Đồ uống "không đường", bánh kẹo ăn kiêng thường được người giảm cân, tiểu đường chọn dùng hàng ngày. Nhiều người tin rằng cắt bỏ calo từ đường truyền thống giúp bảo vệ mạch máu tuyệt đối. Vậy chất làm ngọt nhân tạo không calo thực sự an toàn hay làm tăng nguy cơ tắc mạch máu?
Câu trả lời ngắn gọn là: Có mối liên hệ đáng lo ngại. Các nghiên cứu gần đây cho thấy erythritol — một chất làm ngọt phổ biến — gắn liền với nguy cơ biến cố tim mạch lớn như nhồi máu cơ tim, đột quỵ [1]. Chất này làm tăng độ nhạy của tiểu cầu, thúc đẩy hình thành cục máu đông trong thử nghiệm ngắn hạn [1][2]. Tuy nhiên, bằng chứng nhân quả dài hạn trên người vẫn cần thêm thử nghiệm lâm sàng để kết luận dứt khoát [3].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về đường ăn kiêng
Tiêu thụ nhiều đường bổ sung gây tăng huyết áp, viêm, tăng cân, kháng insulin, tiểu đường, rối loạn mỡ máu và gan nhiễm mỡ, từ đó làm tăng bệnh tim mạch [4]. Ở người tiểu đường, đường huyết cao và kháng insulin tạo ra trạng thái dễ đông máu do thay đổi số lượng và sự kích hoạt tiểu cầu [4]. Đường huyết cao cấp tính còn làm giảm tác dụng chống kết tập tiểu cầu của thuốc aspirin [4].
Vì vậy, người bệnh tiểu đường và người khỏe mạnh đều được khuyên giảm ăn đường [4]. Tiêu thụ chất làm ngọt nhân tạo tăng mạnh trên toàn cầu để kiểm soát tiểu đường và béo phì [5]. Một số nghiên cứu ghi nhận lợi ích tiềm năng như kiểm soát cân nặng và cải thiện dung nạp glucose [5]. Dù vậy, tác động lâu dài của nhóm chất này lên bệnh tim mạch chuyển hóa vẫn chưa được hiểu rõ [1][5].
Cơ chế erythritol kích hoạt tiểu cầu và gây hại mạch máu
Tiểu cầu là các mảnh tế bào giúp cầm máu khi mạch máu tổn thương, nhưng nếu bị kích hoạt quá mức sẽ kết dính thành cục máu đông gây tắc mạch. Khi huyết tương giàu tiểu cầu của người khỏe mạnh tiếp xúc với erythritol, tiểu cầu tăng kết tập phụ thuộc liều lượng trước các chất kích thích ADP và TRAP6 [4]. Erythritol làm tăng nồng độ canxi nội bào và tăng các dấu ấn kích hoạt tiểu cầu như P-selectin [4].
Khi tiêu thụ vào cơ thể, erythritol làm tăng giải phóng serotonin từ hạt đặc của tiểu cầu và CXCL4 từ hạt alpha khi có chất kích thích [2]. Ngoài tiểu cầu, erythritol còn ảnh hưởng xấu đến tế bào nội mô vi mạch não người trong ống nghiệm [6]. Cụ thể, chất này làm tăng sản sinh gốc tự do (ROS) nội bào, giảm sản xuất nitric oxide (NO - chất giúp giãn mạch) và tăng endothelin-1 (ET-1 - chất gây co mạch) [6]. Erythritol cũng làm suy giảm khả năng giải phóng chất hoạt hóa plasminogen mô (t-PA - chất giúp làm tan cục máu đông) khi có mặt thrombin, có thể góp phần làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ [6].
Các nghiên cứu trên người và phòng thí nghiệm nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã khảo sát erythritol trên các nhóm bệnh nhân đi đánh giá nguy cơ tim mạch [1]. Ở nhóm khám phá ban đầu gồm 1.157 bệnh nhân theo dõi trong 3 năm, nồng độ các chất làm ngọt nhóm polyol trong máu, đặc biệt là erythritol, có liên quan đến nguy cơ xảy ra biến cố tim mạch bất lợi lớn (MACE, gồm tử vong, nhồi máu cơ tim không tử vong hoặc đột quỵ) [1]. Phân tích tiếp theo trên hai nhóm xác nhận độc lập tại Mỹ (2.149 bệnh nhân) và châu Âu (833 bệnh nhân) cho thấy những người có mức erythritol trong máu thuộc nhóm 25% cao nhất có nguy cơ gặp biến cố MACE cao gấp 1,80 lần (ở nhóm Mỹ) và 2,21 lần (ở nhóm châu Âu) so với nhóm 25% thấp nhất [1]. Cũng trong nghiên cứu năm 2023 này, một thử nghiệm can thiệp thí điểm trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh cho thấy việc uống erythritol làm tăng nồng độ chất này trong máu kéo dài hơn 2 ngày, vượt xa ngưỡng gây tăng phản ứng tiểu cầu và nguy cơ huyết khối trong ống nghiệm cũng như trên cơ thể sống [1].
Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2024 tiếp tục kiểm tra trực tiếp tác động của erythritol từ chế độ ăn đối với chức năng tiểu cầu ở người khỏe mạnh [2]. Thử nghiệm chia người tham gia thành hai nhóm, mỗi nhóm 10 tình nguyện viên khỏe mạnh, uống 30 g erythritol hoặc 30 g đường glucose [2]. Kết quả cho thấy uống 30 g erythritol làm nồng độ erythritol trong huyết tương tăng hơn 1.000 lần (lên mức 6.480 micromol/L so với mức nền 3,75 micromol/L), đồng thời làm tăng cấp tính phản ứng kết tập tiểu cầu ở tất cả người tham gia với mọi chất kích thích và liều lượng được thử nghiệm [2]. Ngược lại, nhóm uống 30 g glucose không bị tăng phản ứng kết tập tiểu cầu, không tăng giải phóng serotonin hay CXCL4 [2].
Trong nghiên cứu năm 2025 trên tế bào nội mô vi mạch não người nuôi cấy, các nhà khoa học cho tế bào tiếp xúc với 6 mM erythritol (tương đương lượng tiêu biểu 30 g erythritol trong một lon đồ uống ngọt nhân tạo) trong 3 giờ [6]. Tế bào tiếp xúc erythritol có mức gốc tự do ROS tăng vọt (204% so với 105% ở nhóm chứng), sản xuất NO giảm từ 7,3 xuống 5,8 micromol/L và ET-1 tăng từ 26,9 lên 34,6 pg/mL [6]. Phản ứng giải phóng t-PA trước thrombin bị kìm hãm rõ rệt ở nhóm có erythritol (chỉ đạt 87,4 đến 87,6 pg/mL) so với nhóm không xử lý (tăng từ 90,1 lên 110,2 pg/mL) [6].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2025 cho phôi cá ngựa vằn tiếp xúc với erythritol ở nồng độ 3, 5 và 7 mg/mL từ thời điểm 2 giờ đến 120 giờ sau thụ tinh [7]. Kết quả cho thấy erythritol làm chậm phát triển bóng bơi gây suy giảm hành vi vận động ở ấu trùng, đồng thời gây rối loạn nhịp sinh học, ảnh hưởng biểu hiện gen rev-erba dẫn đến hình thành huyết khối kèm stress oxy hóa và viêm [7]. Một nghiên cứu khác năm 2024 trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo và dữ liệu biểu hiện gen tiểu cầu của bệnh nhân hồng cầu hình liềm ghi nhận erythritol làm trầm trọng thêm tình trạng tăng kết tập tiểu cầu do ăn nhiều chất béo, trong khi đường thay thế allulose giúp giảm đáng kể tình trạng này thông qua điều hòa hoạt động ty thể [8].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những góc nhìn trái chiều
Dù các dữ liệu trên rất đáng chú ý, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều giới hạn cần cân nhắc trước khi kết luận chắc chắn. Trước hết, cơ quan quản lý tại Mỹ và Liên minh châu Âu vốn công nhận các chất làm ngọt không dinh dưỡng là an toàn, nhưng thực tế chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá nguy cơ tim mạch dài hạn của chúng [2]. Thử nghiệm can thiệp trên người khỏe mạnh mới chỉ thực hiện với quy mô nhỏ (8 đến 10 người mỗi nhóm) và đánh giá tác động cấp tính ngắn hạn [1][2].
