Cuộc sống hiện đại nhiều áp lực khiến tình trạng căng thẳng, mất ngủ và buồn bã kéo dài ngày càng phổ biến. Nhiều người tìm đến các nguyên liệu tự nhiên trong gian bếp như hoa hiên (còn gọi là hoa kim châm) với hy vọng giải tỏa lo âu và cải thiện tâm trạng.
Vậy thực hư công dụng này ra sao? Các nghiên cứu khoa học bước đầu cho thấy chiết xuất từ hoa và rễ cây hoa hiên thực sự chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ chống trầm cảm, điều hòa dẫn truyền thần kinh và cải thiện giấc ngủ [1], [2], [3]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức độ phân tích dược lý mạng lưới, thí nghiệm trong ống nghiệm và thử nghiệm trên động vật, chưa đủ cơ sở để thay thế thuốc điều trị chuyên khoa [2], [4], [3].
Bối cảnh và tên gọi "cỏ quên sầu" trong dân gian
Trầm cảm và các rối loạn sức khỏe tâm thần đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu [2]. Riêng bệnh trầm cảm chiếm tới 4,3% gánh nặng bệnh tật toàn cầu, ảnh hưởng đến hơn 300 triệu người [2]. Những người mắc rối loạn tâm thần có tỷ lệ tử vong cao hơn từ 40% đến 60% so với dân số chung [2].
Trong y học cổ truyền ở Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản) và Bắc Mỹ, các loài thuộc chi Hoa hiên (Hemerocallis), điển hình là Hemerocallis fulva và Hemerocallis citrina, từ lâu đã được dùng làm thuốc dân gian để cải thiện sức khỏe cảm xúc và điều trị một số bệnh hệ thần kinh trung ương [1], [4]. Hoa và nụ của loài này còn được gọi là "Vọng ưu thảo" (Wang-You-Cao), mang ý nghĩa là "cây quên sầu", hay "Hoàng hoa thái", "Kim châm thái", "Huyên thảo" [4].
Các tài liệu y học cổ đại như cuốn "Bản thảo cương mục" đã ghi nhận tác dụng an thần và giảm u uất của hoa hiên [4]. Nụ hoa được dùng để thanh nhiệt, trừ thấp, giải độc và giảm u sầu, trong khi phần rễ được ghi nhận có tác dụng an thần, ổn định tính khí để xoa dịu cảm giác buồn bã [2]. Ngoài làm dược liệu, hoa hiên còn là nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực truyền thống châu Á thuộc liệu pháp ăn uống hỗ trợ rối loạn giấc ngủ và tâm trạng [4].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và não bộ
Các nhà khoa học đã tìm cách giải mã lý do vì sao loài hoa này lại có tác dụng tích cực lên tâm trạng. Câu trả lời nằm ở bảng thành phần giàu các hợp chất sinh học như flavonoid (bao gồm hyperin, hesperidin, kaempferol), axit caffeoylquinic, carotenoid, anthocyanin, anthraquinone và axit vanillic [1], [2], [4], [3].
Cơ chế đầu tiên là điều hòa các enzyme phân hủy chất dẫn truyền thần kinh. Nghiên cứu dược lý mạng lưới cho thấy các hoạt chất từ rễ hoa hiên có thể tác động lên các đích sinh học là MAOA, MAOB và thụ thể estrogen ESR1 [2]. MAOA và MAOB (monoamine oxidase A và B) là các enzyme phân hủy các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác vui vẻ trong não; việc điều hòa các enzyme này giúp làm giảm các triệu chứng trầm cảm [2].
Cơ chế thứ hai liên quan đến việc bảo vệ tế bào não và phục hồi yếu tố dinh dưỡng thần kinh. Hoạt chất hesperidin trong hoa hiên giúp làm giảm nồng độ hormone căng thẳng corticosterone trong máu khi cơ thể chịu áp lực kéo dài [3]. Đồng thời, hoạt chất này kích hoạt con đường tín hiệu ERK ở vùng hồi hải mã (vùng não phụ trách cảm xúc và trí nhớ), từ đó làm tăng nồng độ BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não), giúp tế bào thần kinh phục hồi trước căng thẳng [3].
