Tác động của nattokinase chiết xuất từ đậu tương lên cục máu đông ra sao?

Đậu tương lên men (natto) cùng các viên uống chiết xuất nattokinase đang được nhiều người Việt truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên giúp làm sạch mạch máu và ngừa đột quỵ. Nhiều người mua sản phẩm này uống mỗi ngày vì tin rằng enzyme từ đậu tương có thể làm tan hoàn toàn cục máu đông mà không gây tác dụng phụ.

Thực tế, các bằng chứng khoa học xác nhận nattokinase có hoạt tính tiêu sợi huyết (làm phân hủy sợi máu đông) cả trong ống nghiệm, trên động vật lẫn ở người dùng đường uống ^{[1] [2] [3]}. Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng nghĩa với việc tự ý sử dụng là an toàn tuyệt đối, đặc biệt khi dùng sai liều hoặc kết hợp bừa bãi với thuốc điều trị tim mạch ^[4].

Nattokinase là gì và tác động lên cục máu đông thế nào?

Nattokinase là một loại enzyme thuộc nhóm protease serine, được tạo ra bởi vi khuẩn Bacillus subtilis trong quá trình lên men đậu tương luộc hoặc hấp để làm món natto truyền thống của Nhật Bản ^{[5] [6] [3]}. Hợp chất này được phát hiện từ năm 1980 và phân lập từ món natto vào năm 1987 ^{[2] [3]}. Hầu hết các enzyme tiêu sợi huyết có nguồn gốc từ thực phẩm lên men tương tự đều có khối lượng phân tử dao động từ 28 đến 30 kDa ^[2].

Để hiểu cách nattokinase hoạt động, cần nhìn vào cấu tạo của cục máu đông. Khi mạch máu tổn thương, cơ thể tạo ra các sợi tơ huyết (fibrin) liên kết chéo với nhau như tấm lưới giữ các tế bào máu lại, hình thành cục máu đông ^[1]. Nattokinase tác động bằng cách trực tiếp cắt đứt các sợi fibrin liên kết chéo này, từ đó hỗ trợ làm tan khối huyết khối ^{[5] [1]}.

Khi quá trình phân hủy sợi huyết diễn ra, cơ thể sẽ giải phóng các sản phẩm thoái giáng của fibrin/fibrinogen (gọi tắt là FDP) và D-dimer vào máu ^[6]. Đây là hai chỉ số sinh học nhạy bén giúp y học đo lường xem quá trình làm tan cục máu đông có thực sự diễn ra trong cơ thể sống hay không ^[6].

Một đặc điểm đáng chú ý của nattokinase là thời gian duy trì hoạt tính sinh học khá dài ^[5]. Trong khi các thuốc tiêu sợi huyết dạng tiêm truyền trong bệnh viện chỉ duy trì hiệu quả từ 4 đến 20 phút, nattokinase có thể giữ hoạt tính kéo dài từ 2 đến 12 giờ sau khi sử dụng ^[2].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm và mô hình động vật

Trước khi đánh giá trên người, hoạt tính làm tan máu đông của nattokinase đã được kiểm chứng kỹ trên các mô hình thực nghiệm ^{[1] [6]}. Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã thử nghiệm tác động của enzyme này trên mô hình chuột bị gây huyết khối hóa học ở động mạch cảnh chung bằng axit axetic ^[1]. Tổn thương thành mạch làm tiểu cầu kết tụ và gây tắc mạch ^[1].

Khi tính toán trên cơ sở phân tử gam (molar), nattokinase giúp phục hồi 62,0 +/- 5,3% lưu lượng máu động mạch ở chuột ^[1]. Tỷ lệ phục hồi này cao hơn đáng kể so với hai enzyme khác được thử nghiệm cùng điều kiện là plasmin (chỉ đạt 15,8 +/- 0,7%) và elastase (0%) ^[1]. Điều này cho thấy trên cơ thể sống, hoạt tính làm tan huyết khối của nattokinase mạnh hơn cả plasmin và elastase ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 tiếp tục kiểm tra tác dụng của nattokinase trên chuột Sprague-Dawley bị gây huyết khối ở ngón chân bằng cách tiêm dưới da chất kappa-carrageenan ^[6]. Kết quả sinh thiết mạch máu đuôi chuột cho thấy tình trạng huyết khối đã tan một phần ở nhóm chuột được điều trị bằng nattokinase ^[6].

Xét nghiệm máu bằng phương pháp ELISA cũng ghi nhận nồng độ FDP và D-dimer ở nhóm chuột dùng nattokinase liều cao tăng cao hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng nước muối sinh lý ^[6]. Mức tăng hai chỉ số tiêu sợi huyết này ở nhóm dùng nattokinase liều cao tương đương với nhóm chuột dùng vermis kinase — một chất làm tan máu đông đã biết dùng làm đối chứng dương ^[6].

