Nhiều người tìm đến các loại thực phẩm chức năng giảm cân chứa chiết xuất trà xanh với niềm tin rằng sản phẩm từ thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính. Không ít trường hợp xem đây là giải pháp đốt mỡ nhanh chóng và tiện lợi thay thế cho việc tập luyện hay điều chỉnh khẩu phần. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa ghi nhận chiết xuất trà xanh là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương gan liên quan đến thực phẩm bổ sung thảo dược tại Mỹ [1].

Hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học lẫn nguy cơ này là epigallocatechin gallate (EGCG) [1]. Khi uống dưới dạng viên nén cô đặc với liều lượng cao, EGCG có khả năng gây độc trực tiếp cho tế bào gan [2], [3]. Trái lại, thói quen thưởng thức nước trà xanh hãm truyền thống lại được ghi nhận là rất an toàn cho sức khỏe [2], [4].

Vì sao EGCG cô đặc liều cao có thể gây hại tế bào gan?

EGCG là chất chống oxy hóa thuộc nhóm polyphenol dồi dào nhất trong lá trà [5], [6]. Khi đưa vào cơ thể ở dạng viên uống bổ sung, EGCG phải trải qua quá trình chuyển hóa mạnh mẽ tại gan [7]. Việc nạp vào lượng lớn hoạt chất này trong thời gian ngắn dễ dẫn đến tình trạng tích tụ, gây quá tải chuyển hóa và khởi phát hiện tượng stress oxy hóa làm hủy hoại màng tế bào gan [7], [6].

Các thử nghiệm độc học cho thấy tình trạng độc tính gắn liền với phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào tăng gấp 5 lần và chỉ dấu tổn thương 8-isoprostane trong huyết tương tăng 9,5 lần [6]. Đồng thời, sự gia tăng các cytokine tiền viêm như interleukin-6 và protein MCP-1 thúc đẩy phản ứng viêm hoại tử nhu mô gan [6]. Kiểu tổn thương phổ biến nhất được ghi nhận ở cả người và động vật thực nghiệm là tổn thương hoại tử tế bào gan [2], [3].

Bên cạnh đó, việc uống một liều cô đặc lớn (bolus dose) khi bụng đói làm bão hòa cơ chế đào thải ban đầu qua gan [3]. Điều này khiến nồng độ EGCG tự do trong máu tăng vọt so với bình thường [3]. Khi các con đường đào thải bị tê liệt, hoạt chất tích tụ gây tổn hại trực tiếp đến các bào quan bên trong tế bào gan [7], [3].

Bằng chứng lâm sàng: Ranh giới an toàn và nguy cơ tổn thương gan

Năm 2018, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) công bố đánh giá an toàn về catechin trong trà xanh [2]. Báo cáo ghi nhận các can thiệp lâm sàng với liều từ 316 mg EGCG mỗi ngày trở xuống không làm tăng men gan transaminase trong huyết thanh [2]. Tuy nhiên, EFSA cũng ghi nhận 22 ca lâm sàng tổn thương gan do sử dụng đơn độc sản phẩm trà xanh, trong đó phần lớn liên quan đến viên uống bổ sung giảm cân [2]. Đa số các ca bệnh xảy ra ở phụ nữ trung niên sau khi dùng sản phẩm từ vài tuần đến 8 tháng, cá biệt có trường hợp khởi phát chỉ sau 5 ngày [2]. Tình trạng tăng men gan giảm dần khi ngừng uống và tái phát khi dùng lại, khẳng định mối quan hệ nhân quả rõ rệt [2].

Thử nghiệm lâm sàng Minnesota Green Tea Trial (MGTT) trên phụ nữ cũng đưa ra lời cảnh báo thực tế [7]. Nhóm dùng chiết xuất trà xanh liều 1.315 mg/ngày (chứa 843 mg EGCG) có tỷ lệ tăng men gan ALT lên tới 6,7%, so với mức chỉ 0,7% ở nhóm dùng giả dược [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nguy cơ này tăng cao ở những người có sẵn bệnh nền, có tiền sử bất thường men gan, dùng kèm thuốc khác hoặc uống rượu bia [7].

