Nam giới trung niên khi đi khám định kỳ rất hay lo lắng trước kết quả xét nghiệm máu cho thấy chỉ số PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) tăng lên, đặc biệt là những người từng phẫu thuật hoặc xạ trị ung thư tuyến tiền liệt. Nhiều người truyền tai nhau uống nước ép lựu hoặc viên chiết xuất quả lựu mỗi ngày để "kìm hãm" đà tăng của chỉ số này và làm chậm tiến triển bệnh.

Trả lời ngắn gọn: Các thử nghiệm ban đầu không có nhóm đối chứng cho thấy nước ép và chiết xuất lựu giúp kéo dài thời gian nhân đôi chỉ số PSA [1]. Tuy nhiên, khi kiểm chứng bằng thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn có đối chứng giả dược (placebo), chiết xuất lựu đơn lẻ không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược trên mặt bằng chung bệnh nhân, ngoại trừ một nhóm nhỏ mang kiểu gen đặc thù hoặc khi dùng dưới dạng viên phối hợp nhiều thành phần [2][3].

Nỗi lo tái phát và hy vọng từ "siêu trái cây"

Ung thư tuyến tiền liệt là nguyên nhân gây tử vong do ung thư đứng hàng thứ hai ở nam giới tại Mỹ [4]. Khi phát hiện ở giai đoạn sớm, phẫu thuật hoặc xạ trị là các phương pháp điều trị chính [4]. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân sau điều trị ban đầu lại đối mặt với tình trạng tái phát sinh hóa, tức chỉ số PSA trong máu bắt đầu tăng trở lại [3]. Khi bệnh tái phát, liệu pháp ức chế hormone thường được dùng để kiểm soát, nhưng theo thời gian khối u có thể kháng lại việc cắt giảm hormone và trở nên ác tính hơn [4].

Các phương pháp điều trị tiêu chuẩn thường đi kèm nhiều tác dụng phụ ảnh hưởng đến sức khỏe, trong khi lại thiếu các hoạt chất được phê duyệt để phòng ngừa bệnh [5]. Chính vì vậy, người bệnh và giới y học luôn tìm kiếm các giải pháp bổ trợ ít độc tính nhưng hiệu quả từ tự nhiên [4][5]. Quả lựu (tên khoa học Punica granatum) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền và được mệnh danh là "trái cây quyền năng của tự nhiên" nhờ giàu chất chống oxy hóa polyphenol [4][6].

Trong y khoa, để theo dõi tốc độ tiến triển của bệnh sau điều trị, các bác sĩ thường dùng khái niệm "thời gian nhân đôi PSA" (PSADT) — tức khoảng thời gian cần thiết để nồng độ PSA trong máu tăng gấp đôi. Thời gian nhân đôi càng kéo dài chứng tỏ tốc độ phát triển của tế bào bất thường càng chậm lại. Đây cũng là thước đo chính trong hầu hết các nghiên cứu về quả lựu [2][3].

Hoạt chất trong quả lựu tác động lên tuyến tiền liệt thế nào?

Quả lựu chứa hàm lượng lớn các hợp chất polyphenol chống oxy hóa mạnh [6][5]. Khi phân tích thành phần các chế phẩm từ lựu như nước ép hoặc viên chiết xuất (POMx), các nhà khoa học ghi nhận sự hiện diện của punicalagin (hoặc punicalin), axit ellagic, luteolin và axit punicic [4][7]. Một liều dùng chiết xuất lựu tiêu chuẩn trong nghiên cứu có thể chứa khoảng 370 mg punicalagin và 30 mg axit ellagic, tương đương tổng lượng polyphenol khoảng 570 mg tính theo axit gallic [6][7].

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, các hợp chất từ lựu được chuyển hóa và tích tụ trực tiếp tại mô tuyến tiền liệt [1][5]. Cụ thể, chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học là urolithin A đã được tìm thấy bên trong cả mô tuyến tiền liệt lành tính lẫn ác tính của những bệnh nhân uống chiết xuất lựu trước phẫu thuật [1][7].

