Ăn nho thường nhả hạt. Nhiều người mắc tiền tiểu đường truyền tai nhau uống viên chiết xuất hạt nho hoặc dầu hạt nho để hạ đường huyết, giảm kháng insulin và cải thiện chỉ số đường huyết dài hạn HbA1c. Thói quen tận dụng phụ phẩm từ quả nho liệu có thực sự mang lại hiệu quả chuyển hóa như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất hạt nho có khả năng hỗ trợ giảm tình trạng kháng insulin, giảm nồng độ insulin máu và kiểm soát đường huyết sau ăn hoặc lúc đói nhờ hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa phong phú [1][2][3]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện tại đến từ mô hình tế bào, động vật hoặc thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trên nhóm hội chứng chuyển hóa và thừa cân [4][1][2]. Các dữ liệu khoa học hiện có chưa ghi nhận kết quả đo lường trực tiếp sự thay đổi chỉ số HbA1c ở bệnh nhân tiền tiểu đường, do đó người dùng chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bên cạnh lối sống lành mạnh.
Cơ chế hạt nho tác động lên insulin và đường huyết
Kháng insulin là tình trạng các tế bào trong cơ thể giảm độ nhạy cảm với hormone insulin, khiến đường (glucose) trong máu khó đi vào tế bào để tạo năng lượng và dẫn đến tăng đường huyết. Tại tuyến tụy, các thử nghiệm trên chuột cho thấy sự hiện diện của chiết xuất hạt, vỏ và cuống nho làm tăng tiết insulin từ 2 đến 8 lần ở nồng độ glucose 5,5 mM và 16,5 mM [4]. Tại gan, hoạt chất procyanidin từ hạt nho thúc đẩy tiêu thụ đường ngoại bào ở tế bào gan HepG2 và làm tăng đáng kể hoạt tính của glucokinase — một enzyme quan trọng giúp gan xử lý đường [5]. Ngoài ra, chiết xuất hạt nho còn bảo vệ gan khỏi tình trạng căng thẳng oxy hóa bằng cách tăng hoạt động của các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase, catalase và ức chế quá trình peroxy hóa lipid [1].
Cơ chế cải thiện độ nhạy insulin còn diễn ra mạnh mẽ tại mô mỡ và đường ruột. Dầu hạt nho giúp giảm viêm mô mỡ thông qua việc hạ thấp mức mRNA của các chất gây viêm gồm IL-6, IL-8 và MCP-1 trong tế bào gốc mỡ người, đồng thời được cho là có tác dụng bảo vệ hoạt tính enzyme hexokinase, alpha-glucosidase và cải thiện tình trạng kháng leptin [4]. Các polyphenol chiết xuất từ bột nho cũng kích hoạt protein vận chuyển đường GLUT4 cùng các con đường tín hiệu tế bào p-PKB/Akt, p-AMPK và PI3K, từ đó tăng cường thu nạp glucose vào tế bào [6].
Tại đường ruột, chiết xuất procyanidin hạt nho ngăn chặn sự sụt giảm sản xuất hormone GLP-1 (glucagon-like peptide-1, một hormone đường ruột thiết yếu giúp điều hòa đường huyết) và điều chỉnh biểu hiện gen của GLP-1 tại vùng dưới đồi [7]. Đặc biệt, chiết xuất hạt nho tác động trực tiếp lên hệ vi sinh vật đang hoạt động chuyển hóa ở niêm mạc ruột non, làm giảm quần thể vi khuẩn Firmicutes để cải thiện khả năng dung nạp đường ngay trước khi các rối loạn chuyển hóa ở cơ xương kịp khởi phát [8].
