Cho bé vừa ăn dặm vừa xem tivi, tác hại lâu dài là gì?

Nhiều bậc phụ huynh thường có thói quen bật tivi, điện thoại hoặc máy tính bảng mỗi khi đến giờ ăn dặm để con chịu ngồi yên và nuốt thức ăn nhanh hơn. Hình ảnh em bé dán mắt vào màn hình hoạt hình rực rỡ trong khi người lớn liên tục đút từng thìa cháo đã trở nên rất quen thuộc trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, việc vừa ăn vừa xem màn hình điện tử có thể gây ra những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe và sự phát triển tự nhiên của trẻ nhỏ.

Hành động này làm gián đoạn sự tương tác giữa cha mẹ và con cái, khiến trẻ mất đi khả năng cảm nhận tín hiệu đói no tự nhiên của cơ thể và làm tăng đáng kể nguy cơ thừa cân, béo phì khi lớn lên.

Mất kết nối với tín hiệu no đói tự nhiên của cơ thể

Trẻ nhỏ vốn sinh ra với khả năng bẩm sinh là tự điều hòa lượng năng lượng nạp vào cơ thể ^[1]. Khi cơ thể cần năng lượng, trẻ sẽ phát tín hiệu đói, và khi đã nạp đủ dưỡng chất, trẻ sẽ thể hiện các dấu hiệu no ^[2]. Quá trình này được tối ưu hóa thông qua phương pháp "cho ăn đáp ứng" (responsive feeding), tức là người chăm sóc nhận biết và phản hồi kịp thời, phù hợp với sự phát triển đối với các tín hiệu đói và no của trẻ ^[2].

Khi trẻ vừa ăn vừa bị phân tâm bởi tivi hay các thiết bị có màn hình, sự chú ý của bé hoàn toàn bị cuốn vào nội dung giải trí thay vì tập trung vào bữa ăn ^[3]. Lúc này, các tín hiệu no từ dạ dày truyền lên não bộ bị lu mờ hoặc bị bỏ qua hoàn toàn. Việc người lớn tranh thủ đút thức ăn trong lúc trẻ mất tập trung sẽ cản trở khả năng tự điều chỉnh lượng thức ăn tự nhiên của trẻ ^[1]. Về lâu dài, trẻ sẽ mất dần sự nhạy cảm với cảm giác no của chính mình, dẫn đến thói quen ăn thụ động mà không biết bản thân đã thực sự no hay chưa.

Bữa ăn thiếu tương tác và nguy cơ thúc ép quá mức

Thời gian ăn dặm là một quá trình tương hỗ, nơi cả người chăm sóc và đứa trẻ cùng học hỏi và điều chỉnh hành vi của mình qua các trải nghiệm thực tế ^[4]. Khi áp dụng phương pháp cho ăn đáp ứng, việc nhận biết tín hiệu no và đói sẽ bảo vệ trẻ trước tình trạng thừa cân béo phì, đồng thời hỗ trợ tăng cân khỏe mạnh trong suốt giai đoạn sơ sinh ^[2]. Ngược lại, việc để trẻ bị xao nhãng sẽ làm suy giảm sự tương tác quý giá này.

Các nghiên cứu cho thấy việc cải thiện khả năng nhận biết dấu hiệu no của trẻ và điều chỉnh tốc độ đút ăn phù hợp có thể làm giảm nguy cơ cho ăn quá mức ^[3]. Khi người chăm sóc quá nóng vội hoặc sử dụng sự xao nhãng của màn hình để ép trẻ ăn thêm, trẻ rất dễ bị nạp thừa năng lượng. Việc ép buộc ăn uống hoặc thúc ép quá mức không những không giúp trẻ có thói quen ăn uống tốt mà còn làm méo mó mối quan hệ giữa trẻ và thực phẩm ngay từ những năm tháng đầu đời [2, 3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hành vi cho ăn và màn hình?

Các nghiên cứu quan sát và can thiệp đã cung cấp nhiều dữ liệu rõ ràng về thực trạng phân tâm trong bữa ăn cũng như tác động của màn hình tới cân nặng của trẻ.