Trên các mô hình nuôi cấy tế bào và chuột thí nghiệm, nước ép lựu, chiết xuất lựu hoặc tổ hợp 3 thành phần (luteolin, axit ellagic, axit punicic) cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư tuyến tiền liệt, thúc đẩy tế bào ung thư tự chết (apoptosis), ngăn chặn sự hình thành mạch máu mới nuôi khối u (angiogenesis) và giảm di căn [4][6][8]. Ở chuột bị suy giảm miễn dịch mang tế bào ung thư, chiết xuất vỏ lựu hoặc chiết xuất giàu axit ellagic và urolithin A giúp làm giảm hoạt động của yếu tố phiên mã NF-kappaB và thu nhỏ kích thước khối u [8]. Ngoài ra, việc dùng chiết xuất lựu 1000 mg mỗi ngày trong 12 tháng ở bệnh nhân cũng được ghi nhận làm giảm tín hiệu androgen trong khối u và giảm biểu hiện của các dấu ấn sinh học liên quan đến stress oxy hóa [8].

Tín hiệu khả quan từ các thử nghiệm ban đầu

Thử nghiệm lâm sàng đầu tiên đánh giá tác dụng của nước ép lựu trên bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt được công bố vào năm 2006 [6]. Đây là thử nghiệm pha II trên 46 nam giới bị tăng PSA trở lại sau phẫu thuật hoặc xạ trị (mức PSA lớn hơn 0,2 và nhỏ hơn 5 ng/mL, điểm mô học Gleason từ 7 trở xuống), chưa từng điều trị hormone và chưa có di căn [6][1]. Bệnh nhân uống 8 ounce (khoảng 240 - 250 mL) nước ép lựu giống Wonderful mỗi ngày (chứa 570 mg polyphenol) cho đến khi bệnh tiến triển [6][1][7].

Kết quả cho thấy thời gian nhân đôi PSA trung bình kéo dài đáng kể từ 15 tháng (trước điều trị) lên 54 tháng sau điều trị [6][1]. Xét nghiệm máu của bệnh nhân sau khi uống nước ép lựu đem thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào LNCaP cho thấy mức độ tăng sinh tế bào giảm 12%, tỷ lệ tế bào ung thư tự chết tăng 17%, nồng độ oxit nitric trong huyết thanh tăng 23% và giảm rõ rệt tình trạng oxy hóa lipid huyết thanh [6]. Một nghiên cứu lâm sàng khác cho bệnh nhân uống 8 oz (236,5 mL) nước ép lựu cũng ghi nhận thời gian nhân đôi PSA tăng từ 15 lên 37 tháng mà không gây tác dụng phụ hay di căn [8].

Tiếp nối kết quả này, một nghiên cứu quan sát khác được thực hiện trên 104 nam giới có PSA tăng nhưng chưa di căn [7]. Bệnh nhân được chia dùng liều 1000 mg hoặc 3000 mg chiết xuất polyphenol từ lựu (POMx, chứa 37% punicalin) mỗi ngày [7]. Sau 6 tháng, thời gian nhân đôi PSA trung bình tăng từ 12 tháng lên gần 19 tháng ở cả hai mức liều [7]. Việc dùng liều 3000 mg không mang lại hiệu quả cao hơn liều 1000 mg gợi ý khả năng có "hiệu ứng trần" (tăng liều không tăng thêm tác dụng) [7]. Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất của cả hai nghiên cứu trên là không có nhóm dùng giả dược để đối chứng, khiến dữ liệu chưa thể mang tính kết luận chắc chắn [1][7].

Bước ngoặt từ các thử nghiệm đối chứng giả dược

Để xác định chính xác chiết xuất lựu có thực sự vượt trội hay không, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược — tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu y học [5][2].