Nghiên cứu trên tế bào và động vật nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá tác dụng phòng ngừa kháng insulin của chiết xuất hạt nho trên chuột ăn chế độ giàu đường fructose trong 8 tuần [1]. Nhóm chuột được bổ sung 1% chiết xuất hạt nho có mức đường huyết lúc đói, nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin (HOMA-IR) thấp hơn đáng kể so với nhóm chỉ ăn nhiều fructose [1]. Khi thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, nhóm chuột dùng chiết xuất hạt nho giảm rõ rệt nồng độ đường và insulin huyết tương sau 15 phút nạp đường, chứng tỏ tình trạng kém dung nạp glucose đã được cải thiện [1]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn là thực hiện trên chuột và không ghi nhận được sự thay đổi có ý nghĩa đối với hoạt tính của enzyme glutathione peroxidase tại gan [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 tiến hành trên tế bào gan HepG2 kháng insulin (ủ insulin 5 x 10(-7) mol/L trong 24 giờ) và chuột ICR chia làm 2 nhóm đối chứng cùng 4 nhóm điều trị trong 6 tuần [5]. Chuột ăn chế độ nhiều chất béo kèm 15% đường fructose trong nước uống, được cho dùng 80 mg/kg procyanidin hạt nho, hoặc 80 mg/kg gypenoside, hoặc kết hợp cả hai theo tỷ lệ 1:1 (40 mg/kg mỗi loại), hoặc 500 mg/kg thuốc metformin [5]. Kết quả cho thấy việc kết hợp procyanidin hạt nho và gypenoside tạo ra tác dụng hiệp đồng giúp giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR, giảm tổng lượng cholesterol huyết thanh và tăng khả năng dung nạp glucose [5]. Giới hạn của nghiên cứu là hiệu quả giảm HOMA-IR vượt trội này phụ thuộc vào sự kết hợp hai hoạt chất trên mô hình chuột và tế bào, chứ không phải chỉ dùng riêng lẻ hạt nho trên người [5].
Năm 2014, một thí nghiệm khác kéo dài 12 tuần trên chuột ăn chế độ "cafeteria" (chế độ ăn nhiều năng lượng gây kháng insulin) đã sử dụng chiết xuất procyanidin hạt nho với liều 25 mg/kg trọng lượng cơ thể [7]. Can thiệp này ngăn chặn được tình trạng giảm nồng độ GLP-1 hoạt động trong huyết tương do suy giảm quần thể tế bào nội tiết đường ruột ở đại tràng, đồng thời ngăn ngừa sự suy giảm hoạt tính của enzyme DPP4 ở ruột [7]. Đến năm 2016, nghiên cứu trên dòng tế bào tiền mỡ chuột 3T3-F442A ủ với polyphenol từ bột nho (hàm lượng 2167 mg polyphenol GAE trên 100 g bột nho, pha ở nồng độ 125-500 microg GP/mL môi trường nuôi cấy đến ngày biệt hóa thứ 8) cho thấy sự gia tăng thu nạp glucose phụ thuộc vào liều lượng [6]. Tuy nhiên, quá trình này lại đi kèm sự gia tăng tích tụ mỡ nội bào (triacylglycerol) với mối tương quan thuận rất mạnh (r = 0,826, n = 24, P <= 0,001), đặt ra giới hạn cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích hạ đường và nguy cơ tạo mỡ ở người béo phì [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiếp tục theo dõi tác động dài hạn trong 12 tuần của hai mức liều chiết xuất hạt nho (10 mg/kg và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày) trên chuột ăn chế độ chất béo cao vừa phải [8]. Kết quả gây bất ngờ khi liều thấp (10 mg/kg) lại hiệu quả hơn liều cao trong việc ức chế tích mỡ, cải thiện dung nạp glucose, tăng độ nhạy insulin và làm giảm vi khuẩn Firmicutes ở niêm mạc ruột non [8]. Giới hạn của thử nghiệm là cả chế độ ăn lẫn chiết xuất hạt nho đều không làm thay đổi quá trình chuyển hóa cơ chất ở cơ xương, và tác động lên hệ vi sinh vật chỉ xuất hiện ở ruột non chứ không thấy ở manh tràng hay đại tràng [8].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Tác động đến đâu?
Trên đối tượng con người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 đã khảo sát trực tiếp tình trạng kháng insulin ở thanh thiếu niên Iran mắc hội chứng chuyển hóa [2]. Nghiên cứu chia người tham gia thành 2 nhóm (mỗi nhóm 24 người), sử dụng 100 mg chiết xuất hạt nho mỗi ngày hoặc giả dược, kết hợp cùng chế độ ăn giảm cân trong 8 tuần [2]. Có 42 người hoàn thành thử nghiệm; sau khi hiệu chỉnh các yếu tố tuổi, giới tính, chỉ số ban đầu, năng lượng nạp vào và hoạt động thể chất, nhóm dùng chiết xuất hạt nho giảm đáng kể chỉ số kháng insulin HOMA-IR (mức chênh lệch trung bình -1,46 +- 0,45 so với -0,48 +- 0,47 ở nhóm giả dược, p = 0,020) và giảm nồng độ insulin (-7,05 +- 2,11 so với -1,71 +- 2,12 ở nhóm giả dược, p = 0,024) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ, đối tượng chỉ giới hạn ở thanh thiếu niên, cả hai nhóm đều áp dụng kèm chế độ ăn giảm cân và các biến số sinh hóa, huyết áp khác không có sự thay đổi đạt ý nghĩa thống kê [2].