Bên cạnh đó, chiết xuất ethanol từ hoa hiên Hemerocallis fulva có hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp dọn dẹp các gốc tự do hydroxyl phụ thuộc vào liều lượng [1], [4]. Trạng thái chống oxy hóa này góp phần bảo vệ tế bào trước các tổn thương sinh học [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Để đánh giá khách quan hiệu quả của hoa hiên, cần xem xét chi tiết từng công trình nghiên cứu đã được công bố.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của loài Hemerocallis fulva lấy mẫu từ Vườn Thực vật Dược liệu Hoa Trung (Hồ Bắc, Trung Quốc) [1]. Hệ gen này dài 156.059 cặp cơ sở (bp), mã hóa 87 gen protein, 38 gen tRNA và 8 gen rRNA [1]. Nghiên cứu xác nhận hoa của loài này rất giàu hoạt chất hyperin, tạo nền tảng di truyền cho tiềm năng làm thuốc chống trầm cảm, đồng thời giúp phân loại chính xác các giống hoa hiên vốn dễ bị nhầm lẫn do lai tạo lâu đời [1].
Một nghiên cứu khác năm 2020 sử dụng phương pháp dược lý mạng lưới để tìm hiểu cơ chế chống trầm cảm của rễ hoa hiên (Hemerocallis Radix) [2]. Các nhà khoa học đã sàng lọc thông qua phương pháp hấp thu, phân bố, chuyển hóa và bài tiết (ADME), thu được 11 thành phần hoạt tính [2]. Họ đối chiếu 267 đích tác động của rễ hoa hiên với 740 đích bệnh rối loạn trầm cảm từ các cơ sở dữ liệu, xây dựng mạng lưới tương tác protein [2]. Kết quả xác định 3 hoạt chất quan trọng nhất là anthraquinone, kaempferol và axit vanillic giúp giảm triệu chứng trầm cảm thông qua việc điều hòa các đích MAOA, MAOB và ESR1 [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là dựa trên mô hình tính toán dữ liệu hệ thống, cần thêm thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người [2].
Về tác động của hoạt chất lên động vật bị căng thẳng, một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm hoạt chất hesperidin (flavonoid chính tạo nên tác dụng chống trầm cảm của chiết xuất ethanol hoa hiên Hemerocallis citrina) trên chuột nhắt bị gây căng thẳng nhẹ mãn tính (CMS) [3]. Kết quả cho thấy hesperidin đã đảo ngược tình trạng giảm sở thích uống nước đường (dấu hiệu của mất hứng thú trong trầm cảm) và giảm thời gian bất động của chuột [3]. Hoạt chất này cũng làm giảm nồng độ corticosterone trong huyết thanh, phục hồi quá trình phosphoryl hóa ERK và tăng mức BDNF ở vùng hồi hải mã của chuột [3]. Khi chuột được tiêm chất ức chế ERK (SL327) trước đó, tác dụng cải thiện của hesperidin bị chặn lại, chứng minh cơ chế hoạt động phụ thuộc vào ERK [3].
Về khả năng cải thiện giấc ngủ — một yếu tố gắn liền với lo âu và trầm cảm, một nghiên cứu năm 1998 đã cho chuột nhắt chủng C57BL ăn hoa hiên Hemerocallis fulva var. sempervirens sấy đông khô [5]. Kết quả cho thấy cả giấc ngủ sóng chậm (ngủ sâu) và giấc ngủ nghịch lý của nhóm chuột ăn hoa hiên đều tăng lên đáng kể trong giai đoạn tối với mức ý nghĩa thống kê P < 0,05 so với nhóm đối chứng [5]. Việc ăn hoa hiên không làm thay đổi thời gian ngủ vào ban ngày và không làm xáo trộn tổng tỷ lệ phần trăm thời gian ngủ trong chu kỳ 24 giờ [5].
Lợi ích đi kèm và giới hạn của bằng chứng
Ngoài tác động lên hệ thần kinh, một tổng quan hệ thống năm 2019 còn ghi nhận nhiều lợi ích sức khỏe khác của hoa hiên [4]. Chiết xuất hoa hiên Hemerocallis fulva có đặc tính kháng khuẩn và chống khối u [1]. Trên chuột bị tổn thương gan do dùng hoạt chất acetaminophen, việc uống chiết xuất thô có tính axit từ hoa hiên giúp làm tăng đáng kể nồng độ glutathione trong gan và ức chế tổn thương gan [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Toàn bộ các dữ liệu về cơ chế thần kinh, giảm hành vi trầm cảm và tăng giấc ngủ sâu nêu trên đều được thực hiện trên mô hình chuột, trong ống nghiệm hoặc phân tích dữ liệu mạng lưới [2], [4], [3], [5]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh trầm cảm để xác định liều lượng chuẩn xác và độ an toàn dài hạn.
