Cảm giác thức dậy mỗi buổi sáng với các ngón tay co cứng, khớp gối đau nhức không thể co duỗi linh hoạt là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người mắc bệnh lý khớp mạn tính. Để tìm kiếm sự dễ chịu, không ít người bệnh tìm đến các loại thảo mộc quen thuộc trong gian bếp, trong đó vỏ quế là cái tên được nhắc đến nhiều nhất nhờ tính ấm và mùi hương đặc trưng.

Các nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy chiết xuất vỏ quế thực sự chứa những hoạt chất sinh học có khả năng tác động đến hệ miễn dịch. Đáng chú ý, các phân tử này có thể ức chế sự phóng thích của các protein gây viêm (cytokine), hỗ trợ làm dịu các đợt đau nhức và tình trạng co cứng khớp ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp.

Nỗi ám ảnh đau cứng khớp mỗi sớm mai và câu hỏi về bột quế

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh lý tự miễn mạn tính, xảy ra khi hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể nhận diện nhầm các mô màng hoạt dịch khỏe mạnh tại khớp là dị vật và tấn công chúng [1], [2]. Bệnh thường khởi phát và ảnh hưởng rõ rệt nhất ở các khớp động như bàn tay, cổ tay, khớp gối và vai [1]. Triệu chứng điển hình bao gồm đau buốt, sưng tấy, cảm giác nóng rát, mẩn đỏ và đặc biệt là tình trạng cứng khớp kéo dài hàng giờ vào mỗi buổi sáng [1].

Trong dân gian, vỏ quế đã có lịch sử hàng nghìn năm được sử dụng tại các nước châu Á như một phương thuốc truyền thống để giảm nhẹ các rối loạn liên quan đến viêm và đau đớn [1], [3]. Khi người bệnh ngày càng quan tâm đến các giải pháp bổ trợ lành tính từ tự nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu chiết xuất quế chỉ đem lại hiệu ứng tâm lý hay thực sự sở hữu các cơ chế sinh học đủ mạnh để kìm hãm phản ứng viêm tại khớp?

Cơ chế kìm hãm "cơn bão" cytokine gây viêm của quế

Để hiểu được tác dụng của quế, cần nhìn vào bản chất của phản ứng viêm khớp tự miễn. Trong quá trình bệnh tiến triển, các tế bào miễn dịch bị kích hoạt quá mức sẽ giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm, đặc biệt là yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-1 beta (IL-1beta) [1], [4]. Những phân tử tín hiệu này đóng vai trò như ngòi nổ, kích thích các tế bào màng hoạt dịch tăng sinh mất kiểm soát, thu hút thêm bạch cầu tới khớp và thúc đẩy quá trình phá hủy sụn.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng can thiệp sâu sắc của các hoạt chất trong quế vào chuỗi phản ứng này. Hoạt chất cinnamaldehyde, thành phần cốt lõi tạo nên hương vị đặc trưng của quế (loại Cinnamomum cassia), được chứng minh có khả năng ức chế trực tiếp quá trình sản sinh IL-1beta [4]. Sự hiện diện của cinnamaldehyde kìm hãm sự tích tụ của chất succinate trong tế bào chất, từ đó ức chế hoạt tính của yếu tố phiên mã HIF-1alpha [4]. Khi HIF-1alpha bị ngăn chặn, thể phức hợp viêm NLRP3 sẽ không thể lắp ráp hoàn chỉnh, dẫn đến việc cắt đứt quy trình sản xuất và giải phóng cytokine IL-1beta gây tổn thương màng hoạt dịch [4].

Song song đó, phân đoạn polyphenol chiết xuất từ vỏ quế (Cinnamomum zeylanicum) cũng thể hiện hoạt tính sinh học mạnh mẽ khi ức chế sự giải phóng các cytokine như IL-2, IL-4 và IFN-gamma từ các tế bào lympho bị kích thích [1]. Việc đồng thời chặn đứng nhiều con đường truyền tín hiệu gây viêm giúp quế tạo ra hàng rào bảo vệ tự nhiên, làm dịu bớt các phản ứng miễn dịch quá khích đang tàn phá cấu trúc khớp.

Nghiên cứu trên người: Bột quế giúp cải thiện triệu chứng lâm sàng ra sao?

Những tác động sinh học đầy hứa hẹn trong phòng thí nghiệm đã thôi thúc các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2018 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của quế trên 36 phụ nữ mắc bệnh viêm khớp dạng thấp [5]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng 4 viên nang bột quế mỗi ngày (mỗi viên chứa 500 mg, tương đương tổng liều 2.000 mg/ngày) và nhóm còn lại sử dụng giả dược liên tục trong vòng 8 tuần [5].