Các dữ liệu tổng hợp năm 2022 cũng ghi nhận những tín hiệu khả quan từ dầu hạt nho trên người trưởng thành [4]. Cụ thể, một nghiên cứu thực hiện năm 2013 trên phụ nữ trưởng thành thừa cân hoặc béo phì cho thấy việc tiêu thụ dầu hạt nho giúp cải thiện tình trạng viêm và giảm kháng insulin nhờ thành phần tocotrienol và các hợp chất phenolic [4]. Một thử nghiệm lâm sàng khác xác nhận việc dùng 10 mL dầu hạt nho mỗi ngày giúp giảm cân nặng, giảm đường huyết lúc đói và giảm cholesterol xấu (LDL) ở những người thừa cân mắc chứng tăng cholesterol máu gia đình [4].
Tuy nhiên, một nghiên cứu cắt ngang, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2023 trên phụ nữ khỏe mạnh có cân nặng bình thường và thừa cân/béo phì lại cho thấy kết quả phức tạp hơn khi dùng chiết xuất bã nho (grape pomace) ngay trong bữa ăn [3]. Nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt chung về phản ứng đường huyết và insulin sau ăn so với giả dược, ngoại trừ việc nồng độ insulin ở phút thứ 60 tăng tới 96,5% ở nhóm phụ nữ cân nặng bình thường dùng chiết xuất [3]. Dù lượng chất béo trung tính (triglyceride) giảm 45% ở phút 300 ở phụ nữ cân nặng bình thường, nồng độ axit uric lại tăng lên trong khoảng 60 đến 150 phút ở toàn bộ người tham gia [3]. Khi đối chiếu với các thử nghiệm khác, báo cáo năm 2023 chỉ ra rằng: dùng hạt nho cùng bữa ăn (670 kcal, 30% chất béo) giúp giảm đường huyết sau ăn nhưng không giảm insulin ở người mắc hội chứng chuyển hóa; uống thức uống từ bã nho đỏ cùng bữa ăn (970 kcal, 40% chất béo) giúp giảm insulin sau ăn và tăng độ nhạy insulin ở nam giới khỏe mạnh; còn dùng chiết xuất hạt nho cùng bữa ăn giàu tinh bột (73,6% carbohydrate) giúp giảm đường huyết sau ăn ở phút 15 và 30 ở người khỏe mạnh [3]. Sự khác biệt này cho thấy hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào giới tính, thành phần bữa ăn và loại chế phẩm từ nho [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn đối với chỉ số HbA1c
Tổng hợp các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của chiết xuất hạt nho và dầu hạt nho là hỗ trợ giảm kháng insulin (biểu hiện qua chỉ số HOMA-IR), hạ nồng độ insulin máu, giảm đường huyết lúc đói và kiềm chế mức tăng đường huyết ngay sau các bữa ăn giàu tinh bột [4][1][2][3]. Các hoạt chất từ hạt nho can thiệp vào nhiều mắt xích chuyển hóa, từ bảo vệ tế bào gan, giảm viêm mô mỡ cho đến điều chỉnh hệ vi sinh vật ruột non [4][1][8].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt dữ liệu về chỉ số HbA1c (chỉ số phản ánh mức đường huyết trung bình trong 2-3 tháng) ở bệnh nhân tiền tiểu đường. Các thử nghiệm lâm sàng trên người mới chỉ dừng lại ở thời gian ngắn (như 8 tuần hoặc đo phản ứng ngay sau 1 bữa ăn) và tập trung vào nhóm mắc hội chứng chuyển hóa, tăng cholesterol máu hoặc người khỏe mạnh [4][2][3]. Do chưa có nghiên cứu nào trong các tài liệu hiện hành đo lường trực tiếp sự sụt giảm HbA1c ở nhóm tiền tiểu đường, người bệnh không thể coi chiết xuất hạt nho là phương pháp đặc trị để đưa chỉ số HbA1c về ngưỡng an toàn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chế phẩm từ hạt nho
Hiểu lầm phổ biến nhất là "uống càng nhiều chiết xuất hạt nho thì đường huyết giảm càng nhanh". Thực tế nghiên cứu trên động vật trong 12 tuần đã chứng minh liều thấp (10 mg/kg/ngày) mang lại hiệu quả giảm tích mỡ, cải thiện dung nạp đường và độ nhạy insulin tốt hơn hẳn so với liều cao gấp 10 lần (100 mg/kg/ngày) [8]. Việc lạm dụng liều cao không những không tăng thêm tác dụng mà còn có thể gây lãng phí hoặc phản tác dụng.
