Trong đời sống hàng ngày, nhiều người tìm kiếm các giải pháp từ thảo dược tự nhiên để nâng cao sức đề kháng, đặc biệt là những bệnh nhân đang trong quá trình điều trị khối u. Cây tầm gửi châu Âu từ lâu đã xuất hiện trong các cuộc trò chuyện về liệu pháp hỗ trợ, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ loại thảo dược này thực sự làm gì bên trong cơ thể và liệu việc đun nước uống có mang lại tác dụng như lời đồn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là chiết xuất nước từ tầm gửi châu Âu (Viscum album L.) và phân loài tầm gửi Hàn Quốc (Viscum album L. coloratum) có khả năng kích thích hệ miễn dịch thông qua thành phần hoạt chất chính là lectin [1]. Hợp chất này thúc đẩy sự tăng sinh và hoạt tính tiêu diệt tế bào đích của hai nhóm tế bào miễn dịch quan trọng là tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) và tế bào lympho T [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả này trong y học hiện đại chủ yếu đạt được qua đường tiêm dưới da hoặc tiêm tĩnh mạch với liều lượng chuẩn hóa, vì lectin rất dễ bị phân hủy nếu đi qua đường tiêu hóa thông thường [1], [3].
Cơ chế lectin đánh thức tế bào NK và lympho T
Để hiểu cách tầm gửi tác động lên sức đề kháng, trước hết cần biết đến lectin. Lectin là các protein có khả năng gắn kết với carbohydrate (đường) nhưng không có nguồn gốc từ hệ miễn dịch [4]. Từ những năm 1960, giới khoa học đã sử dụng lectin thực vật trong nghiên cứu y sinh vì chúng có thể tương tác với các phân tử đường gắn trên bề mặt tế bào miễn dịch, từ đó kích hoạt tín hiệu nội bào và tạo ra phản ứng sinh hóa, bao gồm cả việc sản xuất các chất truyền tin gọi là cytokine [4]. Trong cây tầm gửi, ngoài các lectin như ML 1, ML 2 và lectin gắn chitin, còn có các hợp chất khác như viscotoxin, oligosaccharide và polysaccharide cùng tham gia kích thích cả hệ miễn dịch bẩm sinh lẫn hệ miễn dịch thích ứng [5].
Đối với hệ miễn dịch bẩm sinh, tế bào NK (tế bào tiêu diệt tự nhiên) đóng vai trò là tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại mầm bệnh và tế bào bất thường [2]. Nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy lectin tầm gửi Hàn Quốc (KMLC) kích hoạt tế bào NK thông qua việc điều hòa tăng biểu hiện thụ thể NKG2D trên bề mặt tế bào và kích hoạt con đường truyền tín hiệu nội bào MAPK [2]. Đặc biệt, chuỗi phụ B của KMLC làm tăng biểu hiện perforin – một phân tử tác động gây độc tế bào, giúp tế bào NK đục thủng và tiêu diệt tế bào khối u đích hiệu quả hơn [2]. Bên cạnh đó, viscotoxin cùng các chuỗi đường poly- và oligosaccharide trong tầm gửi cũng góp phần làm tăng sự sinh sôi và độc tính của tế bào NK [5].
Đối với hệ miễn dịch thích ứng, chiết xuất tầm gửi tác động trực tiếp lên tế bào lympho T thông qua việc tăng cường trình diện kháng nguyên và thúc đẩy sự tăng sinh của dòng tế bào này [5]. Khi tiếp xúc với lectin tầm gửi ML-1 trong ống nghiệm, tế bào lympho của người tăng biểu hiện kháng nguyên HLA-DQ và thụ thể IL-2 – những dấu hiệu cho thấy tế bào miễn dịch đã được kích hoạt mạnh mẽ [3]. Đáng chú ý, một tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng lectin tầm gửi có thể làm tăng biểu hiện của phối tử Fas (Fas ligand) trên tế bào T, qua đó thúc đẩy quá trình tự hủy (apoptosis) phụ thuộc caspase ở các tế bào mang thụ thể Fas+ và tế bào khối u thông qua điều hòa đường truyền tín hiệu JAK-STAT [5]. Ngoài hai nhóm tế bào chủ lực trên, lectin tầm gửi còn kích thích tế bào đơn nhân trong máu ngoại vi sản xuất yếu tố GM-CSF để hoạt hóa bạch cầu hạt và bạch cầu đơn nhân trong tủy xương, đồng thời tăng khả năng thực bào và tiết cytokine (như interleukin-1 và interleukin-6) của đại thực bào [6], [5].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?