Kết quả sau 8 tuần can thiệp cho thấy nồng độ hai chỉ số viêm quan trọng trong máu là protein phản ứng C (CRP) và TNF-alpha ở nhóm dùng bột quế đều giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [5]. Sự thuyên giảm của các chất chỉ điểm sinh học này kéo theo những cải thiện lâm sàng rất thực tế đối với sinh hoạt hàng ngày của người bệnh [5].

Cụ thể, điểm số hoạt tính bệnh (DAS-28) và mức độ đau theo thang điểm trực quan (VAS) ở nhóm bổ sung quế giảm rõ rệt so với nhóm giả dược [5]. Đáng chú ý, số lượng khớp bị đau khi chạm vào và số lượng khớp bị sưng tấy đều ghi nhận sự sụt giảm đáng kể [5]. Thêm vào đó, chỉ số huyết áp tâm trương của các bệnh nhân dùng quế cũng hạ thấp hơn có ý nghĩa so với nhóm chứng, trong khi các chỉ số về men gan, mỡ máu hay đường huyết lúc đói không ghi nhận biến đổi tiêu cực nào [5].

Bằng chứng thực nghiệm: Cinnamaldehyde và phân đoạn polyphenol chặn đường viêm

Trước khi các thử nghiệm trên người được tiến hành, giá trị dược lý của quế đã được kiểm chứng tỉ mỉ trên các mô hình động vật mắc viêm khớp. Một nghiên cứu năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm phân đoạn polyphenol từ vỏ quế Cinnamomum zeylanicum (ký hiệu là CPP) trên chuột cống với các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng [1]. Thử nghiệm được triển khai trên cả mô hình viêm cấp tính, bán cấp và mạn tính [1].

Kết quả cho thấy CPP giúp làm giảm thể tích phù nề bàn chân chuột rõ rệt theo mức độ tăng dần của liều lượng, đồng thời đảo ngược tình trạng sụt cân do phản ứng viêm gây ra [1]. Khi chuột mắc viêm đa khớp mạn tính được cho uống CPP ở liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 10 ngày, nồng độ cytokine TNF-alpha trong huyết thanh đã giảm sút rõ rệt mà không gây ra bất kỳ vết loét dạ dày nào [1]. Phân đoạn này còn thể hiện tác dụng giảm đau nhẹ thông qua việc nâng cao ngưỡng chịu đau tại các khớp bị viêm của động vật thí nghiệm [1].

Một công trình nghiên cứu khác vào năm 2020 cũng xác nhận rằng hoạt chất cinnamaldehyde giúp làm giảm tình trạng viêm màng hoạt dịch ở chuột mắc viêm khớp phụ trợ một cách rõ rệt [4]. Việc cinnamaldehyde ức chế thụ thể GPR91 của succinate đã góp phần khóa chặt con đường kích hoạt phản ứng viêm nội bào, mở ra hy vọng về việc phát triển các hợp chất chiết xuất tự nhiên có khả năng kìm hãm tiến trình viêm khớp [4].

Tiềm năng điều biến miễn dịch và khoảng trống nghiên cứu hiện tại

Bên cạnh khả năng kháng viêm tức thời, quế còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhờ tiềm năng can thiệp vào gốc rễ của các rối loạn tự miễn [2]. Cơ chế bệnh sinh của các bệnh tự miễn thường bắt nguồn từ sự sụt giảm số lượng và suy giảm chức năng của tế bào T điều hòa, đi kèm sự gia tăng của các tế bào Th1 và Th17 tự phản ứng [2]. Quế (bao gồm hai loài phổ biến là Cinnamomum verum và Cinnamomum cassia) cùng chất chuyển hóa của nó là sodium benzoate (NaB) được ghi nhận có khả năng điều biến nhiều con đường miễn dịch và bảo vệ động vật khỏi các rối loạn tự miễn khác nhau [2].

Mặc dù các dữ liệu này mở ra triển vọng rất lớn, giới y khoa vẫn giữ thái độ thận trọng. Một tổng quan tài liệu hệ thống vào năm 2020 đã rà soát các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về việc bổ sung gia vị ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [3]. Báo cáo này chỉ ra rằng, dù việc bổ sung quế có liên quan đến việc suy giảm hoạt tính lâm sàng của bệnh viêm khớp dạng thấp, số lượng nghiên cứu hiện tại vẫn còn quá ít ỏi [3].

Các chuyên gia nhận định rằng nguy cơ sai lệch trong các thử nghiệm hiện có rất khó đánh giá một cách toàn diện [3]. Nguồn dữ liệu khoa học hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế, chưa đủ độ tin cậy để đưa quế vào các hướng dẫn điều trị thực hành y khoa hàng ngày như một chỉ định tiêu chuẩn [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng quế trị bệnh khớp

Chính vì những lời khen ngợi dành cho quế trên các phương tiện truyền thông, không ít người bệnh đã nảy sinh những kỳ vọng sai lệch. Hiểu lầm phổ biến nhất là coi quế như một phương thuốc thần kỳ có thể "chữa dứt điểm" hoặc làm đảo ngược hoàn toàn tổn thương sụn khớp. Cần khẳng định rằng viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn mạn tính, các tổn thương biến dạng khớp một khi đã hình thành thì không thể đảo ngược chỉ bằng việc dùng thảo mộc.