Tổng hợp dữ liệu từ 159 nghiên cứu can thiệp trên người chỉ ra rằng các chế phẩm cô đặc chỉ gây hại gan khi đưa vào cơ thể dưới dạng liều cô đặc lớn [4]. Từ các dữ liệu độc học và an toàn lâm sàng, giới hạn an toàn tối đa cho chế phẩm trà xanh dạng viên uống đặc được xác định là 338 mg EGCG mỗi ngày [4]. Ngược lại, những báo cáo về việc dùng 800 mg EGCG/ngày trong 4 tuần hay 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày kéo dài 24 tuần ở người khỏe mạnh không ghi nhận biến chứng gan thận nghiêm trọng [5].

Dược điển Hoa Kỳ (USP) trong đánh giá hệ thống năm 2020 đã loại trừ các nguyên nhân từ dung môi tồn dư, thuốc trừ sâu hay kim loại nặng [3]. USP khẳng định chính hàm lượng catechin và EGCG là tác nhân gây hại [3]. Các báo cáo y khoa ghi nhận ngưỡng ngộ độc gan xuất hiện dao động rất rộng, từ 140 mg đến khoảng 1.000 mg EGCG mỗi ngày [3].

Các phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm trên động vật

Các mô hình động vật giúp làm sáng tỏ độc tính phụ thuộc liều lượng của EGCG. Thử nghiệm trên chuột CF-1 cho thấy một liều đơn 1.500 mg/kg EGCG làm men gan ALT tăng vọt gấp 138 lần và giảm 85% tỷ lệ sống sót [6]. Khi chia nhỏ thành 2 liều 750 mg/kg mỗi ngày, men ALT tăng tới 184 lần kèm theo hoại tử gan từ trung bình đến nghiêm trọng [6]. Một nghiên cứu khác trên chuột cống ghi nhận liều 2.000 mg/kg gây chết nhưng liều 200 mg/kg không gây độc tính [5].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2020 phát hiện mối tương tác nguy hiểm giữa EGCG và việc nhịn ăn giảm cân [1]. Trên chuột có chế độ ăn bình thường, liều 400 hoặc 800 mg/kg không gây tổn thương gan [1]. Thế nhưng, khi kết hợp EGCG với việc hạn chế ăn uống để siết cân, độc tính trên gan xuất hiện rõ rệt theo liều lượng [1].

Nguyên nhân là do EGCG kích hoạt con đường đốt mỡ, kết hợp cùng việc nhịn đói sẽ làm oxy hóa quá mức axit linoleic và axit arachidonic [1]. Quá trình này tích tụ các chất chuyển hóa lipid tiền viêm, làm gián đoạn chu trình Lands và chu trình sphingomyelin-ceramides, đồng thời làm tăng biểu hiện axit mật liên hợp taurine gây độc tế bào gan [1]. Điều này cảnh báo sai lầm lớn của người dùng: vừa nhịn ăn khắt khe vừa nạp viên EGCG liều cao [1].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 trên dòng chuột Diversity Outbred (đại diện cho sự đa dạng di truyền tương tự quần thể người) làm sáng tỏ vì sao có người bị bệnh, có người không [8]. Cùng một mức phơi nhiễm 50 mg/kg EGCG trong 3 ngày, phần lớn cá thể dung nạp tốt, nhưng có 16% cá thể bị hoại tử gan nặng từ 10% đến 86,8% [8]. Kết quả này chứng minh yếu tố cơ địa di truyền quy định mức độ nhạy cảm rất lớn đối với tổn thương gan do EGCG [8], [3].

Trà xanh pha truyền thống và viên uống cô đặc: Ranh giới an toàn

Nhiều người lầm tưởng uống viên nang chiết xuất cũng giống như uống vài tách trà xanh đậm đặc. Thực tế, cách thức đưa hoạt chất vào cơ thể tạo nên sự khác biệt hoàn toàn về mặt dược động học và độ an toàn [7], [4].

Nước trà hãm từ lá tươi hay lá khô giải phóng catechin từ từ cùng với lượng nước lớn, được cơ thể dung nạp và hấp thu chậm qua đường tiêu hóa [7], [4]. Báo cáo của EFSA cho thấy thói quen uống từ 5 tách trà xanh mỗi ngày hoặc tiêu thụ tới 700 mg EGCG/ngày từ trà truyền thống không làm tăng men gan ALT [2]. Đánh giá hệ thống năm 2018 cũng đưa ra mức an toàn quan sát được đối với trà xanh dạng đồ uống lên tới 704 mg EGCG mỗi ngày [4].

Ngược lại, một viên nang giảm cân có thể nén lượng EGCG tương đương hàng chục tách trà [7]. Khi uống trọn một viên cô đặc vào dạ dày, lượng lớn catechin được giải phóng ồ ạt, áp đảo khả năng đào thải của gan [3], [4]. Do đó, độc tính gan hầu như chỉ xảy ra với dạng thực phẩm chức năng cô đặc chứ không ghi nhận ở thói quen uống trà pha truyền thống [2], [4].

