Bước qua tuổi lục tuần, không ít người bắt đầu đối mặt với những cơn "nhớ nhớ quên quên" phiền toái, từ việc quên nơi để chùm chìa khóa cho đến khó ghi nhớ các sự kiện vừa diễn ra. Khi chứng hay quên tiến triển thành sa sút trí tuệ, đặc biệt là bệnh Alzheimer, chất lượng sống của cả người bệnh lẫn gia đình đều bị xáo trộn nghiêm trọng. Để tìm kiếm giải pháp phòng ngừa, nhiều người đã tìm đến thảo dược tự nhiên, trong đó có cây vuốt mèo (Uncaria tomentosa) với lời đồn thổi về khả năng phục hồi trí tuệ.

Liệu cây vuốt mèo có thực sự làm chậm suy giảm trí nhớ ở người lớn tuổi? Câu trả lời thẳng thắn là: Dù dược liệu này thể hiện nhiều tác động sinh học tích cực trong phòng thí nghiệm như giảm viêm thần kinh và ức chế các cơ chế tổn thương tế bào não, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người khẳng định cây vuốt mèo có thể ngăn ngừa hoặc đẩy lùi sa sút trí tuệ tuổi già.

Mảng bám amyloid và viêm não: Hai “gọng kìm” tàn phá trí nhớ

Để hiểu vì sao các nhà khoa học chú ý đến cây vuốt mèo, trước hết cần nhìn nhận căn nguyên gây tổn thương tế bào thần kinh ở người mắc bệnh suy giảm trí nhớ. Trong não bộ của bệnh nhân Alzheimer, sự tích tụ bất thường của các chuỗi protein mang tên amyloid-beta được coi là một dấu hiệu bệnh học đặc trưng.

Các mảnh peptid amyloid-beta hòa tan, đặc biệt là các dạng oligomer gồm dimer và trimer, có khả năng trực tiếp làm gián đoạn các hành vi học tập và phản xạ có điều kiện một cách nhanh chóng, mạnh mẽ dù chưa gây chết tế bào vĩnh viễn [1]. Một nghiên cứu đã chứng minh rằng khi đưa oligomer amyloid [25-35] với liều 3x10 nmol vào não thất động vật, khả năng học tập trong mê cung cánh tỏa và hiện tượng tăng cường dài hạn (LTP) tại hồi hải mã bị suy giảm rõ rệt ở giai đoạn từ ngày 12 đến ngày 20 [2]. Đồng thời, điện thế trường tại vùng hồi hải mã ghi nhận sự suy giảm kéo dài từ ngày 9 đến ngày 15 trước khi phục hồi về mức cơ bản [2].

Tình trạng thoái hóa thần kinh diễn tiến sau đó thường gắn liền với sự kích hoạt của các phản ứng miễn dịch và việc sản sinh các gốc tự do [2]. Khi tích tụ liên tục, amyloid-beta (1-42) làm suy yếu nghiêm trọng hệ thống chống oxy hóa nội sinh của tế bào não [3]. Cụ thể, sau 2 tuần truyền amyloid-beta (1-42) liên tục vào não thất động vật, tính phản ứng miễn dịch của các chất chống oxy hóa quan trọng như enzym superoxide dismutase ty thể (Mn-SOD), glutathione, glutathione peroxidase (GPx) và glutathione-S-transferase bị suy giảm đáng kể ở vùng hồi hải mã, vỏ não thái dương, vỏ não đỉnh và liềm đen [3]. Cùng với sự gia tăng của các chất gây viêm, tế bào thần kinh dần mất đi khả năng kết nối linh hoạt, dẫn đến suy giảm trí nhớ.

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Cây vuốt mèo tác động ra sao?

Cây vuốt mèo (Uncaria tomentosa) là một loài thực vật thuộc họ Thiến thảo, có thành phần hóa học khá tương đồng với câu đằng (Uncaria rhynchophylla) - một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông [4]. Nhằm tìm kiếm phương thức can thiệp cho bệnh suy giảm nhận thức, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích tác dụng của chiết xuất ethanol từ vỏ thân cây vuốt mèo.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất ethanol cây vuốt mèo (UTE) trên mô hình chuột cống đực Sprague-Dawley (SD) bị gây tổn thương não giống Alzheimer bằng cách tiêm streptozotocin (STZ) vào não thất [4]. Chuột được cho uống dịch chiết UTE với liều lượng 400 mg/kg mỗi ngày một lần, duy trì liên tục trong suốt 6 tuần [4].

Để đánh giá chức năng thần kinh, các nhà nghiên cứu đã sử dụng thử nghiệm mê cung nước Morris (MWM) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cây vuốt mèo cải thiện đáng kể tình trạng suy giảm khả năng học tập và ghi nhớ không gian do STZ gây ra ở chuột [4].