Trước khi áp dụng trên người, hoạt tính của lectin tầm gửi đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo). Trong nghiên cứu năm 2018 sử dụng thử nghiệm giải phóng BATDA không đồng vị phóng xạ để đo độc tính tế bào, việc xử lý bằng lectin tầm gửi Hàn Quốc (KMLC) ở nồng độ 200 ng/mL đã làm tăng khả năng gây độc của dòng tế bào NK92 lên 35% so với tế bào không được xử lý [2]. Khi thử nghiệm trên tế bào lách chuột ở nồng độ KMLC 100 ng/mL, hoạt tính gây độc tế bào cũng tăng thêm 20% [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2009 đã đánh giá toàn diện hơn tác dụng điều hòa miễn dịch của lectin tầm gửi Hàn Quốc (KML) cả trong ống nghiệm lẫn trên chuột bị gây căng thẳng [6]. Trong ống nghiệm, KML làm tăng sự sinh sôi của tế bào lympho lách chuột khi có mặt chất kích thích phân bào, đồng thời tăng hoạt động của tế bào NK ở lách và đại thực bào [6]. Khi đưa vào cơ thể chuột trong thời gian 2 tuần với các mức liều 30, 100, 300 và 600 microg/kg, KML đã làm tăng sự huy động các tế bào lympho, bạch cầu đơn nhân và đại thực bào [6].
Cũng trong nghiên cứu năm 2009 này, ở bài kiểm tra bơi cưỡng bức trên chuột, các mức liều KML 300 và 600 microg/kg giúp giảm đáng kể thời gian bất động của động vật [6]. Trong thí nghiệm gây căng thẳng bằng nhiệt độ lạnh, những con chuột được dùng KML có trọng lượng lách và tuyến ức (hai cơ quan miễn dịch quan trọng) tăng lên, tỷ lệ tế bào T mang dấu ấn CD4(+) và CD8(+) trong tuyến ức cũng tăng, trong khi trọng lượng tuyến thượng thận thấp hơn so với nhóm đối chứng [6]. Ngoài ra, việc điều trị bằng KML còn làm giảm nồng độ các men aminotransferase, lactate dehydrogenase và alkaline phosphatase trong huyết thanh chuột [6].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người
Không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm, tác động của chiết xuất tầm gửi đã được ghi nhận trực tiếp trên bệnh nhân ung thư qua các nghiên cứu lâm sàng được tổng hợp trong tài liệu năm 2014 và công bố năm 2004 [3], [7]. Năm 1986, một khảo sát đánh giá các thông số miễn dịch trong máu ngoại vi của bệnh nhân ung thư vú sau một lần truyền tĩnh mạch chiết xuất tầm gửi (VA-E) cho thấy: chỉ sau 6 giờ, số lượng và chức năng của bạch cầu hạt đã tăng lên đáng kể [3]. Trong vòng 24 giờ sau truyền, các nhà khoa học ghi nhận sự gia tăng rõ rệt hoạt tính của tế bào NK, độc tính tế bào phụ thuộc kháng thể (ADCC) cũng như tăng sự hấp thu [3H]-thymidine vào DNA của các tế bào lympho được kích thích phân bào [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 1992 trên 10 bệnh nhân ung thư vú đang điều trị bằng phác đồ thông thường đã đánh giá tác dụng của việc tiêm dưới da lectin đặc hiệu galactoside (ML-1) ở liều tối ưu [3]. Kết quả phân tích máu của phần lớn bệnh nhân cho thấy sự giải phóng mạnh mẽ các phân nhóm tế bào lympho, làm tăng số lượng tế bào T tổng số (pan T cells), tế bào T hỗ trợ (T helper) và tế bào NK tham gia vào miễn dịch chống khối u [3]. Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng tại hai trung tâm thực hiện năm 2006 trên 105 bệnh nhân ung thư vú cũng ghi nhận việc truyền tĩnh mạch chế phẩm Iscador M spezial giúp giảm thiểu tình trạng ức chế miễn dịch ở người bệnh [3].
Về tác động dài hạn, một nghiên cứu công bố năm 2004 đã theo dõi 12 bệnh nhân mắc các khối u đặc (carcinoma) khác nhau nhưng không qua chọn lọc chuyên biệt [7]. Những người này được tiêm dưới da chiết xuất nước tầm gửi chuẩn hóa PS76A2 liên tục 2 lần mỗi tuần trong suốt 48 tuần, với liều 15 ng lectin tầm gửi trong mỗi 0,5 ml dung dịch [7]. Trong quá trình điều trị, hầu hết các chỉ số miễn dịch đều tăng so với mức ban đầu; đáng chú ý là số lượng tổng tế bào lympho, bạch cầu đơn nhân và tế bào NK tăng có ý nghĩa thống kê với mức chênh lệch lên tới 35% ở các thời điểm đo khác nhau [7].
