sơ an toàn và đặc tính của thảo dược Desmodium triflorum so với nhóm hóa chất borate.

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa, khả năng chống tăng sinh tế bào và độ an toàn của chiết xuất thô cùng các phân đoạn từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo tổng hàm lượng phenolic, tổng hàm lượng flavonoid, khả năng quét gốc tự do DPPH, năng lực chống oxy hóa tương đương trolox (TEAC), năng lực khử, đồng thời thử nghiệm chống tăng sinh bằng phương pháp MTT và so sánh với các chất chống oxy hóa chuẩn gồm catechin, alpha-tocopherol (vitamin E), trolox và axit ascorbic (vitamin C) [1]. Kết quả cho thấy trong 1 gram chiết xuất thô có tổng hàm lượng phenolic tương đương 36,60 ± 0,1 mg catechin và tổng lượng flavonoid tương đương 45,6 ± 0,6 mg rutin [1]. Ở thử nghiệm năng lực khử, 1,25 mg chiết xuất thô đạt hiệu quả tương đương 61,2 ± 0,3 microgam axit ascorbic [1]. Trong các phân đoạn, phân đoạn ethyl acetate hoạt động mạnh nhất khi 0,4 mg phân đoạn này quét gốc tự do tương đương 186,6 ± 2,5 microgam alpha-tocopherol và 82,5 ± 2,1 microgam trolox [1]. Đặc biệt, khi kiểm tra độ an toàn bằng cách cho chuột uống qua ống thông dạ dày, liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất thô lớn hơn 10 g/kg trọng lượng cơ thể, chứng tỏ thảo dược này có độ an toàn cấp tính rất cao trên mô hình thử nghiệm [1].

Đối với hóa chất hàn the, một nghiên cứu độc học so sánh công bố năm 1998 đã tổng hợp dữ liệu về các hợp chất borate vô cơ như axit boric, borax và các muối borate của natri, amoni, kali, kẽm [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng qua đường uống, qua da và đường hô hấp, nhóm chất này nhìn chung có độc tính cấp tính thấp, không gây kích ứng hoặc chỉ gây kích ứng nhẹ ở da và mắt tùy thuộc đặc tính lý hóa [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc học dài hạn trên nhiều loài động vật cho thấy borax và axit boric gây độc tính sinh sản ở con đực và độc tính phát triển với mức độ tương đồng đáng kể giữa các loài [2]. Dù vậy, liều gây hại trên động vật cao hơn rất nhiều so với mức phơi nhiễm thông thường ở người; một người cần tiêu thụ hàng ngày khoảng 3,3 g axit boric hoặc 5,0 g borax mới chạm tới ngưỡng liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) thấp nhất ở động vật [2]. Thực tế khảo sát trên nhóm công nhân tiếp xúc với borate hoặc quần thể dân cư sống ở vùng có mức borate môi trường cao cũng không ghi nhận ảnh hưởng nào đến khả năng sinh sản [2].

Bên cạnh khía cạnh độc học, việc nhận diện đúng cây hàn the ba hoa trong các chế phẩm thảo dược cũng được giới khoa học quan tâm thông qua một nghiên cứu công bố năm 2012 về hệ thống xét nghiệm DNA có tên PlantID [3]. Trong các bài thuốc đa thảo dược truyền thống được chế biến sâu như chế phẩm Dashmool của y học Ayurveda, nguyên liệu đã biến đổi hình thái nên không thể nhận diện bằng mắt thường, còn phân tích hóa học lại cho ra hồ sơ quá phức tạp do trộn lẫn nhiều chất [3]. Nghiên cứu này phát hiện cây Desmodium triflorum và Desmodium velutinum thường xuất hiện như những loài cây bị trộn lẫn hoặc thay thế cho loài chuẩn cần có là Desmodium gangeticum [3]. Bằng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase (PCR) kết hợp điện di trên gel và hệ thống đa mồi PlantID, các nhà khoa học có thể phát hiện đồng thời 10 loài thực vật cần có cùng các loài trộn lẫn như Desmodium triflorum chỉ trong một phản ứng duy nhất [3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2010 mang lại góc nhìn tích cực: cây hàn the ba hoa thực sự là một loài thực vật có tiềm năng chống oxy hóa mạnh mẽ nhờ giàu hợp chất polyphenol, đồng thời có ngưỡng an toàn cấp tính cao khi thử nghiệm đường uống trên chuột (LD50 trên 10 g/kg) [1]. Điều này giúp xóa bỏ hoàn toàn nỗi sợ hãi rằng chạm vào hay dùng loài cây này sẽ bị nhiễm chất độc borax.