Khi phân tích sâu hơn các mẫu mô não, nhóm nghiên cứu ghi nhận chiết xuất cây vuốt mèo đã kích hoạt nhiều cơ chế bảo vệ cùng lúc:

  • Ức chế quá trình tăng phosphoryl hóa bất thường của protein tau - một trong những nguyên nhân khiến sợi nâng đỡ tế bào não bị rối loạn [4].
  • Giảm rõ rệt nồng độ các cytokine tiền viêm đang tăng cao bao gồm interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [4].
  • Thúc đẩy hoạt tính của các enzym chống oxy hóa bảo vệ thần kinh như SOD, catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx) và gia tăng biểu hiện của protein heme oxygenase-1 (HO-1) [4].
  • Giảm đáng kể nồng độ malondialdehyde (MDA), vốn là sản phẩm thể hiện mức độ tổn thương do oxy hóa chất béo trong màng tế bào [4].

Về mặt tín hiệu phân tử, chiết xuất cây vuốt mèo làm tăng cường sự hoạt hóa của Akt, ức chế enzyme glycogen synthase kinase 3beta (GSK-3beta) và kích thích sự chuyển vị vào nhân tế bào của yếu tố phiên mã Nrf2 [4]. Con đường truyền tín hiệu Akt/GSK-3beta/Nrf2 này chính là chìa khóa giúp tế bào não chống lại stress oxy hóa và phản ứng viêm thần kinh cục bộ [4].

Mối liên hệ giữa mảng bám và nhận thức trong thực tế lâm sàng

Mặc dù các cơ chế trên cho thấy triển vọng lớn, việc dịch chuyển từ mô hình tế bào và động vật sang người cao tuổi là một chặng đường dài đầy thách thức. Mối liên hệ giữa mảng bám amyloid và chức năng nhận thức ở người vốn không hề đơn giản.

Nghiên cứu thuộc chương trình AIBL trên 768 người cao tuổi khỏe mạnh và 133 người bị suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) cho thấy, trong phân nhóm được chụp hình ảnh amyloid (174 người khỏe và 53 người MCI), chỉ ở những bệnh nhân MCI có lượng amyloid cao mới xuất hiện tình trạng suy giảm trí nhớ chọn lọc rõ ràng, còn ở nhóm người cao tuổi khỏe mạnh thì lượng amyloid chưa tạo ra sự khác biệt nhận thức rõ rệt [5]. Điều này phản ánh rằng amyloid có thể âm thầm tích tụ nhiều năm trước khi biểu hiện thành triệu chứng lâm sàng rõ ràng [5].

Mặt khác, một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 3 năm trên 117 bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (45 ca dạng quên và 72 ca dạng mạch máu dưới vỏ, với 83 ca theo dõi hàng năm và 87 ca được chụp PET chất PiB lần hai) đã chỉ ra vai trò của nhiều tổn thương phối hợp [6]. Mức độ hấp thu hợp chất PiB trên phim chụp PET đại diện cho tải lượng amyloid gắn liền với hiện tượng teo mỏng vỏ não vùng thái dương - đỉnh, từ đó liên quan trực tiếp đến suy giảm trí nhớ ngôn ngữ và trí nhớ thị giác [6]. Tuy nhiên, các ổ nhồi máu não lỗ khuyết lại liên quan đến sự gián đoạn mạng lưới trán - đỉnh và làm suy giảm chức năng điều hành vùng trán [6].

Thực tế điều trị hiện đại cũng khẳng định bệnh sa sút trí tuệ ở người già hiếm khi đơn thuần do một yếu tố gây ra. Báo cáo đánh giá về thuốc kháng thể đơn dòng lecanemab năm 2023 chỉ ra rằng, dù loại thuốc này giúp loại bỏ hiệu quả amyloid-beta và làm chậm phần nào sự tiến triển xấu của nhận thức, hiệu quả lâm sàng tổng thể trên từng nhóm bệnh nhân vẫn còn khiêm tốn [7]. Lý do là ở người cao tuổi, tình trạng sa sút trí tuệ đa nguyên nhân là phổ biến chứ không phải ngoại lệ; các tổn thương mạch máu não và các quá trình thoái hóa thần kinh khác thường diễn ra song song và không bị triệt tiêu chỉ bằng việc hạ thấp amyloid-beta [7]. Do đó, việc kỳ vọng một loại thảo dược như cây vuốt mèo có thể giải quyết dứt điểm chứng suy giảm trí nhớ tuổi già là điều chưa có cơ sở thực tế.

Những giới hạn của nghiên cứu và hiểu lầm phổ biến

Hiện nay, nhiều thông tin quảng cáo đã phóng đại công dụng của cây vuốt mèo, biến loại thảo dược Nam Mỹ này thành “thần dược bổ não”. Để có cái nhìn khách quan, độc giả cần nắm rõ những hạn chế khoa học hiện tại.