Thử nghiệm thứ nhất công bố năm 2014 đánh giá tác động trực tiếp lên mô tuyến tiền liệt ở 70 nam giới chuẩn bị phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc [1][5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên uống 2 viên chiết xuất lựu POMx (tương đương khoảng 2 g chiết xuất hoặc 250 mL nước ép lựu) hoặc giả dược mỗi ngày trong tối đa 4 tuần trước mổ [1][5]. Kết quả phân tích mô sau mổ xác nhận chất chuyển hóa urolithin A xuất hiện ở 21/33 bệnh nhân nhóm dùng lựu so với 12/35 người ở nhóm giả dược [5]. Nồng độ dấu ấn hủy hoại DNA do stress oxy hóa (8-OHdG) trong mô lành và mô ung thư ở nhóm dùng lựu thấp hơn lần lượt 16% và 23% so với nhóm giả dược [1][5]. Tuy nhiên, mức giảm này không đạt ý nghĩa thống kê (nghiên cứu được thiết kế để tìm mức giảm từ 30-35%) và các chỉ số sinh học khối u khác (pS6 kinase, NFkappaB, Ki67) cũng như thay đổi PSA huyết thanh không khác biệt giữa hai nhóm [5][7]. Các tác giả nhận định thời gian uống 4 tuần có thể quá ngắn để tạo ra thay đổi rõ rệt [5][7].

Quan trọng nhất là thử nghiệm đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2015 trên 183 bệnh nhân có PSA tăng sau điều trị ban đầu [2]. Bệnh nhân được phân chia theo tỷ lệ 2:1 vào nhóm điều trị (102 người dùng chiết xuất lựu dạng lỏng, 17 người dùng nước ép lựu) và nhóm giả dược (64 người) [2].

Kết quả gây bất ngờ: Thời gian nhân đôi PSA trung vị ở nhóm dùng giả dược cũng tăng có ý nghĩa từ 11,1 tháng lên 15,6 tháng [2]. Trong khi đó, nhóm dùng chiết xuất lựu tăng từ 12,9 tháng lên 14,5 tháng, và nhóm dùng nước ép tăng từ 12,7 tháng lên 20,3 tháng [2]. Khi so sánh giữa ba nhóm với nhau, sự khác biệt hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê [2]. Nói cách khác, xét trên toàn bộ bệnh nhân, chiết xuất lựu không kéo dài thời gian nhân đôi PSA tốt hơn giả dược [2][3].

Ai có thể hưởng lợi và giới hạn của bằng chứng

Dù kết quả chung của thử nghiệm đối chứng giả dược là âm tính, các nhà nghiên cứu đã phát hiện một điểm sáng khi phân tích sâu vào yếu tố di truyền của từng nhóm bệnh nhân [2][3]. Cụ thể, ở những nam giới mang kiểu gen AA của enzyme chống oxy hóa manganese superoxide dismutase (MnSOD), việc dùng chiết xuất lựu giúp thời gian nhân đôi PSA trung vị tăng thêm 12 tháng (từ 13,6 tháng lên 25,6 tháng), trong khi nhóm mang gen AA dùng giả dược chỉ tăng 1,8 tháng (từ 10,9 lên 12,7 tháng) [2]. Điều này cho thấy những người có kiểu gen MnSOD AA có thể nhạy cảm hơn với tác dụng chống tăng sinh của quả lựu, dù phát hiện này vẫn cần thêm các nghiên cứu chuyên biệt để kiểm chứng [2][3].

Bên cạnh đó, một bài tổng quan năm 2017 cho biết: dù các thử nghiệm dùng 100% sản phẩm từ lựu cho kết quả âm tính ở nhóm điều trị trước phẫu thuật và nhóm ung thư kháng cắt tinh hoàn di căn (mCRPC), một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác sử dụng viên thực phẩm bổ sung đa thành phần giàu polyphenol (trong đó chứa 31,25% chiết xuất lựu) lại cho thấy hiệu quả làm chậm đà tăng PSA có ý nghĩa thống kê so với giả dược ở cả bệnh nhân đang theo dõi chủ động lẫn bệnh nhân tái phát sinh hóa [3]. Một tổng quan hệ thống cũng ghi nhận các can thiệp dinh dưỡng kết hợp hoạt chất sinh học từ lựu, trà xanh, bông cải xanh và nghệ đều cho thấy tác động có lợi [8].

