Vảy nến là bệnh da mạn tính dai dẳng, gây ngứa ngáy, bong tróc và ảnh hưởng nặng nề đến thẩm mỹ cũng như tâm lý người mắc. Nhiều người bệnh thường băn khoăn liệu việc thay đổi khẩu phần ăn hàng ngày có giúp làm dịu bớt các mảng sẩn đỏ trên da hay không. Đặc biệt, chế độ ăn Địa Trung Hải giàu rau xanh, cá béo và dầu ô liu nguyên chất đang được nhắc đến như một biện pháp tự nhiên giàu tiềm năng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải có thể hỗ trợ cải thiện mức độ nghiêm trọng của bệnh vảy nến, thông qua việc giảm mức độ viêm nhiễm trong cơ thể [1]. Tuy nhiên, trong dữ liệu y khoa hiện tại, các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu quan sát chủ yếu đánh giá tác động trên bệnh vảy nến, chưa ghi nhận kết quả trực tiếp cho viêm da cơ địa [1, 5, 8].

Cơ chế tác động đến tình trạng viêm và thang điểm PASI

Vảy nến là một bệnh tự miễn viêm mạn tính bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp, trong đó stress oxy hóa đóng vai trò bệnh sinh quan trọng khi cơ thể mất cân bằng giữa các yếu tố chống oxy hóa và tiền oxy hóa [2]. Tình trạng viêm toàn thân này thường phản ánh trực tiếp qua chỉ số viêm C-reactive protein (CRP) trong máu và mức độ tổn thương da đo lường bằng thang điểm PASI (Psoriasis Area and Severity Index) [3].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào các nhóm thực phẩm có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [4]. Chế độ này cung cấp lượng lớn axit béo không bão hòa, đặc biệt là omega-3 từ cá béo, kết hợp cùng nguồn chất chống oxy hóa dồi dào từ dầu ô liu nguyên chất, rau xanh và trái cây tươi [2, 3]. Các chất béo chưa bão hòa này giúp điều hòa phản ứng miễn dịch, thay đổi hệ vi sinh đường ruột và ngăn chặn sự bùng phát của các yếu tố tiền viêm [2]. Đồng thời, việc cắt giảm chất béo bão hòa từ thịt động vật giúp hạn chế các tác nhân thúc đẩy phản ứng viêm [4]. Nhờ cơ chế kiểm soát phản ứng viêm toàn thân, nồng độ CRP giảm xuống, từ đó kéo theo sự cải thiện tích cực về diện mạo và độ dày của thương tổn da thể hiện qua chỉ số PASI [3].

Nghiên cứu lâm sàng MEDIPSO năm 2025

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mở nhãn, mù đơn đối với người đánh giá có tên MEDIPSO đã được tiến hành từ tháng 2 năm 2024 đến tháng 3 năm 2025 tại một phòng khám chuyên khoa da liễu ở Madrid, Tây Ban Nha [5]. Nghiên cứu này nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên về chế độ ăn trên bệnh nhân vảy nến [5].

Trong số 45 người được sàng lọc, 38 bệnh nhân trưởng thành mắc vảy nến từ nhẹ đến trung bình (chỉ số PASI từ 2 đến 10) đang dùng thuốc bôi ngoài da ổn định đã được đưa vào nghiên cứu [5]. Độ tuổi trung bình của các tình nguyện viên là 46,4 tuổi, trong đó nam giới chiếm 65,8% (25 người) [5]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 thành hai nhóm: 19 người thuộc nhóm can thiệp theo chế độ ăn Địa Trung Hải trong 16 tuần dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng kèm cấp dầu ô liu nguyên chất hàng tuần; 19 người thuộc nhóm đối chứng chỉ nhận lời khuyên ăn giảm chất béo thông thường mà không có giám sát dinh dưỡng [5]. Kết thúc thời gian theo dõi, 37 người (tỷ lệ 97,4%) đã hoàn thành thử nghiệm, đánh giá các tiêu chí chính là sự thay đổi điểm PASI cùng sự biến thiên của các chỉ số chuyển hóa và cytokine gây viêm trong huyết thanh [5].

