Đau nửa đầu mạn tính gây suy giảm chất lượng sống, đặc biệt khi thuốc điều trị không mang lại hiệu quả như mong đợi. Nhiều người bệnh bắt đầu tìm đến chế độ ăn Ketogenic (Keto) với hy vọng cắt giảm các cơn đau dai dẳng. Liệu thay đổi thực đơn hàng ngày có thực sự tác động được đến căn bệnh thần kinh phức tạp này?
Các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng cho thấy chế độ ăn Ketogenic giúp giảm đáng kể tần suất, cường độ cơn đau và lượng thuốc giảm đau cần dùng ở người bị đau nửa đầu mạn tính hoặc kháng thuốc [1], [2], [3]. Hiệu quả này đến từ khả năng cung cấp nguồn năng lượng thay thế cho não bộ và điều chỉnh các bất thường chuyển hóa thần kinh [4], [3]. Tuy nhiên, đây là phương pháp hỗ trợ, cần áp dụng đúng cách dưới sự giám sát y tế và chưa thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị chuẩn [2], [3].
Vì sao não bộ người đau nửa đầu lại "đói" năng lượng?
Nhiều bằng chứng khoa học chỉ ra rằng đau nửa đầu là phản ứng của cơ thể trước tình trạng thiếu hụt năng lượng não hoặc căng thẳng oxy hóa vượt quá khả năng chống oxy hóa [1]. Các hình ảnh học chức năng cho thấy não người bệnh ở trạng thái giảm chuyển hóa rõ rệt [3]. Nguyên nhân sâu xa liên quan đến rối loạn chức năng ty thể (nhà máy sản xuất năng lượng của tế bào) và trục trặc trong quá trình tạo ra phân tử năng lượng ATP [4], [3].
Khi tế bào não bị rối loạn chuyển hóa, khả năng lấy năng lượng từ đường glucose bị suy giảm [4]. Bên cạnh đó, bệnh lý đau nửa đầu còn chịu tác động đan xen của nhiều yếu tố như mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, viêm thần kinh vô trùng, hiện tượng lan truyền ức chế vỏ não, béo phì và rối loạn chuyển hóa đường [3].
Chế độ ăn Ketogenic mô phỏng trạng thái nhịn ăn, buộc cơ thể đốt cháy chất béo và làm tăng nồng độ các thể ceton trong máu [1]. Thể ceton trở thành nguồn năng lượng thay thế hiệu quả cho não bộ khi việc sử dụng glucose gặp trục trặc [4]. Nhờ can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa não, thể ceton giúp thu hẹp sự lệch pha về năng lượng thần kinh, từ đó làm dịu các triệu chứng đau đầu [1], [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về chế độ ăn Keto?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng từ nhỏ đến vừa đã kiểm chứng tác động của chế độ ăn Ketogenic trên nhiều nhóm bệnh nhân đau nửa đầu khác nhau [4]. Một nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên thực hiện trên 35 bệnh nhân đau nửa đầu kèm thừa cân đã so sánh chế độ ăn Ketogenic rất ít calo với chế độ ăn không Ketogenic rất ít calo [4]. Nhóm ăn Ketogenic giảm trung bình 3,73 ngày đau mỗi tháng và giảm 3,02 cơn đau mỗi tháng so với nhóm đối chứng [4]. Tỷ lệ người bệnh giảm được ít nhất 50% số ngày đau hàng tháng ở nhóm Ketogenic đạt 74,28%, vượt xa mức 8,57% ở nhóm không ăn Ketogenic [4], [5]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm đau này độc lập với việc giảm cân, vì mức sụt cân giữa hai nhóm không có sự khác biệt lớn [5].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 trên 23 bệnh nhân đau nửa đầu thừa cân cũng ghi nhận kết quả tích cực [4]. Sau khi áp dụng chế độ ăn Ketogenic, số ngày đau đầu trung bình giảm từ 12,5 ± 9,5 ngày mỗi tháng xuống còn 6,7 ± 8,6 ngày mỗi tháng [4]. Số ngày phải uống thuốc cắt cơn giảm từ 11,06 ± 9,37 ngày mỗi tháng xuống còn 4,93 ± 7,99 ngày mỗi tháng, đi kèm giảm khối lượng cơ thể và khối lượng mỡ [4].
Đối với nhóm đau nửa đầu kháng trị (không đáp ứng với nhiều thuốc dự phòng), một nghiên cứu năm 2022 đã so sánh chế độ ăn Ketogenic với chế độ ăn ít tinh bột thông thường (LCD) [2]. Thử nghiệm đầu tiên gồm 22 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu: 13 người (tuổi trung bình 36,8 ± 12,9; gồm 11 nữ, 2 nam) theo chế độ Ketogenic và 8 phụ nữ (tuổi trung bình 50,9 ± 10,8) theo chế độ LCD [2]. Nhóm ăn Ketogenic giảm rõ rệt tần suất cơn đau, cường độ đau và lượng thuốc sử dụng, trong khi nhóm LCD không ghi nhận lợi ích đáng kể [2]. Nghiên cứu mở rộng thêm trên 31 bệnh nhân kháng trị khác (26 người ăn Ketogenic, 5 người ăn LCD) cũng cho kết quả tương tự, đồng thời phát hiện mối liên hệ giữa việc sản sinh thể ceton với hiệu quả giảm đau đầu [2].