Một bài tổng quan công bố năm 2023 nhấn mạnh rằng bản thân cơ thể người cũng có thể tự sản xuất erythritol nội sinh thông qua con đường pentose phosphate khi đường huyết bị rối loạn [3]. Do đó, nồng độ erythritol trong máu cao ở các bệnh nhân tim mạch có thể chỉ là một "dấu ấn" phản ánh tình trạng rối loạn chuyển hóa sẵn có, chứ chưa chắc do ăn uống đưa vào [3]. Ngoài ra, những bệnh nhân mắc lỗi chuyển hóa bẩm sinh có nồng độ erythritol trong máu tăng cao mạn tính lại không biểu hiện tăng kích hoạt tiểu cầu hay tăng nguy cơ huyết khối [3]. Phần lớn các nghiên cứu dài hạn trên động vật tiêu thụ lượng lớn erythritol cũng không ủng hộ vai trò của chất này trong việc gây đông máu [3]. Cho đến khi có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn kiểm chứng quan hệ nhân quả, chưa thể khẳng định dứt khoát erythritol trong thực phẩm gây ra bệnh tim mạch chuyển hóa [3].
Hiểu lầm thường gặp về sản phẩm "không đường"
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng "không calo, không đường" với "tuyệt đối vô hại cho mạch máu". Thực tế, nghiên cứu cho thấy một số chất làm ngọt nhân tạo có thể góp phần gây viêm toàn thân, rối loạn chức năng nội mô và làm xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột, từ đó làm thay đổi chuyển hóa glucose [5]. Việc dùng 30 g erythritol — lượng thường gặp trong một khẩu phần đồ uống ngọt nhân tạo — đã đủ gây tăng phản ứng tiểu cầu cấp tính ở người khỏe mạnh, trong khi cùng một lượng 30 g đường glucose lại không gây hiện tượng này [2][6].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi chất thay thế đường đều tác động giống nhau. Các nghiên cứu phân biệt rõ nhóm chất làm ngọt không dinh dưỡng (như aspartame, sucralose, saccharin, acesulfame K, cyclamate, neotame), nhóm rượu đường polyol (erythritol, xylitol, sorbitol, maltitol) và các loại đường hiếm như allulose [5][8]. Trong khi erythritol và xylitol bị nghi ngờ làm tăng phản ứng tiểu cầu [4], thì allulose bước đầu cho thấy khả năng giảm kết tập tiểu cầu trên mô hình chuột ăn nhiều chất béo [8].
Ai nên thận trọng khi dùng chất làm ngọt nhân tạo?
Nhóm cần đặc biệt thận trọng là người có sẵn bệnh lý tim mạch hoặc có nguy cơ cao gặp biến cố tim mạch, vì mối liên hệ giữa erythritol trong máu và nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ đã được ghi nhận rõ trên nhóm bệnh nhân đi khám tim mạch [1]. Người có nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ cũng cần lưu ý do tác động bất lợi của erythritol lên tế bào nội mô mạch máu não và khả năng làm tan cục máu đông trong thử nghiệm tế bào [6].
Bệnh nhân tiểu đường, béo phì hoặc rối loạn mỡ máu đang dùng sản phẩm tạo ngọt để cắt giảm đường cần trao đổi với bác sĩ điều trị [4][5]. Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm hoặc có cơ địa dễ đông máu, đặc biệt khi có chế độ ăn nhiều chất béo, cũng nên hạn chế erythritol [8]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn kiêng [4].
Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ mạch máu?
Trong sinh hoạt hàng ngày, bạn nên đọc kỹ nhãn thành phần trên các loại nước ngọt ăn kiêng, bánh kẹo "sugar-free" để nhận diện erythritol hoặc các chất nhóm polyol [1][5]. Tránh nạp cùng lúc một lượng lớn khoảng 30 g erythritol từ đồ uống hoặc thực phẩm chế biến sẵn, vì liều lượng này làm nồng độ chất trong máu tăng vọt hơn 1.000 lần và duy trì ở mức cao trên 2 ngày [1][2].
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chất tạo ngọt nhân tạo để thỏa mãn vị giác, hãy tập giảm dần độ ngọt trong khẩu phần ăn và ưu tiên uống nước lọc. Nếu cần dùng chất thay thế đường trong chế biến thực phẩm, có thể tham khảo các lựa chọn thay thế đang được nghiên cứu theo hướng an toàn hơn cho tiểu cầu như allulose, đồng thời hạn chế chế độ ăn nhiều chất béo [8].
Chất làm ngọt nhân tạo giúp cắt giảm đường nhưng không phải là giải pháp không có rủi ro [5]. Giữ chế độ ăn cân bằng, đọc kỹ nhãn thực phẩm và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền tim mạch, tiểu đường là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe mạch máu lâu dài.
