Nhiều người khi bắt đầu chế độ ăn keto và duy trì thói quen ngồi nhiều tại nơi làm việc thường gặp phải tình trạng táo bón khó chịu. Sự thay đổi đột ngột từ việc cắt giảm tinh bột cùng lối sống ít vận động làm xáo trộn hoạt động tiêu hóa thường ngày.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trực tiếp đánh giá chứng táo bón ở người ngồi nhiều áp dụng chế độ ăn keto; nghiên cứu về keto được cung cấp chỉ thực hiện trên chuột liên quan đến kiểm soát động kinh [1]. Các dữ liệu y khoa hiện có về táo bón chủ yếu khảo sát vai trò của chất xơ, lượng nước và thói quen sinh hoạt ở các nhóm đối tượng khác [2] [3].

Thiếu hụt ngũ cốc và bài toán chất xơ

Khi thực hiện chế độ ăn keto, việc cắt giảm gần như hoàn toàn ngũ cốc là nguyên nhân lớn làm giảm lượng chất xơ nạp vào. Ngũ cốc, đặc biệt là ngũ cốc nguyên hạt, cung cấp tới 10–12 g chất xơ trên 100 g thực phẩm, giúp tăng khối lượng phân và rút ngắn thời gian di chuyển trong đường ruột [3]. Khảo sát dinh dưỡng cho thấy việc tiêu thụ ngũ cốc hàng ngày có liên quan đến việc giảm điểm số táo bón [3].

Chất xơ tổng số giúp tăng nhu động ruột, đẩy nhanh chức năng đào thải và làm mềm phân [2]. Hướng dẫn tại một số khu vực như Tây Phi khuyến nghị chế độ ăn nên có trung bình 35 g chất xơ không hòa tan để hỗ trợ nhu động ruột [2]. Bên cạnh đó, các cơ quan y tế thường đưa ra khuyến nghị tiêu thụ từ 25 đến 50 g chất xơ mỗi ngày [4].

Phân biệt chất xơ hòa tan và không hòa tan

Không phải loại chất xơ nào cũng đem lại tác động giống nhau lên hệ tiêu hóa [4]. Các chất xơ hòa tan trong nước như pectin hay chất gôm ít có tác động làm tăng trọng lượng phân và không phải là biện pháp can thiệp thích hợp cho người bị táo bón [4].

Ngược lại, chất xơ không hòa tan trong nước như cellulose và hemicellulose có hiệu quả rõ rệt nhất trong việc hỗ trợ nhuận tràng [4]. Trong tự nhiên, cám lúa mì là nguồn cung cấp hemicellulose tốt, còn rau xanh là nguồn cung cấp cellulose dồi dào [4]. Việc tăng cường tiêu thụ rau củ giúp bổ sung chất xơ hòa tan và không hòa tan, thúc đẩy phân mềm hơn và đi ngoài thường xuyên hơn [5].

Bổ sung hay cắt bớt: Những bằng chứng trái chiều

Tăng chất xơ thường là bước xử trí ban đầu đối với chứng táo bón nguyên phát [2]. Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 6 tháng trên 63 bệnh nhân táo bón vô căn cho thấy kết quả bất ngờ: việc ngừng hoàn toàn hoặc giảm chất xơ lại giúp cải thiện triệu chứng đáng kể [6].

Ở nhóm ngừng ăn chất xơ hoàn toàn, tần suất đi tiêu tăng từ 1 lần mỗi 3,75 ngày lên 1 lần mỗi ngày, triệu chứng chướng bụng giảm từ 100% xuống 0%, và tình trạng rặn khi đi vệ sinh cũng giảm từ 100% về 0% [6]. Ngược lại, nhóm tiếp tục ăn nhiều chất xơ duy trì tần suất đi tiêu 1 lần mỗi 6,83 ngày và 100% vẫn bị chướng bụng [6]. Quá trình lên men chất xơ của hệ vi sinh vật đường ruột có thể làm tăng sinh khối vi khuẩn và sinh hơi, gây khó chịu cho hệ tiêu hóa ở một số người [3]. Chất xơ cũng được ghi nhận là kém hiệu quả với các trường hợp táo bón nặng, chỉ phát huy tác dụng tốt hơn ở mức độ nhẹ đến vừa [3].

Tầm quan trọng của lượng nước và lối sống

Tình trạng dinh dưỡng, lượng dịch nạp vào, chỉ số khối cơ thể (BMI) và lối sống có mối liên hệ mật thiết với chứng táo bón [2]. Người ngồi nhiều hoặc ít vận động cần chú ý bù đủ lượng chất lỏng để duy trì chức năng bình thường của ruột [2].

Uống đủ nước giúp tăng hiệu quả hoạt động của các loại thực phẩm giàu chất xơ [2]. Nghiên cứu dịch tễ cũng chỉ ra rằng việc hấp thu ít nước từ thực phẩm có liên quan độc lập đến sự gia tăng tỷ lệ mắc táo bón [5]. Ngoài nước uống trực tiếp, các loại rau củ cũng là nguồn cung cấp một lượng nước đáng kể cho đường tiêu hóa [5].

Ai nên thận trọng khi thay đổi lượng chất xơ?

Người đang mắc táo bón vô căn hoặc táo bón nặng kéo dài cần thận trọng trước khi tự ý tăng mạnh lượng chất xơ, vì điều này có thể làm tăng cảm giác chướng bụng và khó tiêu [6] [3].

Người muốn bổ sung chất xơ không hòa tan liều cao cần lưu ý thành phần này có thể hạn chế hấp thu khoáng chất và một số vitamin [4]. Trẻ em bị táo bón mạn tính cũng là đối tượng khó tự duy trì chế độ ăn giàu chất xơ nếu thiếu sự tư vấn và giám sát dinh dưỡng liên tục từ chuyên gia [7].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Dữ liệu hiện có chưa cung cấp câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng:

  • Liều lượng nước hoặc tỷ lệ chất xơ hòa tan/không hòa tan chính xác dành riêng cho người theo chế độ ăn keto là bao nhiêu.
  • Mức độ tác động cụ thể của thời gian ngồi tĩnh tại đối với hiệu quả của chất xơ trên người trưởng thành.
  • Tác động dài hạn của việc cắt giảm hoàn toàn ngũ cốc lên hệ vi sinh đường ruột ở người ăn keto không mắc bệnh động kinh.

Gợi ý điều chỉnh thực tế

Nếu gặp khó khăn về tiêu hóa khi áp dụng keto kết hợp với công việc ngồi nhiều, bạn không nên vội vã bổ sung dồn dập các viên xơ nén. Hãy bắt đầu bằng việc tăng lượng rau xanh ít tinh bột để lấy cellulose tự nhiên và nước từ thực phẩm [5] [4]. Đồng thời, duy trì thói quen uống đủ nước đều đặn trong ngày để tối ưu hóa nhu động ruột [2]. Trường hợp xuất hiện chướng bụng nhiều hoặc táo bón không đỡ, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ để kiểm tra nguyên nhân thay vì tự ý ép cơ thể dung nạp thêm chất xơ [6].

Thay đổi chế độ ăn cần đi đôi với việc lắng nghe phản ứng của cơ thể. Cân đối nguồn rau xanh hợp lý và duy trì đủ lượng nước sẽ giúp hệ tiêu hóa thích nghi tốt hơn. Khi các triệu chứng kéo dài, việc thăm khám chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất.