Củ nần là nguyên liệu dân dã ở nhiều vùng quê và miền núi, thường được người dân đào về luộc ăn hoặc chế biến món ăn chống đói, làm thuốc dân gian. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi thưởng thức món củ này lại bất ngờ rơi vào trạng thái choáng váng, nôn thốc tháo và co giật phải đi cấp cứu.

Nếu bạn hoặc người thân xuất hiện cảm giác chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ hoặc co thắt cơ sau khi ăn củ nần, đó là dấu hiệu cảnh báo ngộ độc hoạt chất dioscorine [1] [2]. Người bệnh cần ngừng ăn ngay lập tức, giữ bình tĩnh, thực hiện các bước ổn định cơ thể ban đầu và nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp theo đúng quy trình xử trí ngộ độc cấp tính [3].

Củ nần và độc tố tự nhiên ẩn giấu bên trong

Củ nần (tên khoa học là Dioscorea hispida, tại Malaysia thường gọi là ubi gadong) thuộc chi Củ nâu (Dioscorea) [4] [1]. Các báo cáo khoa học đã ghi nhận có hơn 600 loài thuộc chi Dioscorea phân bố tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên toàn cầu [1]. Riêng tại Thái Lan, các nhà khoa học ghi nhận có 42 loài Dioscorea khác nhau [2].

Mặc dù là loại củ giàu tinh bột và có giá trị dược liệu nhất định nhờ chứa các hợp chất sinh học như saponin, củ nần tự nhiên lại là một loài thực vật có độc tính rất mạnh [4] [1] [2]. Các loài thuộc nhóm này luôn chứa hai hợp chất quan trọng nhưng đều mang độc tính là alkaloid dioscorine và sapogenin steroid có tên diosgenin [1] [2]. Do hàm lượng độc tố cao, củ nần tươi chưa qua xử lý thậm chí còn được dùng làm nguyên liệu chế thuốc độc bẫy thú hoặc thuốc trừ sâu tự nhiên [2].

Khi ăn phải củ nần chưa được loại bỏ hết độc chất, hoạt chất alkaloid dioscorine sẽ nhanh chóng tác động lên cơ thể người [1] [2]. Hợp chất này gây ra hàng loạt triệu chứng cấp tính như buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt, buồn ngủ rũ rượi và gây co thắt cơ (co giật) [1] [2]. Ngoài ra, việc tiêu thụ quá mức các loài thực vật chứa alkaloid hoặc glucoside nhìn chung còn có nguy cơ dẫn đến nhiều tác dụng bất lợi và biến chứng lên các cơ quan nội tạng như gan và thận [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính và cách xử lý củ nần?

Nhiều công trình nghiên cứu đã đi sâu phân tích đặc tính sinh học, ngưỡng gây độc của củ nần cũng như quy trình xử trí ngộ độc chuẩn y khoa.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành phân tích biểu hiện gen liên quan đến độc tính trên gan ở chuột mang thai khi sử dụng dịch chiết củ nần (Dioscorea hispida) [4]. Nhóm tác giả dẫn lại dữ liệu trước đó cho thấy việc cho chuột dùng dịch chiết thô D. hispida ở mức liều lên tới 1250 mg/kg đã gây ra nhiều triệu chứng ngộ độc, rối loạn và biến chứng ở nhiều cơ quan bao gồm cả gan và thận [4]. Trong nghiên cứu năm 2017 này, các nhà khoa học nhận thấy việc tiêu thụ dịch chiết D. hispida có chứa hợp chất dioscin ở liều thấp dưới 2000 mg/kg có thể không gây hại [4]. Tuy nhiên, ở mức liều cao nhất, dịch chiết này đã làm biến đổi hàng loạt gen thuộc các nhóm chức năng gây độc cho gan, trực tiếp làm ảnh hưởng đến chức năng gan của chuột mang thai và liên quan đến các bất thường về đông máu [4]. Điểm cộng của nghiên cứu là giúp phát hiện sớm dấu hiệu độc tính ở cấp độ gen trước cả khi có biểu hiện lâm sàng hay thay đổi mô bệnh học, nhưng giới hạn là thí nghiệm mới thực hiện trên mô hình chuột mang thai [4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tập trung vào việc chiết xuất và đánh giá đặc tính vật liệu phân hủy sinh học từ củ nần (Dioscorea hispida) [1]. Nghiên cứu này khẳng định lại củ nần chứa alkaloid dioscorine gây nôn mửa, buồn ngủ, chóng mặt và buồn nôn ở người [1]. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng phần tinh bột từ củ nần hoàn toàn có thể ăn được sau khi đã loại bỏ hợp chất dioscorine, nhưng quá trình khử độc hoàn toàn đòi hỏi phải ngâm củ trong nước cất khoảng 5 ngày [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các hạt tinh bột củ nần có đường kính từ 1 micromet đến hơn 100 micromet và hydrogel từ tinh bột này có tính kháng khuẩn, song lưu ý rằng kiến thức về việc dùng tinh bột củ nần làm thuốc thô trị viêm phần lớn vẫn dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm [1].