Trước hết, kết quả tích cực của chiết xuất cây vuốt mèo ghi nhận sự cải thiện học tập và trí nhớ mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm bị gây tổn thương bằng streptozotocin [4]. Cơ thể chuột có đặc tính chuyển hóa, khả năng hấp thu qua hàng rào máu não và cơ chế đào thải thuốc rất khác so với cơ thể lão hóa của con người. Liều dùng 400 mg/kg trên chuột [4] nếu quy đổi sang liều tương đương ở người cần sự tính toán khắt khe và các thử nghiệm đánh giá độc tính kỹ lưỡng, điều mà các sản phẩm thực phẩm chức năng trôi nổi không đảm bảo được.

Thứ hai, hiểu lầm phổ biến cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Chiết xuất thực vật chứa nhiều alkaloid và hợp chất sinh học có thể tác động đến huyết áp, hệ miễn dịch và men chuyển hóa tại gan. Việc tự ý sử dụng các viên nang hoặc trà chiết xuất vuốt mèo đậm đặc không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác nguy hiểm với các thuốc điều trị sẵn có.

Ai nên thận trọng trước các chế phẩm từ cây vuốt mèo?

Do đặc tính sinh học tác động lên phản ứng miễn dịch và hệ tim mạch, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng và không tự ý sử dụng cây vuốt mèo:

  • Người có bệnh lý tự miễn: Vì dược liệu này có chứa các hoạt chất kích thích điều hòa miễn dịch, những người mắc bệnh lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp hoặc xơ cứng bì có thể gặp phải phản ứng miễn dịch khó kiểm soát.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông: Chiết xuất thảo dược có thể làm thay đổi thời gian đông máu, làm tăng nguy cơ xuất huyết trong và sau phẫu thuật.
  • Bệnh nhân huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp: Các hoạt chất trong chiết xuất có thể hiệp đồng làm giảm huyết áp quá mức, gây chóng mặt, ngất xỉu và làm giảm tưới máu não ở người cao tuổi.
  • Người suy giảm chức năng gan, thận: Các cơ quan chuyển hóa bị suy yếu sẽ khó xử lý các hợp chất phức tạp từ chiết xuất đậm đặc, làm tăng nguy cơ tích lũy độc tính.

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào, người cao tuổi hoặc người thân cần tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc bác sĩ lão khoa để được đánh giá toàn diện về sức khỏe nền.

Áp dụng thực tế để bảo vệ não bộ khoa học

Thay vì đặt niềm tin vào các loại thảo dược chưa rõ hiệu quả lâm sàng như cây vuốt mèo, người cao tuổi nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc sức khỏe đã được y học kiểm chứng rõ ràng. Suy giảm trí nhớ là một tiến trình phức tạp liên quan đến cả chuyển hóa mạch máu lẫn tính toàn vẹn của tế bào thần kinh [6], [7].

Để xây dựng một lá chắn bảo vệ trí tuệ vững chắc, các khuyến cáo khoa học ưu tiên:

  • Kiểm soát tốt bệnh lý mạch máu: Ổn định huyết áp, đường huyết và mỡ máu giúp ngăn ngừa sự hình thành các ổ nhồi máu não lỗ khuyết, từ đó bảo vệ mạng lưới trán - đỉnh và duy trì chức năng nhận thức điều hành [6].
  • Chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa tự nhiên: Thay vì uống chiết xuất bổ sung liều cao, việc nạp các vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau quả sẫm màu, cá béo và các loại hạt giúp hỗ trợ hệ thống enzym chống oxy hóa nội sinh của cơ thể [3].
  • Rèn luyện trí não và thể lực hàng ngày: Đi bộ vừa sức, tập dưỡng sinh tối thiểu 30 phút mỗi ngày kết hợp đọc sách báo, giải câu đố giúp củng cố tính mềm dẻo của các khớp thần kinh và duy trì khả năng tập trung.
  • Thăm khám định kỳ: Khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm trí nhớ thị giác hay ngôn ngữ vượt quá mức độ lão hóa thông thường, cần đến cơ sở y tế để được thực hiện các trắc nghiệm tâm lý thần kinh và chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp chuyên sâu nhằm can thiệp kịp thời [6].

Cây vuốt mèo là một dược liệu có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đáng chú ý trong phòng thí nghiệm, mang lại những gợi ý giá trị cho các nghiên cứu dược lý tương lai [4]. Tuy vậy, ở thời điểm hiện tại, dược liệu này chưa thể thay thế các phác đồ y khoa chuẩn mực trong việc phòng ngừa và điều trị suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi. Lối sống lành mạnh, kiểm soát bệnh lý nền và chăm sóc y tế bài bản vẫn là nền tảng cốt lõi giúp giữ gìn sự minh mẫn cho tuổi già.