Bên cạnh chiết xuất tự nhiên, năm 2023, các nhà khoa học đã nhân bản gen nattokinase từ vi khuẩn Bacillus subtilis vào vi khuẩn E. coli BL21(DE3) để sản xuất nattokinase tái tổ hợp ^[5]. Sau khi tinh sạch và tối ưu hóa môi trường nuôi cấy, lượng nattokinase thu được đạt 1805,50 mg/L với hoạt tính tiêu sợi huyết đạt 58 FU/mg (đơn vị tiêu sợi huyết trên mỗi miligam), cao gấp 5 lần so với thuốc orokinase hiện hành (chỉ đạt 11 FU/mg) ^[5].

Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?

Dù kết quả trên động vật và ống nghiệm rất khả quan, câu hỏi quan trọng nhất với người tiêu dùng là uống nattokinase vào dạ dày có mang lại tác dụng thực tế trên mạch máu người hay không. Một nghiên cứu ghi nhận dữ liệu đời thực công bố năm 2021 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả và độ an toàn của nattokinase đường uống trên bệnh nhân mắc bệnh lý mạch máu ^[3].

Nghiên cứu này thu nhận 153 bệnh nhân trưởng thành từ 22 đến 92 tuổi nhập khoa phẫu thuật mạch máu, trong đó có 92 phụ nữ (chiếm 60,1%) và 61 nam giới (chiếm 39,9%) ^[3]. Tất cả bệnh nhân đều mắc các bệnh mạch máu như huyết khối tĩnh mạch sâu, huyết khối tĩnh mạch nông hoặc suy tĩnh mạch, và trước đó chưa từng dùng thuốc chống đông hay thuốc kháng tiểu cầu đặc hiệu ^[3].

Các bệnh nhân được uống nattokinase liều 100 mg mỗi ngày và chia làm 3 nhóm theo phác đồ ^[3]. Nhóm 1 gồm bệnh nhân huyết khối tĩnh mạch sâu, được điều trị bằng thuốc fondaparinux kết hợp nattokinase ^[3]. Nhóm 2 gồm bệnh nhân viêm tĩnh mạch, dùng thuốc enoxaparin kết hợp nattokinase ^[3]. Nhóm 3 gồm bệnh nhân suy tĩnh mạch sau phẫu thuật kinh điển, bắt đầu uống nattokinase một ngày sau mổ ^[3].

Kết quả theo dõi cho thấy việc dùng nattokinase giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê các triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân (với p < 0,01) ^[3]. Trong suốt thời gian theo dõi, nhóm nghiên cứu không ghi nhận ca bệnh mạch máu mới nào phát sinh, cũng không ghi nhận phản ứng có hại của thuốc hay tương tác thuốc bất lợi trong nhóm bệnh nhân được giám sát này ^[3].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Từ các dữ liệu trên, nhiều người dễ đi đến kết luận rằng nattokinase có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây hoặc dùng càng nhiều càng tốt. Đây là hiểu lầm nguy hiểm cần làm rõ dựa trên giới hạn của chính các nghiên cứu.

Thứ nhất, trong nghiên cứu lâm sàng năm 2021 trên 153 bệnh nhân, những người bị huyết khối tĩnh mạch sâu và viêm tĩnh mạch không dùng nattokinase đơn độc ^[3]. Họ được điều trị kết hợp nattokinase với các thuốc chống đông chuẩn y khoa là fondaparinux hoặc enoxaparin dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ ngoại mạch máu ^[3]. Chỉ có nhóm suy tĩnh mạch sau phẫu thuật mới dùng nattokinase đơn trị liệu một ngày sau mổ ^[3]. Do đó, không thể tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê để chuyển sang uống thực phẩm chức năng chứa nattokinase.

Thứ hai, sự an toàn trong nghiên cứu năm 2021 đi kèm điều kiện bắt buộc: bệnh nhân được theo dõi sát diễn biến lâm sàng, xét nghiệm kiểm tra chỉ số đông máu INR và điều chỉnh liều lượng thuốc kịp thời, thường xuyên ^[3]. Khi người dân tự mua viên uống về dùng tại nhà, các chốt chặn an toàn này hoàn toàn không có.

Thứ ba, nhiều nghiên cứu gây chú ý về hoạt tính mạnh của nattokinase thực chất là nghiên cứu công nghệ sinh học nhằm tăng sản lượng sản xuất hoặc thử nghiệm trên chuột, chưa phải thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để cấp phép làm thuốc điều trị đột quỵ cấp ở người ^{[5] [1] [6]}.

Cảnh báo nguy cơ xuất huyết não khi dùng sai cách

Rủi ro lớn nhất của hoạt tính tiêu sợi huyết quá mức hoặc cộng gộp thuốc là gây chảy máu. Một báo cáo y khoa công bố năm 2008 đã ghi nhận ca bệnh xuất huyết tiểu não cấp tính do dùng kết hợp nattokinase và thuốc aspirin ^[4].