Một sai lầm nguy hại khác là việc tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thấp khớp để chuyển sang uống bột quế hay nước sắc vỏ quế. Chiết xuất quế hay bột quế trong các nghiên cứu khoa học chỉ được xem xét như một liệu pháp hỗ trợ bổ sung kết hợp, hoàn toàn không có khả năng thay thế nhóm thuốc chống thấp khớp làm thay đổi tiến trình bệnh (DMARDs) hay thuốc sinh học [5], [3]. Tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn có thể dẫn đến các đợt bùng phát viêm dữ dội, làm khớp bị hủy hoại nhanh chóng.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đã là thảo mộc tự nhiên thì dùng càng nhiều càng tốt. Quế tự nhiên chứa nhiều hợp chất khác nhau, trong đó một số phân loài quế phổ thông có hàm lượng coumarin nhất định. Tiêu thụ một lượng quế quá mức trong thời gian dài có thể gây tích tụ độc tính, gây gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan nội tạng.

Ai cần thận trọng và không nên tự ý dùng quế liều cao?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng bổ sung 2.000 mg bột quế mỗi ngày trong 8 tuần không cho thấy tác động bất lợi lên men gan của nhóm đối tượng nghiên cứu [5], điều này không đồng nghĩa với việc quế an toàn tuyệt đối cho mọi người bệnh. Những người đã có tiền sử viêm gan mạn tính, suy giảm chức năng gan hoặc xơ gan cần hết sức thận trọng khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ quế cô đặc hoặc dùng quế dạng bột với số lượng lớn.

Do quế có khả năng làm giảm huyết áp tâm trương [5], những người đang được điều trị bằng thuốc hạ huyết áp hoặc người có huyết áp thấp tự nhiên cần theo dõi chỉ số huyết áp chặt chẽ để tránh nguy cơ hạ áp quá mức. Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc những người đang sử dụng thuốc chống đông máu cũng cần tham khảo ý kiến y khoa, bởi một số thành phần trong quế có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu.

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các chế phẩm bổ sung chiết xuất quế liều cao khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Đối với bất kỳ ai đang kiểm soát bệnh nền mạn tính bằng thuốc kê đơn, việc thảo luận với bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng thêm một loại thảo dược bổ sung luôn là nguyên tắc an toàn bắt buộc.

Hướng dẫn sử dụng quế an toàn và hỗ trợ khớp đúng cách

Để tận dụng hương vị ấm áp và các đặc tính sinh học quý giá của quế mà không gặp rủi ro sức khỏe, người bệnh khớp có thể áp dụng quế vào chế độ ăn uống thường ngày một cách vừa phải và chừng mực. Thay vì lạm dụng các viên uống chiết xuất không rõ nguồn gốc, việc sử dụng bột quế nguyên chất rắc nhẹ lên các món ăn là lựa chọn an toàn hàng đầu.

Bạn có thể thêm một lượng nhỏ bột quế (khoảng một phần tư đến nửa thìa cà phê) vào bát yến mạch ấm buổi sáng, hòa cùng sữa chua không đường hoặc khuấy vào một tách trà ấm sau bữa ăn. Quế cũng là gia vị tuyệt vời để ướp các món kho, hầm hoặc nướng, vừa giúp kích thích tiêu hóa, vừa mang lại sự ấm áp dễ chịu cho cơ thể trong những ngày thời tiết lạnh ẩm – thời điểm các khớp thường dễ bị đau cứng nhất.

Cần lưu ý rằng việc bổ sung quế chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong lối sống lành mạnh dành cho người bệnh khớp. Bạn cần duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, cá béo, kết hợp uống đủ nước và thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội hoặc yoga khớp để duy trì độ linh hoạt. Quan trọng nhất, hãy luôn tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc và lịch tái khám định kỳ của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.

Chiết xuất quế và các thành phần hoạt tính như polyphenol hay cinnamaldehyde đã chứng minh khả năng giảm viêm và kìm hãm các cytokine gây hại trong nhiều nghiên cứu sinh học và lâm sàng [1], [5], [4]. Tuy vậy, quế nên được nhìn nhận đúng mực như một giải pháp hỗ trợ tự nhiên đi cùng lối sống lành mạnh, thay vì một phương thuốc thay thế y học hiện đại. Việc lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo dược điều độ và luôn đồng hành cùng bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ đôi khớp dẻo dai theo năm tháng.