Thói quen truyền miệng và những cơn đau nhức thường ngày
Mỗi khi thay đổi thời tiết, nhiều người lớn tuổi hay người lao động nặng lại phải đối mặt với các cơn đau nhức xương khớp ê ẩm. Thay vì thăm khám y tế, thói quen tìm kiếm các cây thuốc nam mọc hoang quanh nhà vẫn rất phổ biến ở nhiều vùng quê.
Trong số các loài cây thường được truyền miệng, cây lốp bốp năm nhị (tên khoa học là Connarus semidecandrus Jack) thường được nhắc tới như một vị thuốc trị sưng viêm, đau nhức. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự xua tan được các cơn đau như lời đồn, hay đó chỉ là những suy đoán chưa có căn cứ xác thực?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa có cơ sở khoa học để khẳng định cây lốp bốp năm nhị chữa khỏi đau nhức hay viêm khớp ở người. Cho đến nay, các công dụng mới chỉ dừng lại ở mức khảo sát sơ bộ trên mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm.
Cơ chế tác động được ghi nhận trong ống nghiệm
Cây lốp bốp năm nhị thuộc họ Dây khế (Connaraceae), phân bố rộng rãi khắp khu vực Đông Nam Á [1]. Trong y học dân gian của nhiều nơi, loài cây này từng được dùng để hỗ trợ hạ sốt, giảm kích ứng da hay các cơn đau bụng co thắt [1].
Về mặt sinh học phân tử, phản ứng viêm trong cơ thể thường đi kèm sự gia tăng của các chất trung gian hóa học và các gốc oxy hóa tự do. Khi các tế bào bị tác động bởi các yếu tố kích thích gây hại (chẳng hạn như tia tử ngoại hoặc các độc chất), cơ thể sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng sản sinh các yếu tố gây viêm.
Các nhà khoa học đã tìm cách phân tách dịch chiết từ loài cây này nhằm tìm hiểu xem liệu các hoạt chất tự nhiên có can thiệp được vào quá trình đó hay không. Bằng phương pháp chiết xuất cồn ethanol, các nhà nghiên cứu đã đưa các hoạt chất này tiếp xúc trực tiếp với các tế bào nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [1].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói lên điều gì?
Một nghiên cứu tập trung đánh giá tác động của dịch chiết ethanol từ cây lốp bốp năm nhị (Connarus semidecandrus Jack) đối với tế bào sừng của người (tế bào da HaCaT) bị chiếu xạ tia UVB [1]. Mục tiêu của nghiên cứu là tìm kiếm các giải pháp tự nhiên giúp bảo vệ da trước tình trạng viêm nhiễm và tổn thương do môi trường bên ngoài gây ra [1].
Trong thiết kế thí nghiệm này, dịch chiết được hòa tan trong dung môi dimethyl sulfoxide (DMSO) và bảo quản ở nhiệt độ -20 độ C [1]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), sau đó cho tế bào HaCaT tiếp xúc với các nồng độ dịch chiết khác nhau trước khi chiếu tia cực tím UVB [1].
Kết quả thu được trong phòng thí nghiệm cho thấy dịch chiết làm giảm mức oxit nitric (NO) và giảm các gốc oxy hóa phản ứng nội bào [1]. Đáng chú ý, dịch chiết cồn của loài cây này đã ức chế mức biểu hiện mRNA của các yếu tố gây viêm then chốt gồm cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin 6 (IL-6) [1]. Đồng thời, quá trình tạo hắc tố melanin thông qua sự kích hoạt tế bào sắc tố bởi hormone alpha-MSH cũng bị ức chế [1].
Ngoài ra, ở một loài cùng chi là cây Connarus ruber, nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất vỏ cây dạng nước trên chuột đực dòng ICR tiếp xúc với khói thuốc lá [2]. Kết quả cho thấy khi chuột được cho ăn chiết xuất này ở nồng độ trên 23,7 ppm trong 14 ngày liên tục, tần suất hồng cầu có vi nhân đã giảm đáng kể so với nhóm đối chứng không dùng [2]. Tuy vậy, đây là thử nghiệm về khả năng ức chế độc tính di truyền và chống oxy hóa, chứ không phải thử nghiệm điều trị sưng đau cơ xương khớp [2].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách tới thực tế lâm sàng
Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ cây lốp bốp năm nhị có khả năng can thiệp vào một số con đường tín hiệu liên quan đến phản ứng viêm và oxy hóa ở cấp độ tế bào sừng [1]. Đây là một tín hiệu gợi mở cho ngành dược liệu nhằm tiếp tục tinh chế, phân lập các phân tử tiềm năng trong tương lai.
Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào tới cơ thể người sống là rất xa. Mô hình tế bào sừng (HaCaT) chỉ phản ánh phản ứng của một loại tế bào da dưới tác động của tia bức xạ UVB [1]. Kết quả này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống hay đắp cây thuốc sẽ làm giảm được viêm khớp thoái hóa, đau thần kinh tọa hay đau nhức toàn thân.
Bên cạnh đó, việc ức chế COX-2 hay TNF-alpha trên mô hình ống nghiệm chưa tính đến các yếu tố then chốt trên cơ thể sống: khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan, nồng độ hoạt chất thực tế đi vào máu và khả năng tiếp cận các ổ viêm ở khớp xương. Cho tới thời điểm này, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người được thực hiện đối với cây lốp bốp năm nhị để kiểm chứng liều lượng hay độ an toàn.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người tin rằng hễ là thảo mộc tự nhiên mọc hoang dã thì hoàn toàn lành tính và "uống vào không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một hiểu lầm tai hại, bởi cây cỏ chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau mà cơ thể người chưa chắc đã dung nạp tốt nếu dùng tùy tiện.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý đánh đồng công dụng giảm viêm trong ống nghiệm với việc "trị dứt điểm" bệnh đau nhức cơ xương khớp. Phản ứng ức chế tế bào trong đĩa petri không thể thay thế cho tác dụng giảm đau trên cơ thể người sống, vốn phụ thuộc vào hệ thần kinh phức tạp và nhiều cơ chế điều hòa khác nhau.
Việc tự ý ngâm rượu, sắc nước cây lốp bốp năm nhị theo lời mách bảo để chữa bệnh không chỉ thiếu căn cứ khoa học mà còn khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng để điều trị các bệnh lý cơ xương khớp nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì cây lốp bốp năm nhị hoàn toàn chưa trải qua các thử nghiệm lâm sàng trên người, bất kỳ ai cũng cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý dùng để trị bệnh.
Đặc biệt, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng loại thảo dược này theo các phương thức truyền miệng. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào đánh giá độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn hay ảnh hưởng của cây trên sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
Những bệnh nhân có bệnh nền suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc giảm đau, chống viêm kê đơn cũng phải tránh xa việc dùng kèm thảo mộc không rõ nguồn gốc. Sự tương tác giữa các hợp chất tự nhiên chưa rõ liều lượng với thuốc điều trị có thể dẫn tới quá tải chuyển hóa ở gan hoặc tổn thương chức năng lọc của thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang gặp phải các triệu chứng đau nhức xương khớp kéo dài hoặc sưng viêm, bước đi đúng đắn nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán nguyên nhân chính xác. Đau nhức có thể xuất phát từ thoái hóa, viêm khớp dạng thấp, tổn thương thần kinh hay các vấn đề tự miễn cần can thiệp y khoa bài bản.
Người bệnh không nên tự ý thu hái cây lốp bốp năm nhị về đun sắc, ngâm rượu hoặc giã nát đắp lên vùng da tổn thương. Việc đắp các loại lá cây hoang dại không vô khuẩn lên da có thể gây dị ứng, viêm da tiếp xúc hoặc bội nhiễm vi khuẩn nghiêm trọng.
Nếu có mong muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, hãy tìm đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên khoa đã được cấp phép để được tư vấn các vị thuốc đã được Bộ Y tế chuẩn hóa và kiểm chứng về độ an toàn.
Tóm lại
Cây lốp bốp năm nhị đã cho thấy một số hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa đáng chú ý trong mô hình tế bào sừng tại phòng thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này vẫn đang ở giai đoạn tiền lâm sàng và chưa thể xem là bằng chứng y khoa để điều trị chứng đau nhức hay viêm ở người. Người bệnh hãy tỉnh táo, duy trì chế độ vận động hợp lý, dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