Các bằng chứng quan sát từ Barrea và các nghiên cứu quy mô lớn

Trước khi có các thử nghiệm lâm sàng can thiệp, nhiều nghiên cứu quan sát đã ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa mức độ tuân thủ thực đơn Địa Trung Hải và độ nghiêm trọng của bệnh vảy nến. Một nghiên cứu bệnh chứng của nhóm tác giả Barrea và cộng sự vào năm 2015 đã khảo sát 62 bệnh nhân vảy nến (49 nam, 13 nữ; độ tuổi trung bình 50,2) chưa từng điều trị toàn thân, so sánh với 62 người khỏe mạnh tương đồng về tuổi, giới tính và chỉ số khối cơ thể (BMI) [3].

Kết quả ghi nhận tỷ lệ tuân thủ kém chế độ Địa Trung Hải (qua bảng điểm PREDIMED) ở nhóm vảy nến cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng (30,6% so với 4,8%) [3]. Đáng chú ý, điểm PASI và nồng độ chất chỉ điểm viêm CRP đều có mối liên hệ mật thiết với điểm tuân thủ ăn uống [3]. Phân tích đa biến cho thấy việc tiêu thụ dầu ô liu nguyên chất và cá béo là hai yếu tố độc lập dự báo mức giảm điểm PASI và CRP trong máu [3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu cắt ngang quy mô lớn của Phan và cộng sự trên 35.735 bệnh nhân cũng chỉ ra sự tương quan nghịch: người có mức độ tuân theo chế độ Địa Trung Hải càng cao thì mức độ nghiêm trọng của bệnh vảy nến càng thấp [1]. Các tài liệu tổng quan khác cũng đồng thuận rằng việc hấp thụ nhiều dầu ô liu, trái cây, các loại hạt họ đậu và cá biển tỷ lệ nghịch với mức độ bệnh, trong khi việc tiêu thụ nhiều thịt đỏ lại làm tăng độ nặng lâm sàng [3, 5].

Ghi nhận từ các nghiên cứu đối chứng năm 2024

Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2024 được thực hiện trên 71 bệnh nhân vảy nến cùng 71 người khỏe mạnh bắt cặp theo tuổi và giới tính để làm rõ thêm thói quen dinh dưỡng thực tế [6]. Kết quả cho thấy điểm số tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở nhóm bệnh nhân vảy nến chỉ đạt 5,25 ± 1,64, thấp hơn đáng kể so với mức 6,28 ± 2,10 ở nhóm đối chứng khỏe mạnh [6].

Bệnh nhân vảy nến trong nghiên cứu này ăn ít trái cây và cá hơn hẳn người bình thường, nhưng lại tiêu thụ lượng thịt đỏ cao hơn nhiều [6]. Mặc dù phân tích trong nghiên cứu này không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê trực tiếp giữa điểm tuân thủ và mức độ nặng của bệnh (p = 0,42), sự cách biệt rõ rệt về hành vi ăn uống giữa hai nhóm vẫn là minh chứng cho thấy thói quen dinh dưỡng đóng vai trò mật thiết trong nền tảng bệnh lý viêm [6].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Những dữ liệu trên cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích tiềm năng trong việc giảm bớt tải lượng viêm hệ thống và hỗ trợ kiểm soát bệnh ngoài da [2, 7]. Tuy vậy, các bằng chứng vẫn còn những giới hạn nhất định. Ngoại trừ một số thử nghiệm can thiệp mới như MEDIPSO, phần lớn dữ liệu trước đây xuất phát từ các nghiên cứu cắt ngang hoặc bệnh chứng, vốn chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa việc ăn uống và sự lui bệnh [1, 5]. Hơn nữa, dữ liệu hiện hữu chỉ tập trung vào bệnh nhân vảy nến, hoàn toàn không có số liệu chứng minh hiệu quả tương tự trên bệnh viêm da cơ địa trong các tài liệu này [1, 5, 8].