Hiểu lầm thứ hai là đồng nhất mọi sản phẩm từ nho (hạt nho, dầu hạt nho, bột nho, bã nho) đều có tác dụng hạ đường huyết giống hệt nhau trong mọi hoàn cảnh. Các thử nghiệm đã chỉ ra rằng phản ứng đường huyết và insulin thay đổi thất thường tùy thuộc vào việc bạn là nam hay nữ, chỉ số khối cơ thể (BMI) ra sao, và bữa ăn đi kèm chứa bao nhiêu phần trăm chất béo hay tinh bột [3]. Hơn nữa, trong môi trường tế bào, polyphenol từ bột nho dù giúp tế bào hút nhiều đường hơn nhưng lại đồng thời kích thích tích tụ mỡ nội bào [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có nồng độ axit uric máu cao hoặc có nguy cơ mắc bệnh gút cần thận trọng. Thử nghiệm lâm sàng năm 2023 ghi nhận việc tiêu thụ chiết xuất bã nho làm tăng nồng độ axit uric trong máu ở giai đoạn từ 60 đến 150 phút sau khi dùng ở tổng thể người tham gia [3].
Người có cân nặng bình thường không bị rối loạn đường huyết hoặc người đang béo phì cũng cần lưu ý tính hai mặt của chế phẩm. Ở phụ nữ cân nặng bình thường, dùng chiết xuất từ bã nho cùng bữa ăn có thể làm tăng vọt nồng độ insulin lên 96,5% ở phút thứ 60 [3]. Đối với người béo phì và kháng insulin, dữ liệu tế bào học cảnh báo các polyphenol từ bột nho có thể thúc đẩy quá trình tạo mỡ và tích trữ chất béo trung tính bên trong tế bào mỡ song song với quá trình thu nạp đường [6]. Ngoài ra, bệnh nhân tiền tiểu đường hoặc tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng, vì hạt nho có tác dụng hiệp đồng làm giảm kháng insulin và hạ đường huyết, cần tránh nguy cơ tương tác hoặc hạ đường huyết quá mức [5].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin một cách an toàn, người dùng có thể tham khảo các cách thức và liều lượng đã được kiểm chứng qua nghiên cứu:
- Về liều lượng thực phẩm bổ sung: Có thể tham khảo mức liều 100 mg chiết xuất hạt nho mỗi ngày (đã được chứng minh giúp giảm kháng insulin sau 8 tuần ở nhóm hội chứng chuyển hóa), nhưng bắt buộc phải kết hợp đồng thời với một chế độ ăn kiểm soát năng lượng nhằm mục tiêu giảm cân [2].
- Về chế biến món ăn: Có thể sử dụng dầu hạt nho trong chế biến thực phẩm hằng ngày với lượng khoảng 10 mL/ngày để hỗ trợ giảm cân, giảm đường huyết lúc đói và giảm mỡ máu LDL [4].
- Về thời điểm dùng: Uống chiết xuất hạt nho ngay cùng với bữa ăn, đặc biệt là các bữa ăn có tỷ lệ tinh bột cao (khoảng 73,6% carbohydrate) hoặc bữa ăn vừa phải năng lượng (670 kcal, 30% chất béo), sẽ giúp kìm hãm đà tăng đường huyết sau ăn ở thời điểm 15 đến 30 phút [3]. Tránh lạm dụng các chế độ ăn quá dư thừa đường fructose hoặc chất béo bão hòa vì chúng là nguyên nhân trực tiếp gây kháng insulin và suy giảm hormone đường ruột GLP-1 [1][7].
Chiết xuất hạt nho và dầu hạt nho là những sản phẩm tự nhiên giàu tiềm năng trong việc cải thiện độ nhạy insulin, bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn [4][1][3]. Tuy nhiên, vì chưa có bằng chứng trực tiếp khẳng định khả năng làm giảm chỉ số HbA1c ở người tiền tiểu đường, sản phẩm này không thể thay thế thuốc điều trị hay chế độ dinh dưỡng tiết chế. Người có bệnh nền chuyển hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn liều lượng phù hợp, kết hợp vận động thể lực và ăn uống cân bằng nhằm bảo vệ sức khỏe lâu dài.