Nhận diện những hiểu lầm phổ biến khi dùng EGCG giảm béo

Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì không có tác dụng phụ". EGCG bản chất là chất chống oxy hóa lành tính, nhưng khi bị tinh chế và cô đặc ở liều siêu cao, nó trở thành gánh nặng chuyển hóa cho gan [7], [6].

Sai lầm tiếp theo là vừa nhịn ăn gián đoạn hoặc bỏ bữa, vừa uống viên trà xanh để tăng tốc độ tiêu mỡ [1]. Uống EGCG khi bụng đói khiến nồng độ hoạt chất trong máu tăng vọt do mất tác dụng cản trở hấp thu của thức ăn [3]. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt năng lượng kết hợp với hoạt chất sẽ kích thích tạo ra các lipid tiền viêm phá hủy tế bào gan [1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng nếu sản phẩm không an toàn thì ai dùng cũng sẽ phát bệnh. Dữ liệu thực tế cho thấy tính nhạy cảm của từng cá nhân chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi hệ gen di truyền [8], [3]. Có người sử dụng sản phẩm không gặp vấn đề gì, nhưng người có cơ địa nhạy cảm có thể bị hoại tử gan nghiêm trọng dù dùng chung một liều lượng [8].

Ai cần thận trọng hoặc tránh dùng chiết xuất trà xanh liều cao?

Những người đang thực hiện chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, cắt giảm calo quá mức hoặc nhịn ăn kéo dài không nên sử dụng viên uống chứa EGCG [1]. Sự cộng hưởng giữa thiếu hụt dinh dưỡng và hoạt chất cô đặc làm tăng vọt nguy cơ ngộ độc gan [1].

Người có tiền sử men gan cao, mắc các bệnh lý về gan hoặc đang điều trị các bệnh mãn tính cần tránh xa các sản phẩm này [7], [3]. Bất kỳ ai đang dùng đồng thời các loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tương tác bất lợi [7].

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên sử dụng các viên uống chiết xuất trà xanh [2]. Báo cáo của EFSA nêu rõ chưa có bất kỳ nghiên cứu can thiệp nào đánh giá mức độ an toàn của các sản phẩm này trên những nhóm đối tượng đặc biệt trên [2]. Phụ nữ trung niên có nhu cầu giảm cân cũng cần hết sức thận trọng, bởi đây là nhóm đối tượng chiếm phần lớn các ca tổn thương gan được báo cáo [2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan

Để phòng tránh rủi ro, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để biết chính xác hàm lượng EGCG. Không sử dụng các sản phẩm bổ sung dạng viên có tổng lượng EGCG vượt quá 338 mg mỗi ngày [4]. Tốt nhất, hãy ưu tiên bổ sung hoạt chất chống oxy hóa qua đường uống trà hãm tự nhiên [2], [4].

Theo khuyến cáo ghi nhãn bắt buộc của Dược điển Hoa Kỳ (USP), người dùng tuyệt đối không được uống viên chiết xuất trà xanh khi bụng đói mà phải luôn dùng cùng bữa ăn [3]. Thức ăn giúp làm chậm quá trình hấp thu, ngăn ngừa hiện tượng nồng độ EGCG tăng đột biến trong máu [3].

Người đang sử dụng các viên uống giảm cân cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra nếu xuất hiện các triệu chứng báo hiệu suy giảm chức năng gan [3]. Các dấu hiệu điển hình bao gồm đau vùng bụng trên, nước tiểu sẫm màu bất thường, vàng da hoặc vàng mắt [3]. Khi ngộ độc xảy ra, đa số trường hợp chức năng gan sẽ hồi phục sau khi ngừng sử dụng kịp thời [2].

Viên chiết xuất trà xanh chứa EGCG có thể hỗ trợ chuyển hóa nhưng tiềm ẩn nguy cơ độc gan nếu lạm dụng liều cao [1], [7]. Sử dụng đúng liều, luôn uống sau khi ăn no và lắng nghe cơ thể là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ lá gan [3], [4]. Nếu mục tiêu là cải thiện vóc dáng, việc duy trì lối sống lành mạnh kết hợp thưởng thức vài tách trà hãm truyền thống mỗi ngày vẫn là lựa chọn an toàn và bền vững nhất [2], [4].