Một hiểu lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng chỉ cần ăn theo phong cách Địa Trung Hải là có thể "chữa dứt điểm" bệnh da mạn tính và bỏ qua thuốc bôi hay thuốc uống. Đây là quan điểm sai lầm. Vảy nến là bệnh tự miễn liên quan đến yếu tố di truyền và môi trường, dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và cải thiện sức khỏe tổng thể [2]. Thực phẩm không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa đã được bác sĩ chuyên khoa da liễu chỉ định [1, 2].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Mặc dù chế độ Địa Trung Hải lành mạnh cho đa số mọi người, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng và tham vấn bác sĩ trước khi áp dụng:

  • Bệnh nhân có tiền sử dị ứng với hải sản, các loại hạt hoặc dầu thực vật đặc thù cần tránh tuyệt đối các món này để không gây phản ứng phản vệ nguy hiểm.
  • Người mắc kèm các bệnh lý tiêu hóa mạn tính có thể gặp tình trạng đầy hơi, khó tiêu khi đột ngột tăng lượng chất xơ thô từ rau củ, đậu đỗ [3, 5].
  • Bệnh nhân vảy nến có bệnh thận mạn hoặc bệnh tim mạch phức tạp cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng khoáng chất và dịch phù hợp khi thay đổi khẩu phần [4].
  • Người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân hoặc thuốc sinh học không được tự ý bỏ thuốc hay điều chỉnh liều lượng chỉ vì thấy tổn thương da có dấu hiệu thuyên giảm sau khi đổi cách ăn uống [1, 4].

Hướng dẫn áp dụng thực đơn Địa Trung Hải vào bữa ăn hàng ngày

Hội đồng Y khoa thuộc Hiệp hội Vảy nến Quốc gia Hoa Kỳ đã đưa ra khuyến nghị thử nghiệm chế độ ăn Địa Trung Hải cho người bệnh vảy nến dựa trên các nhóm chất cụ thể [1]:

  • Chất béo chính: Dùng dầu ô liu nguyên chất làm nguồn chất béo chủ đạo thay thế hoàn toàn mỡ động vật như bơ, mỡ heo [3, 5]. Dầu ô liu nên dùng trộn salad hoặc thêm vào thức ăn sau khi nấu để giữ trọn vẹn hoạt tính chống oxy hóa [3, 5].
  • Rau củ và trái cây: Bổ sung đều đặn tối thiểu 3 khẩu phần trái cây tươi và 2 khẩu phần rau xanh mỗi ngày [1]. Ưu tiên rau củ quả đa dạng màu sắc để tận dụng các chất chống oxy hóa tự nhiên [4].
  • Thực phẩm giàu đạm: Ăn ít nhất 3 bữa cá hoặc hải sản mỗi tuần nhằm cung cấp nguồn axit béo omega-3 dồi dào [1]. Đồng thời, ăn tối thiểu 3 khẩu phần các loại hạt và cây họ đậu mỗi tuần [1].
  • Hạn chế thịt đỏ và mỡ động vật: Cắt giảm tối đa thịt bò, thịt heo nhiều mỡ, nội tạng động vật và các sản phẩm chế biến sẵn giàu carbohydrate đơn giản hay chất béo bão hòa [3, 5].
  • Chế biến lành mạnh: Khuyến khích sử dụng các loại thảo mộc tự nhiên để gia tăng hương vị thay vì dùng nhiều muối, có thể bổ sung sốt sofrito truyền thống khoảng 2 lần mỗi tuần [3, 5].

Chế độ ăn Địa Trung Hải là một giải pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và giàu dinh dưỡng giúp giảm bớt phản ứng viêm, cải thiện chỉ số PASI ở bệnh nhân vảy nến [1, 6]. Tuy nhiên, chế độ này không thể thay thế thuốc chữa bệnh và chưa có bằng chứng cụ thể cho viêm da cơ địa trong các dữ liệu hiện có [1, 5]. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn thảo luận với bác sĩ da liễu để đạt hiệu quả điều trị tối ưu nhất.