Bệnh nhân trong báo cáo này đang sử dụng thuốc aspirin hàng ngày để dự phòng đột quỵ thứ phát (ngừa đột quỵ tái phát) ^[4]. Người bệnh đã uống thêm nattokinase với liều 400 mg mỗi ngày trong 7 ngày liên tiếp ^[4]. Hậu quả là bệnh nhân bị xuất huyết tiểu não cấp tính phải nhập viện ^[4].

Khi chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não, ngoài ổ xuất huyết lớn ở tiểu não, các bác sĩ còn phát hiện nhiều điểm vi xuất huyết não (cerebral microbleeds) — vốn là dấu tích rò rỉ máu từ các mạch máu nhỏ bị tổn thương do bệnh lý vi mạch não ^[4].

Từ ca lâm sàng này, các nhà khoa học cảnh báo nattokinase có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết nội sọ ở những bệnh nhân có sẵn bệnh lý vi mạch não dễ chảy máu và đang sử dụng đồng thời một thuốc chống huyết khối khác ^[4]. Lưu ý rằng liều 400 mg/ngày ở ca tai biến này cao gấp 4 lần liều 100 mg/ngày được dùng an toàn trong nghiên cứu lâm sàng năm 2021 ^{[4] [3]}.

Ai nên thận trọng khi dùng nattokinase?

Dựa trên cơ chế tác động trực tiếp lên sợi huyết và các dữ liệu lâm sàng hiện có, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

• Người đang dùng thuốc chống huyết khối, thuốc kháng tiểu cầu (như aspirin) hoặc thuốc chống đông máu: Việc tự ý uống thêm nattokinase có thể gây hiệp đồng tác dụng làm máu khó đông, dẫn đến chảy máu nội sọ nguy hiểm ^[4]. Nếu phối hợp điều trị (như dùng cùng enoxaparin hay fondaparinux), bắt buộc phải có chỉ định của bác sĩ kèm theo dõi chỉ số INR và chỉnh liều thường xuyên ^[3].
• Người có bệnh lý vi mạch não hoặc tiền sử vi xuất huyết não trên phim chụp MRI: Thành mạch ở những người này vốn đã tổn thương và dễ rò rỉ máu, tác động tiêu sợi huyết của nattokinase có thể kích hoạt cơn xuất huyết não cấp ^[4].
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc vừa phẫu thuật: Dù nattokinase có thể được bác sĩ chỉ định dùng sau mổ suy tĩnh mạch một ngày trong môi trường bệnh viện, người bệnh tuyệt đối không tự ý uống trước và sau mổ nếu không có y lệnh và theo dõi đông máu ^[3].

Áp dụng thực tế thế nào để an toàn cho sức khỏe?

Với người khỏe mạnh muốn bổ sung hoạt chất tiêu sợi huyết qua đường ăn uống để hỗ trợ phòng ngừa các yếu tố dẫn đến huyết khối, giải pháp truyền thống và an toàn là sử dụng trực tiếp thực phẩm lên men ^[2]. Dữ liệu nghiên cứu năm 2019 cho biết việc ăn hàng ngày một lượng thấp khoảng 50 g đậu tương lên men (natto), hoặc bổ sung mức hoạt tính tương đương 2.000 đơn vị fibrin (FU), có thể giúp hỗ trợ phòng ngừa các tình trạng dẫn đến hình thành cục máu đông ^[2].

Nếu lựa chọn dạng viên uống chiết xuất cho người có bệnh lý mạch máu, liều lượng đã được kiểm chứng tính an toàn và hiệu quả trong nghiên cứu lâm sàng năm 2021 là 100 mg/ngày dùng đường uống ^[3]. Không nên tự ý tăng liều lên mức cao như 400 mg/ngày, đặc biệt khi chưa rõ tình trạng mạch máu não của bản thân ^[4].

Khi ăn món natto, nên dùng trực tiếp sau khi trộn đều thay vì đun nấu lại ở nhiệt độ quá cao để tránh làm biến tính bản chất protein của enzyme ^{[7] [3]}. Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và vận động đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ tuần hoàn máu.

Tóm lại, nattokinase từ đậu tương lên men thực sự có khả năng phân hủy sợi máu đông và cải thiện triệu chứng ở người bệnh mạch máu khi dùng đúng liều 100 mg/ngày hoặc ăn khoảng 50 g natto mỗi ngày ^{[2] [3]}. Tuy nhiên, hoạt chất này không thể thay thế thuốc điều trị chuyên khoa và tiềm ẩn nguy cơ gây xuất huyết não nếu dùng liều cao 400 mg/ngày chung với thuốc aspirin ^[4]. Người có bệnh nền tim mạch hoặc đang uống thuốc làm loãng máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ và kiểm tra chỉ số đông máu trước khi sử dụng ^{[4] [3]}.