Tuy nhiên, người đọc cần tỉnh táo trước giới hạn của bằng chứng. Toàn bộ kết quả về khả năng quét gốc tự do, chống tăng sinh tế bào và thử nghiệm liều LD50 của cây Desmodium triflorum mới dừng lại ở mức độ chiết xuất trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên chuột [1]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người về liều dùng cụ thể hay hiệu quả điều trị bệnh lý từ trích đoạn nghiên cứu này [1]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2012 cũng cảnh báo thực trạng nhầm lẫn, thay thế nguyên liệu giữa Desmodium triflorum với các loài cùng chi như Desmodium gangeticum trong các chế phẩm thảo dược hỗn hợp [3].

Những hiểu lầm thường gặp trong đời sống

Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng tên gọi: nghĩ rằng cây hàn the ba hoa có chứa chất hàn the (borax). Như đã phân tích, thảo dược này chứa phenolic và flavonoid [1], hoàn toàn không phải muối borate vô cơ [2].

Hiểu lầm thứ hai là cực đoan hóa độc tính của borax ở mọi liều lượng tiếp xúc, hoặc ngược lại là chủ quan khi thấy độc tính cấp tính của nó thấp. Dù nghiên cứu năm 1998 cho thấy borate vô cơ có độc tính cấp tính thấp và con người phải ăn tới 5,0 g borax mỗi ngày mới ngang mức NOAEL thấp nhất ở động vật, nhưng tính chất gây độc sinh sản nam giới và độc tính phát triển trên động vật trong các nghiên cứu dài hạn là cơ sở khoa học rõ ràng khiến chất này không được phép dùng bừa bãi trong thực phẩm [2].

Hiểu lầm thứ ba là cứ thấy thảo dược tự nhiên có chữ "chống oxy hóa" và an toàn trên chuột là tự ý hái uống lượng lớn. Trong tự nhiên, các loài cây họ Đậu thuộc chi Desmodium rất dễ bị nhầm lẫn hình thái với nhau, đến mức các chế phẩm đã qua chế biến phải dùng tới xét nghiệm DNA (kỹ thuật PCR) mới phân biệt được loài chuẩn và loài tạp nhiễm [3].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc và sử dụng?

Dù cây hàn the ba hoa không chứa hóa chất borax, việc sử dụng bất kỳ thảo dược nào cũng đòi hỏi sự cẩn trọng:

  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu an toàn trên người từ các nghiên cứu hiện có, đồng thời hệ cơ quan của trẻ nhỏ và thai nhi rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học lạ.
  • Người có bệnh nền mạn tính (gan, thận, tim mạch) hoặc đang dùng thuốc điều trị theo đơn: Các hợp chất phenolic và flavonoid hàm lượng cao trong thảo dược [1] có thể tương tác với thuốc tây y. Người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
  • Người tự thu hái cây thuốc ngoài tự nhiên: Nguy cơ hái nhầm loài rất cao do sự tương đồng hình thái giữa Desmodium triflorum với các loài thực vật khác [3], cộng thêm nguy cơ cây mọc hoang bị nhiễm thuốc trừ sâu hoặc kim loại nặng từ đất.

Gợi ý cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn

Trong sinh hoạt hàng ngày, nếu thấy cây hàn the ba hoa mọc trong sân vườn, bạn hoàn toàn có thể yên tâm đây là một loài cỏ tự nhiên lành tính [1], không phải nguồn phát tán hóa chất độc hại. Bạn không cần phải lo lắng việc nhổ cỏ hay chạm tay vào cây sẽ gây kích ứng hay nhiễm độc hàn the.

Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm thảo dược có thành phần từ các loài thuộc chi Desmodium, hãy ưu tiên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có quy trình kiểm định chất lượng nguyên liệu đầu vào rõ ràng để tránh mua phải sản phẩm bị trộn lẫn hoặc thay thế sai loài [3]. Tuyệt đối không dùng bất kỳ loại thảo dược nào với niềm tin có thể "chữa khỏi" các bệnh lý nghiêm trọng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Song song đó, để bảo vệ sức khỏe gia đình trước hóa chất hàn the thật sự (borax), hãy duy trì thói quen chọn mua thực phẩm tươi sống, giò chả, bún mì tại các cơ sở có nguồn gốc kiểm định an toàn thực phẩm rõ ràng, kết hợp chế độ ăn uống đa dạng và uống đủ nước mỗi ngày.

Tóm lại, cây hàn the ba hoa chỉ trùng tên gọi dân gian chứ hoàn toàn không chứa hóa chất hàn the công nghiệp [1]. Hiểu đúng bản chất khoa học giúp chúng ta vừa trút bỏ được nỗi sợ vô căn cứ trước một loài thảo dược tự nhiên có hoạt tính chống oxy hóa [1], vừa giữ được sự cẩn trọng cần thiết để không tự ý lạm dụng cây cỏ khi chưa có hướng dẫn y tế.