Trong những tuần đầu của liệu trình 48 tuần này, sự gia tăng số lượng tế bào NK đi kèm với sự gia tăng đáng kể khả năng tiêu diệt tế bào u khi thử nghiệm ngoài cơ thể (ex vivo), đưa "hệ số NK" (tích số giữa số lượng tế bào NK và hoạt tính ex vivo) tăng lên tới 50% so với ban đầu [7]. Các quần thể tế bào lympho T khác như CD3+, CD8+, CD3+CD4+ và CD3+CD8+ cũng tăng rõ rệt [7]. Trong vòng 6 tuần sau khi ngưng tiêm, các chỉ số nhìn chung giảm xuống nhưng nhiều thông số, đặc biệt là tế bào NK, vẫn duy trì ở mức cao hơn so với trước khi điều trị [7].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Các dữ liệu trên cho thấy chiết xuất tầm gửi chuẩn hóa có tiềm năng rõ rệt trong việc cải thiện trạng thái miễn dịch tế bào, hỗ trợ quá trình thu nhỏ hoặc phá hủy khối u và được dung nạp tốt khi dùng kéo dài tới 48 tuần [3], [7]. Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là cơ chế tác động tổng thể của toàn bộ chiết xuất tầm gửi lên hệ miễn dịch vẫn còn những điểm chưa hoàn toàn sáng tỏ [3]. Hơn nữa, một số nghiên cứu lâm sàng đánh giá chi tiết các phân nhóm tế bào T và NK chỉ mới thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ như 10 hoặc 12 bệnh nhân [3], [7], và bản thân lectin tầm gửi ở liều thấp trong ống nghiệm và trên động vật cũng có thể gây tự hủy (apoptosis) cho cả tế bào khối u lẫn tế bào miễn dịch [5].
Từ đây, một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng cần được làm rõ: nhiều người cho rằng chỉ cần mua lá hoặc cành tầm gửi khô về sắc nước uống là có thể kích thích tế bào NK và tế bào T như trong nghiên cứu. Thực tế, một nghiên cứu năm 2004 chỉ rõ rằng các chế phẩm tầm gửi trong y khoa phải dùng đường tiêm dưới da vì lectin có độ ổn định rất thấp trong đường tiêu hóa, dễ bị phân hủy bởi môi trường axit dạ dày [1]. Để có thể dùng đường uống, các nhà khoa học đã phải nghiên cứu bào chế lectin tầm gửi Hàn Quốc (VCA, trọng lượng phân tử 60 kDa) vào bên trong các vi nang alginate/chitosan và phủ polymer polyacrylic (Eudragit) nhằm bảo vệ hoạt chất khỏi axit dạ dày, giúp giải phóng thuốc tối ưu và giảm thiểu hao hụt độc tính tế bào sau sản xuất [1]. Do đó, việc tự ý đun sắc tầm gửi uống tại nhà sẽ không thể mang lại tác dụng như các chế phẩm tiêm hoặc viên nang công nghệ cao trong nghiên cứu.
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận thực tế
Mặc dù nghiên cứu năm 2004 ghi nhận việc tiêm dưới da chiết xuất chuẩn hóa PS76A2 trong 48 tuần là an toàn qua các xét nghiệm huyết học và sinh hóa, người dùng vẫn có thể gặp phản ứng tại chỗ tiêm ở mức độ nhẹ và thường tự khỏi trong vòng 2 ngày [7]. Quan trọng hơn, vì chiết xuất tầm gửi có tác dụng kích thích mạnh hệ thống miễn dịch thông qua việc tăng bạch cầu, đại thực bào, tế bào T, tế bào NK và các cytokine tiền viêm [6], [5], những người có bệnh lý nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hết sức thận trọng. Các chế phẩm tiêm truyền như Iscador hay PS76A2 là thuốc sinh học cần được chỉ định và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không tự ý tìm mua và tiêm tại nhà [3], [7].
Trong thực tế đời sống, nếu muốn áp dụng các liệu pháp hỗ trợ từ tầm gửi châu Âu hoặc tầm gửi Hàn Quốc, người bệnh ung thư chỉ nên tiếp cận dưới dạng liệu pháp tích hợp tại các cơ sở y tế được cấp phép, sử dụng các chiết xuất nước đã được chuẩn hóa hàm lượng lectin (ví dụ mức liều 15 ng lectin/0,5 ml tiêm dưới da 2 lần/tuần theo phác đồ y khoa) [1], [7]. Không nên tự ý thu hái hoặc mua tầm gửi trôi nổi về nấu nước uống với kỳ vọng chữa khỏi bệnh. Bên cạnh việc tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ, người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và vận động hợp lý để giữ nền tảng thể chất vững vàng.
Tóm lại, lectin và các hợp chất trong chiết xuất tầm gửi châu Âu thực sự có khả năng đánh thức tế bào NK và tế bào lympho T, góp phần nâng cao sức đề kháng chống lại tế bào khối u theo nhiều cơ chế sinh học đã được chứng minh [2], [5]. Tuy nhiên, rào cản về sự phân hủy hoạt chất ở đường tiêu hóa khiến thảo dược này chỉ phát huy tác dụng tối ưu khi được bào chế công nghệ cao hoặc dùng đường tiêm chuẩn hóa trong y tế [1], [7]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu bất kỳ liệu pháp bổ sung nào để đảm bảo an toàn và hiệu quả cao nhất cho sức khỏe.