Một nghiên cứu quan sát hành vi thực hiện năm 2024 tại tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc) đã khảo sát 28 gia đình có trẻ từ 6 đến 10 tháng tuổi thông qua các video ghi lại bữa ăn tại nhà ^[3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện có khoảng 5,5% video ghi nhận có bật màn hình và có tới 33,5% video xuất hiện ít nhất một yếu tố gây xao nhãng khác trong bữa ăn ^[3]. Về tốc độ cho ăn, 53,6% người chăm sóc đút ăn với tốc độ phù hợp, trong khi 14,5% đút quá chậm và 31,9% đút quá nhanh ^[3]. Đáng chú ý, người chăm sóc của những trẻ thừa cân sử dụng các mệnh lệnh thúc ép ăn uống mang tính cưỡng bức nhiều hơn đáng kể so với người chăm sóc của những trẻ có cân nặng bình thường ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu nhỏ với 28 gia đình và sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện, ghi hình trong một ngày nên chưa đại diện cho toàn bộ quần thể ^[3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 về vai trò của việc cho ăn đáp ứng đối với tình trạng thừa cân ở trẻ sơ sinh và trẻ chập chững chỉ ra rằng gần 60% trẻ bị thừa cân đã bắt đầu thừa cân từ trước 2 tuổi ^[5]. Điều này nhấn mạnh việc can thiệp sớm vào hành vi cho ăn là mục tiêu hiệu quả nhằm phòng ngừa béo phì trong tương lai ^[5]. Tuy nhiên, tổng quan này cũng lưu ý rằng cần thêm các công cụ đo lường chặt chẽ hơn và các nghiên cứu theo dõi dọc để đánh giá đầy đủ tác động qua lại giữa cha mẹ và con cái ^[5].

Về hiệu quả của việc hướng dẫn nhận biết no đói, một nghiên cứu tổng hợp năm 2020 nhấn mạnh bằng chứng mạnh mẽ nhất cho thấy phong cách cho ăn ảnh hưởng đến sự tăng cân của trẻ đến từ hai thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên đa yếu tố ^[4]. Trong đó, việc hướng dẫn các bà mẹ cách cho trẻ ăn dặm theo phương pháp đáp ứng bằng cách nhận biết cảm giác đói và no đã giúp trẻ 1 tuổi có chỉ số phần trăm cân nặng theo chiều dài thấp hơn và ít có nguy cơ bị thừa cân hơn ^[4].

Mối liên hệ giữa thời gian tiếp xúc màn hình và nguy cơ thừa cân cũng được khẳng định trong nghiên cứu đoàn hệ khai sinh PIAMA tại Hà Lan công bố năm 2010 ^[6]. Phân tích theo dõi tiến cứu cho thấy thời gian sử dụng màn hình liên quan chặt chẽ và độc lập với tình trạng thừa cân ở trẻ em ^[6]. Các nhà nghiên cứu ước tính rằng nếu tất cả trẻ em giảm thời gian sử dụng màn hình xuống dưới 1 giờ mỗi ngày, tỷ lệ thừa cân có thể giảm tới 2 điểm phần trăm ^[6].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2015 ở nhóm trẻ lớn hơn đã chỉ ra cơ chế màn hình làm tăng tiêu thụ calo ^[7]. Khi xem các quảng cáo đồ ăn trên truyền hình, lượng tiêu thụ thực phẩm ở trẻ em gia tăng rõ rệt, trong đó trẻ béo phì tăng tiêu thụ 134%, trẻ thừa cân tăng 101% và trẻ có cân nặng bình thường tăng 84% ^[7]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang và dựa trên bảng hỏi tự báo cáo nên chưa xác lập hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi cho con ăn

Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng miễn là con ăn hết bát cháo thì việc dùng điện thoại hay tivi làm công cụ hỗ trợ là điều hoàn toàn vô hại. Sự thật là số lượng thức ăn đưa vào không quan trọng bằng việc trẻ học được thói quen ăn uống lành mạnh. Khi ăn trong vô thức, trẻ không cảm nhận được mùi vị, cấu trúc món ăn và không phát triển được kỹ năng nhai nuốt một cách chủ động.