Hiệu quả dài hạn và các biến thể ăn Keto dễ áp dụng hơn
Để giúp người bệnh dễ tuân thủ hơn, các nhà khoa học đã thử nghiệm những biến thể Ketogenic linh hoạt. Một nghiên cứu thí điểm năm 2024 đã kết hợp chế độ ăn Ketogenic với thực đơn Địa Trung Hải trên các bệnh nhân đau nửa đầu mạn tính trong 4 tuần và 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy tần suất và cường độ đau giảm có ý nghĩa thống kê ngay từ tuần thứ 4 [1]. Sau 8 tuần, người bệnh còn giảm được khối lượng mỡ, giảm nồng độ insulin và cải thiện chỉ số kháng insulin HOMA [1].
Một nghiên cứu hồi cứu năm 2023 đánh giá hiệu quả thực tế sau 3 tháng trên 60 bệnh nhân đau nửa đầu mạn tính và từng đợt tần suất cao [6]. Trong đó, 21 người ăn Ketogenic tỷ lệ 2:1 (2 phần chất béo trên 1 phần đạm và tinh bột cộng lại) và 39 người ăn chế độ chỉ số đường huyết thấp (Low-GI) [6]. Sau 3 tháng, cả hai nhóm đều cải thiện cường độ đau, tần suất cơn đau, điểm số đánh giá mức độ khuyết tật do đau đầu (MIDAS, HIT-6), cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và lượng mỡ [6].
Về tính an toàn dài hạn, một nghiên cứu hồi cứu năm 2024 đã theo dõi 52 bệnh nhân đau nửa đầu kháng thuốc áp dụng chế độ ăn Ketogenic cải biên kiểu Atkins (MAD) [7]. Có 41 bệnh nhân duy trì được 6 tháng và 33 người duy trì đủ 12 tháng [7]. Ở cả hai mốc 6 tháng và 12 tháng, tần suất, thời gian kéo dài, cường độ cơn đau và số lượng thuốc sử dụng đều giảm đáng kể so với ban đầu [7]. Chỉ số BMI, chỉ số viêm PCR độ nhạy cao, huyết áp tâm trương, insulin lúc đói và chỉ số HOMA cũng giảm rõ rệt mà không gây biến đổi chuyển hóa nghiêm trọng nào [7].
Ngoài người trưởng thành, dữ liệu sơ bộ từ một nghiên cứu tiến cứu trên bệnh nhân nhi từ 14-18 tuổi bị đau nửa đầu mạn tính áp dụng chế độ Ketogenic cổ điển trong 3 tháng cũng cho thấy cải thiện triệu chứng đau và chất lượng sống [8]. Qua đo đa ký giấc ngủ và nhật ký vận động, nhóm thanh thiếu niên này có sự ổn định giấc ngủ, tăng nhẹ tổng thời gian ngủ và hiệu quả giấc ngủ, giảm thời gian thức giấc ban đêm, có xu hướng giảm giai đoạn ngủ nông NREM độ 1 và tăng giấc ngủ REM [8].
Lợi ích đi kèm và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp 50 bài báo khoa học tính đến ngày 6/5/2024 cho thấy chế độ ăn Ketogenic giúp giảm số ngày đau nửa đầu, giảm mức độ đau và hạn chế việc lạm dụng thuốc giảm đau cấp tính [3]. Ngoài tác động lên não bộ, người bệnh còn nhận được lợi ích kép về thể chất như giảm mỡ, giảm cân, hạ huyết áp tâm trương, giảm viêm và cải thiện độ nhạy insulin [1], [7].
Tuy nhiên, giới chuyên môn nhấn mạnh các nghiên cứu hiện tại vẫn tồn tại nhiều giới hạn [3]. Phần lớn dữ liệu đến từ các nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, phương pháp thực hiện chưa đồng nhất khiến việc so sánh trực tiếp hoặc gộp kết quả gặp khó khăn, thời gian theo dõi dọc còn ngắn [3]. Nhiều thử nghiệm mới ở mức sơ bộ hoặc chưa có nhóm đối chứng chặt chẽ [8], [3].
Rào cản lớn nhất trong thực tế là tỷ lệ bỏ cuộc cao do thực đơn khắt khe [7]. Ngay cả trong nghiên cứu theo dõi 12 tháng với chế độ ăn Atkins cải biên, số lượng người theo đuổi đến cùng cũng giảm dần từ 52 xuống 33 người [7]. Do đó, y học vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với quy mô lớn hơn để khẳng định chắc chắn các kết quả này [2], [3].
Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn Keto trị đau đầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần cắt giảm tinh bột (low-carb) thì sẽ hết đau đầu. Thực tế nghiên cứu trên bệnh nhân đau nửa đầu kháng trị cho thấy nhóm ăn low-carb thông thường không đạt được lợi ích giảm đau đáng kể, trong khi nhóm ăn Ketogenic đạt hiệu quả rõ rệt nhờ sự hiện diện của thể ceton [2].
Hiểu lầm thứ hai là hiệu quả giảm đau đầu chỉ đến từ việc sụt cân. Nghiên cứu của Di Lorenzo và cộng sự trên phụ nữ thừa cân cũng như thử nghiệm so sánh chế độ ăn rất ít calo đã chứng minh tác dụng ngừa đau nửa đầu của Ketogenic độc lập với việc giảm cân, vì hai nhóm giảm cân tương đương nhưng nhóm Ketogenic giảm đau vượt trội [5].
Một số người tìm cách uống bổ sung thể ceton ngoại sinh hoặc các chất cho thể ceton như triheptanoin để không phải ăn kiêng nghiêm ngặt [5]. Dù các chất này tham gia hỗ trợ chu trình năng lượng Krebs và bước đầu cho thấy đáp ứng tốt trong dự phòng đau nửa đầu ở các nghiên cứu nhỏ, chúng lại thường gây ra tác dụng phụ là kém dung nạp đường tiêu hóa [5].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Chế độ ăn Ketogenic làm thay đổi toàn diện quá trình chuyển hóa của cơ thể, do đó không phải ai cũng phù hợp để áp dụng [2]. Trong nghiên cứu về đau nửa đầu kháng trị, các bác sĩ đã phải sàng lọc và chuyển những bệnh nhân không đủ điều kiện sức khỏe sang nhóm ăn ít tinh bột thông thường [2].
Trẻ vị thành niên từ 14-18 tuổi khi áp dụng bắt buộc phải được thiết kế thực đơn cá nhân hóa và theo dõi sát sao về thần kinh lẫn dinh dưỡng [8]. Những người có vấn đề về tiêu hóa cũng cần cẩn trọng, đặc biệt nếu có ý định sử dụng các chất tạo thể ceton dạng bổ sung [5].
Người đang có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính tuyệt đối không tự ý cắt bỏ hoàn toàn tinh bột hay ngưng thuốc dự phòng đau nửa đầu. Việc thay đổi chế độ ăn cần có sự thăm khám, đánh giá của bác sĩ chuyên khoa thần kinh và chuyên gia dinh dưỡng.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn thử nghiệm phương pháp dinh dưỡng này sau khi đã tham vấn bác sĩ, người bệnh có thể ưu tiên trường phái Ketogenic kết hợp Địa Trung Hải [1]. Việc tăng cường rau xanh, các loại hạt, thảo mộc, gia vị và dầu ô liu sẽ bổ sung dồi dào axit béo omega-3, polyphenol, vitamin, khoáng chất thiết yếu và lợi khuẩn [1]. Những thành phần chống viêm này giúp cải thiện sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tạo môi trường tích cực cho não bộ ngay trong 4 đến 8 tuần đầu [1].
Với những người khó tuân thủ chế độ Ketogenic cổ điển quá nghiêm ngặt, có thể trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng về chế độ Ketogenic tỷ lệ 2:1, chế độ Atkins cải biên (MAD) hoặc chuyển sang chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (Low-GI) trong 3 đến 12 tháng [6], [7]. Để theo dõi xem cơ thể đã vào trạng thái sinh ceton và đáp ứng tốt với việc điều biến cơn đau hay chưa, người bệnh có thể đo nồng độ thể ceton định kỳ theo hướng dẫn y tế [2].
Ngoài ra, có thể lưu ý bổ sung đầy đủ magie qua thực phẩm. Magie là đồng yếu tố của hàng trăm enzym, tham gia điều hòa quá trình phosphoryl hóa oxy hóa ở ty thể, hệ thống oxit nitric và chức năng thụ thể NMDA liên quan đến cơ chế gây đau nửa đầu [5]. Dù bằng chứng về việc uống magie dự phòng đau nửa đầu (như đau nửa đầu kinh nguyệt ngắn hạn) còn chưa đồng nhất, việc bù đắp sự thiếu hụt magie trong hệ thần kinh trung ương vẫn là một hướng hỗ trợ đáng cân nhắc [5].
Chế độ ăn Ketogenic mở ra một hướng tiếp cận không dùng thuốc đầy hứa hẹn, giúp giải quyết tận gốc tình trạng thiếu hụt năng lượng não ở người đau nửa đầu mạn tính [1], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đạt được khi thực hiện đúng phương pháp để tạo ra thể ceton và duy trì đủ thời gian [2], [7]. Người bệnh nên xem đây là liệu pháp phối hợp, cần lắng nghe cơ thể và đồng hành cùng bác sĩ để vừa kiểm soát cơn đau, vừa đảm bảo an toàn sức khỏe lâu dài.