Hiểu lầm thường gặp về thuốc và thảo dược chống trầm cảm
Nhiều người có tâm lý dùng các chất chống trầm cảm như một biện pháp "phòng ngừa" khi cơ thể đang hoàn toàn khỏe mạnh, với suy nghĩ sẽ giúp bản thân vững vàng hơn trước các biến cố trong tương lai [6]. Đây là một hiểu lầm nguy hiểm.
Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột bình thường khỏe mạnh đã chứng minh tác hại của việc dùng thuốc chống trầm cảm khi không có bệnh [6]. Khi chuột khỏe mạnh được tiêm thuốc chống trầm cảm phổ biến (imipramine hoặc fluoxetine) hơn 2 tuần (trên 14 ngày), chúng giảm thời gian bất động trong bài kiểm tra bơi cưỡng bức nhưng lại tăng các hành vi biểu hiện sự lo âu [6]. Đáng chú ý, khi những con chuột này tiếp xúc với mức độ căng thẳng dưới ngưỡng, tình trạng lo âu càng trở nên trầm trọng hơn, khả năng đối phó với căng thẳng bị suy giảm [6]. Chúng còn xuất hiện các tổn thương thể chất như mụn nước sưng tấy, loét ở môi, chảy nước mũi viêm nhiễm và ruột non phình to, viêm nặng chứa đầy chất thải [6].
Điều này cho thấy việc can thiệp thô bạo vào hệ chất dẫn truyền thần kinh khi cơ thể không bị bệnh có thể phản tác dụng [6]. Với thảo dược như hoa hiên, người dùng cũng chỉ nên sử dụng như một thực phẩm hỗ trợ tâm trạng nhẹ nhàng, không lạm dụng chiết xuất liều cao như thuốc điều trị khi chưa có chỉ định.
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hiên?
Mặc dù là nguyên liệu thực phẩm truyền thống, hoa hiên không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người nếu dùng dưới dạng chiết xuất cô đặc. Tổng quan nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng chiết xuất hoa hiên (kwanso) có khả năng ức chế một phần hoạt động của enzyme cytochrome P450 3A (CYP3A) [4].
CYP3A là hệ thống enzyme cực kỳ quan trọng ở người, chịu trách nhiệm xúc tác cho nhiều phản ứng chuyển hóa thuốc cũng như tổng hợp cholesterol, steroid và các lipid khác [4]. Việc ức chế CYP3A có thể làm thay đổi nồng độ của các loại thuốc tây mà người bệnh đang uống cùng lúc, dẫn đến tăng độc tính hoặc giảm hiệu quả điều trị.
Do đó, những người có bệnh nền đang phải uống thuốc điều trị định kỳ, người có rối loạn chuyển hóa lipid hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hết sức thận trọng [4]. Bệnh nhân đang điều trị trầm cảm bằng các nhóm thuốc chuyên khoa như thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs), chất ức chế monoamine oxidase (MAOIs) hay chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs) tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng hoa hiên, và phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp để tránh tương tác thuốc [2], [4], [6].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Đối với người trưởng thành muốn hỗ trợ giấc ngủ và thư giãn tinh thần, cách an toàn và phù hợp nhất là đưa hoa hiên vào chế độ ăn uống cân bằng như truyền thống ẩm thực châu Á [4]. Bạn có thể sử dụng nụ và hoa hiên nấu canh, xào hoặc hãm trà uống vào buổi tối để tận dụng khả năng cải thiện chất lượng giấc ngủ sâu [4], [5].
Về cách chọn nguyên liệu và chế biến, nghiên cứu cho thấy phương pháp bảo quản ảnh hưởng trực tiếp đến hàm lượng dưỡng chất: hoa hiên sấy đông khô (lyophilized) giữ được hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với hoa phơi hoặc sấy khô thông thường [4]. Khi chế biến món ăn, nên nấu chín vừa tới, kết hợp cùng chế độ sinh hoạt lành mạnh, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý để tối ưu hóa hiệu quả bảo vệ sức khỏe cảm xúc.
Tóm lại, hoa hiên thực sự chứa nhiều hoạt chất quý như hesperidin, hyperin, kaempferol có khả năng hỗ trợ cải thiện tâm trạng, bảo vệ tế bào não và giúp ngủ sâu hơn dựa trên các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [2], [3], [5]. Tuy nhiên, "cỏ quên sầu" chỉ nên đóng vai trò là thực phẩm hỗ trợ sức khỏe tinh thần, không phải là thuốc chữa khỏi bệnh trầm cảm. Khi có dấu hiệu lo âu, u uất kéo dài hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền, người dân cần thăm khám và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ xử trí an toàn.