Một hiểu lầm khác là cho rằng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi chưa thể tự biết khi nào mình đã no. Nghiên cứu quan sát năm 2024 chỉ ra rằng các dấu hiệu no sớm, dấu hiệu no chủ động và dấu hiệu no muộn xuất hiện lần lượt trong 25,6%, 34,8% và 8,5% các video quan sát bữa ăn của trẻ ^[3]. Trẻ hoàn toàn có khả năng biểu đạt cảm giác no thông qua các hành vi như ngậm miệng, quay đầu đi hoặc từ chối thìa thức ăn. Khi cha mẹ bỏ qua những tín hiệu này vì mải xem tivi hoặc cố ép cho hết suất, cơ chế tự điều hòa của trẻ sẽ dần bị vô hiệu hóa [2, 8].

Ai nên đặc biệt thận trọng với thói quen này?

Tất cả trẻ em trong độ tuổi ăn dặm từ 6 tháng tuổi trở lên đều cần tránh việc vừa ăn vừa xem màn hình ^[3]. Tuy nhiên, nhóm trẻ có nguy cơ cao càng cần phải được bảo vệ nghiêm ngặt hơn:

• Trẻ có tốc độ tăng cân nhanh hoặc gia đình có tiền sử thừa cân, béo phì: Vì gần 60% trẻ thừa cân hình thành tình trạng này trước 2 tuổi, việc tạo thói quen ăn uống không lành mạnh từ sớm sẽ đẩy nhanh tiến trình thừa cân ^[5].
• Trẻ biếng ăn tâm lý: Việc dùng màn hình để "đánh lừa" trẻ ăn chỉ là giải pháp tạm thời, về lâu dài sẽ khiến trẻ sợ hãi bữa ăn thực sự và chỉ chấp nhận ăn khi có thiết bị giải trí.
• Người chăm sóc có thói quen thúc ép: Người lớn chăm sóc trẻ thừa cân thường có xu hướng dùng nhiều lời nhắc nhở mang tính cưỡng ép hơn, do đó việc kết hợp thêm màn hình càng khiến nguy cơ ép ăn quá mức tăng cao ^[3].

Cách áp dụng thực tế để bữa ăn không màn hình

Để hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ ngay từ giai đoạn bắt đầu làm quen với thực phẩm đặc, cha mẹ có thể áp dụng các bước cụ thể:

• Tạo môi trường ăn uống không thiết bị điện tử: Tắt tivi, cất điện thoại, máy tính bảng và dọn dẹp các đồ chơi gây phân tâm khỏi khu vực bàn ăn của trẻ ^[3].
• Quan sát và tôn trọng tín hiệu đói no: Học cách nhận biết khi nào trẻ muốn ăn tiếp (há miệng, hào hứng) và khi nào trẻ đã no (quay đầu, ngậm chặt miệng, đẩy thìa) để dừng bữa ăn đúng lúc, không thúc ép [1, 2].
• Điều chỉnh tốc độ đút thức ăn: Không đút quá nhanh khiến trẻ không kịp nhai và nuốt, cũng không kéo dài bữa ăn quá mức ^[3]. Hãy để trẻ có thời gian cảm nhận thức ăn và phản hồi.
• Tương tác tích cực trong bữa ăn: Trò chuyện với trẻ, giới thiệu về màu sắc, mùi vị của món ăn và khuyến khích trẻ tự cầm nắm thức ăn để phát triển tính tự chủ ^[3]. Cho trẻ ngồi ăn chung cùng mâm cơm gia đình để trẻ học hỏi hành vi ăn uống từ người lớn.

Việc cho trẻ vừa ăn vừa xem tivi có thể giúp bữa ăn diễn ra nhanh chóng trước mắt, nhưng lại vô tình tước đi khả năng lắng nghe cơ thể của trẻ và gieo mầm cho nguy cơ béo phì sau này. Cha mẹ hãy kiên nhẫn đồng hành, biến mỗi bữa ăn dặm thành khoảng thời gian tương tác vui vẻ và tôn trọng nhu cầu tự nhiên của con. Nếu trẻ gặp các vấn đề kéo dài về tăng trưởng hoặc hành vi ăn uống, phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn lộ trình phù hợp.