Cùng năm 2021, một nghiên cứu tại Thái Lan đã phân tích hóa thực vật và hoạt tính sinh học của một số loài thuộc chi Dioscorea [2]. Bài báo tổng quan hệ thống 42 loài tại Thái Lan và nhấn mạnh loài D. hispida (củ nần) rất độc do nồng độ dioscorine gây chóng mặt và co thắt [2]. Để biến loại củ độc này thành thực phẩm ăn được, người dân phải áp dụng phương pháp chế biến đặc biệt: thái củ thành từng lát mỏng, ngâm trong nước chảy suốt 2 đến 3 ngày, sau đó đặt tiếp dưới suối để rửa trôi hoàn toàn độc tố [2].

Về nguyên tắc y khoa trong xử trí ngộ độc, một nghiên cứu tổng quan tài liệu công bố năm 1999 về quản lý ngộ độc cấp tính đã vạch ra quy trình chuẩn mực [3]. Dù tập trung nhiều vào bối cảnh ngộ độc cấp ở trẻ em, nghiên cứu khẳng định việc xử trí bất kỳ bệnh nhân ngộ độc cấp tính nào cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt 6 giai đoạn tuần tự [3]. Các bước này bao gồm: (1) đánh giá lâm sàng ban đầu và ổn định bệnh nhân để nhận diện, xử lý ngay các tình trạng đe dọa tính mạng; (2) nhận diện hội chứng ngộ độc và xác định tác nhân gây độc dựa trên phân tích kỹ lưỡng triệu chứng; (3) khử nhiễm bằng cách sử dụng cẩn thận các phương pháp sẵn có; (4) dùng thuốc giải độc (vốn rất ít loại có sẵn và tuyệt đối không được làm trì hoãn các giai đoạn khác); (5) tăng cường đào thải chất độc đã hấp thu; và (6) điều trị hỗ trợ [3].

Sơ cứu thế nào khi bị chóng mặt, buồn nôn sau ăn củ nần?

Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ ngộ độc dioscorine như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, nôn mửa, ngủ gà hoặc co giật sau bữa ăn có củ nần, việc xử trí ban đầu trước khi đến bệnh viện cần hết sức cẩn trọng để bảo toàn tính mạng [1] [3] [2]. Do nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng thuốc giải độc đặc hiệu thường rất hiếm và quy trình cấp cứu luôn ưu tiên đánh giá, ổn định chức năng sống trước tiên, người nhà cần thực hiện đúng trình tự an toàn sau đây [3]:

Step 1: Ngừng ăn ngay lập tức và giữ lại mẫu thực phẩm. Yêu cầu người bệnh nhổ bỏ phần củ nần còn trong miệng. Giữ lại phần củ nần thừa, nước luộc hoặc chất nôn của người bệnh để mang theo tới bệnh viện. Việc này giúp bác sĩ nhanh chóng thực hiện giai đoạn 2 của quy trình cấp cứu là nhận diện hội chứng ngộ độc và xác định chính xác tác nhân gây độc [3].

Step 2: Đảm bảo an toàn tư thế và đường thở (tương ứng giai đoạn ổn định ban đầu) [3]. Do độc tố dioscorine gây chóng mặt, buồn ngủ và co thắt cơ, người bệnh rất dễ bị ngã chấn thương hoặc sặc chất nôn vào phổi [1] [2]. Hãy đặt người bệnh nằm nghỉ ở nơi thoáng khí, kê cao đầu hoặc cho nằm nghiêng an toàn nếu đang nôn mửa. Tuyệt đối không để người đang lơ mơ, buồn ngủ hoặc co giật tự ý đi lại.

Step 3: Không tự ý áp dụng các biện pháp khử nhiễm thô bạo tại nhà. Nghiên cứu nhấn mạnh việc khử nhiễm phải được sử dụng một cách cẩn thận theo phương pháp y tế [3]. Nếu người bệnh đã có dấu hiệu buồn ngủ, lơ mơ hoặc co thắt cơ do dioscorine, tuyệt đối không tự ý móc họng gây nôn hay ép uống quá nhiều nước vì dễ gây sặc vào đường thở đe dọa tính mạng [1] [3] [2]. Nếu người bệnh còn hoàn toàn tỉnh táo và vừa mới ăn, chỉ nên súc miệng sạch bằng nước ấm.

Step 4: Không tự tìm thuốc giải độc dân gian làm chậm trễ thời gian đến viện. Nguyên tắc cấp cứu ngộ độc chỉ rõ không bao giờ được để việc tìm kiếm chất giải độc làm trì hoãn các giai đoạn cấp cứu quan trọng khác [3]. Hãy đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt để bác sĩ tiến hành khử nhiễm y khoa, tăng cường đào thải độc chất và điều trị hỗ trợ kịp thời [3].