Những hiểu lầm thường gặp về chiết xuất lựu

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống chiết xuất lựu có thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa hoặc chữa khỏi ung thư tuyến tiền liệt. Thực tế, cho đến nay chưa có phương pháp nào thực sự chữa khỏi bệnh ngoài phẫu thuật hoặc xạ trị ở giai đoạn sớm [4]. Các thử nghiệm về lựu chỉ đánh giá khả năng làm chậm tốc độ tăng PSA chứ không làm biến mất khối u trên người [6][2].

Hiểu lầm thứ hai là "uống càng nhiều càng tốt". Nghiên cứu trên 104 nam giới đã chỉ ra việc uống liều cao 3000 mg chiết xuất lựu mỗi ngày không làm kéo dài thời gian nhân đôi PSA hơn so với liều 1000 mg [7].

Hiểu lầm thứ ba là thấy chỉ số PSA chậm lại khi uống lựu thì khẳng định chắc chắn do lựu. Thử nghiệm đối chứng năm 2015 đã chứng minh ngay cả những người chỉ uống giả dược cũng có thời gian nhân đôi PSA kéo dài thêm trung bình 4,5 tháng [2]. Do đó, không thể tự ý bỏ theo dõi y tế chỉ vì thấy chỉ số PSA tạm thời ổn định.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Tin vui là trong tất cả các thử nghiệm lâm sàng từ pha II đến pha III, cả nước ép lựu và viên chiết xuất lựu đều được ghi nhận là an toàn và dung nạp tốt [6][5][3]. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được báo cáo, phần lớn các tác dụng phụ nếu có chỉ ở mức độ nhẹ hoặc trung bình và không khiến bệnh nhân phải bỏ điều trị [6][5][2].

Tuy nhiên, người đang mắc ung thư tuyến tiền liệt ở giai đoạn kháng cắt tinh hoàn đã di căn (mCRPC) hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cần hiểu rằng các thử nghiệm dùng chế phẩm lựu đơn thuần trên nhóm đối tượng này đã cho kết quả âm tính về mặt hiệu quả lâm sàng [5][3]. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang trong phác đồ hóa xạ trị, điều trị nội tiết cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào để tránh tâm lý chủ quan làm lỡ thời gian vàng can thiệp y khoa.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Nếu muốn bổ sung lựu như một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh hỗ trợ sức khỏe tuyến tiền liệt, nam giới có thể tham khảo liều lượng đã được kiểm chứng độ an toàn trong các nghiên cứu:

  • Dạng nước ép: Sử dụng khoảng 240 - 250 mL (tương đương 8 ounce) nước ép lựu nguyên chất mỗi ngày, cung cấp khoảng 570 mg polyphenol [6][1][7].
  • Dạng viên chiết xuất: Các thử nghiệm thường dùng liều từ 1000 mg đến 2000 mg (2 g) chiết xuất polyphenol từ lựu mỗi ngày [1][7][8]. Không cần thiết phải tăng lên tới 3000 mg vì không cho thấy thêm lợi ích [7].
  • Thời gian và cách kết hợp: Việc sử dụng ngắn hạn trong 4 tuần thường chưa đủ để tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê trên mô tuyến tiền liệt, các nghiên cứu ghi nhận thay đổi sinh học thường kéo dài từ 6 đến 12 tháng trở lên [5][7][8]. Thay vì chỉ phụ thuộc vào chiết xuất lựu đơn lẻ, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ về chế độ ăn đa dạng kết hợp các thực phẩm giàu hoạt chất sinh học khác như trà xanh, bông cải xanh và nghệ [8][3].

Tóm lại, nước ép và chiết xuất quả lựu là nguồn cung cấp polyphenol an toàn, có khả năng đi vào mô tuyến tiền liệt nhưng không phải là "thần dược" làm chậm PSA cho tất cả mọi người [1][2][3]. Hiệu quả thực tế trên lâm sàng phụ thuộc nhiều vào yếu tố cơ địa di truyền (như kiểu gen MnSOD AA) hoặc sự phối hợp đa thành phần [2][3]. Nam giới có chỉ số PSA tăng cần tuân thủ chặt chẽ lịch tái khám của bác sĩ và chỉ xem các chế phẩm từ lựu như một giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ [2][3].