Những hiểu lầm tai hại khi chế biến và sử dụng củ nần

Sai lầm phổ biến nhất dẫn đến ngộ độc là nghĩ rằng củ nần cũng giống như củ từ, củ mỡ hay khoai sọ, chỉ cần gọt vỏ, rửa sạch rồi luộc chín kỹ là độc tố sẽ tự bay hơi. Thực tế, độc chất dioscorine và diosgenin trong củ nần không dễ dàng mất đi nếu chỉ nấu chín thông thường [1] [2]. Như các nghiên cứu đã chứng minh, để loại bỏ hoàn toàn dioscorine giúp tinh bột củ nần ăn được, người ta phải ngâm củ trong nước cất tới khoảng 5 ngày, hoặc phải thái lát thật mỏng rồi ngâm dưới dòng nước chảy và suối từ 2 đến 3 ngày liên tục để rửa trôi độc tố [1] [2].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng dùng củ nần làm thuốc hoặc ăn lượng vừa phải thì hoàn toàn bổ dưỡng, vô hại. Dù củ nần có chứa saponin và từng được dùng trong y học cổ truyền ở Thái Lan hay làm thuốc trị viêm theo kinh nghiệm, việc dùng quá liều các thực vật chứa alkaloid vẫn gây hại cho gan và thận [4] [1] [2]. Ngay cả khi chiết xuất ở liều cao, củ nần vẫn gây biến đổi các gen độc tính trên gan và ảnh hưởng đến quá trình đông máu trong mô hình thử nghiệm [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với củ nần?

Mọi người đều có nguy cơ bị ngộ độc cấp tính với các biểu hiện nôn mửa, chóng mặt, co thắt nếu ăn phải củ nần chế biến sai cách [1] [2]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa hoặc hết sức thận trọng:

  • Phụ nữ đang mang thai: Nghiên cứu năm 2017 trên mô hình động vật mang thai đã chỉ ra rằng dịch chiết củ nần ở liều cao gây biến đổi hàng loạt gen thuộc nhóm độc tính gan, làm suy giảm chức năng gan và liên quan đến rối loạn đông máu [4]. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý ăn củ nần hoặc dùng các bài thuốc từ củ nần.
  • Người có bệnh nền về gan, thận hoặc rối loạn đông máu: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy chiết xuất thô của củ nần khi dùng liều 1250 mg/kg trên động vật đã gây ra các biến chứng tại gan và thận [4]. Những người đang có bệnh lý tại các cơ quan này hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào thuộc họ củ nâu, củ nần.
  • Trẻ nhỏ: Nghiên cứu năm 1999 nhấn mạnh ngộ độc cấp tính là vấn đề sức khỏe cộng đồng đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em [3]. Cơ thể trẻ nhỏ rất nhạy cảm với độc tố thần kinh và tiêu hóa như dioscorine, do đó không nên cho trẻ ăn loại củ tiềm ẩn nhiều rủi ro này [1] [3].

Lưu ý thực tế để phòng ngừa ngộ độc trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe gia đình, cách an toàn nhất là không tự ý đào các loại củ rừng, củ nần hoang dã về chế biến làm thức ăn nếu không nắm vững kỹ thuật khử độc truyền thống. Với hơn 600 loài Dioscorea trên thế giới và nhiều loài chứa độc tố mạnh như dioscorine và diosgenin, việc nhận diện nhầm hoặc sơ chế qua loa rất dễ dẫn đến tai nạn đáng tiếc [1] [2].

Nếu sử dụng tinh bột củ nần làm thực phẩm, bắt buộc phải tuân thủ quy trình khử độc nghiêm ngặt: củ phải được thái thành lát mỏng, ngâm rửa dưới dòng nước chảy liên tục từ 2 đến 3 ngày và ngâm suối, hoặc ngâm nước kỹ lưỡng khoảng 5 ngày cho đến khi sạch hẳn dioscorine [1] [2]. Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào sau bữa ăn như choáng váng, buồn nôn, hãy đặt sự an toàn tính mạng lên hàng đầu bằng cách đến ngay bệnh viện để được điều trị hỗ trợ theo phác đồ y tế [1] [3].

Củ nần tuy có giá trị tinh bột và dược liệu nhưng lại ẩn chứa độc tố dioscorine gây hại trực tiếp cho hệ thần kinh và tiêu hóa nếu chế biến sai cách [4] [1] [2]. Nhận biết sớm các dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, co thắt cơ và đưa người bệnh đi cấp cứu kịp thời theo đúng trình tự y khoa là chìa khóa giúp vượt qua cơn ngộ độc an toàn [1] [3] [2]. Hãy luôn thận trọng với các loại củ lạ và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn có bệnh nền về gan, thận trước khi sử dụng các chế phẩm từ thảo dược tự nhiên [4].