Sau ngày dài làm việc trước màn hình máy tính, nhiều người thường cảm thấy mắt khô rát, cộm xốn và mỏi nhừ. Đắp khăn ấm hay đeo mặt nạ chườm mắt khoảng 10 phút vào buổi tối trở thành thói quen thư giãn phổ biến, kèm kỳ vọng làm tan chất nhờn tắc nghẽn ở bờ mi.
Câu trả lời ngắn gọn là có. Chườm ấm mắt từ 5 đến 20 phút giúp cải thiện chất lượng màng phim nước mắt ngay sau một lần áp dụng, đồng thời giảm triệu chứng khô mắt và cải thiện sức khỏe tuyến nhờn bờ mi khi duy trì lặp lại nhiều lần [1]. Tuy nhiên, hiệu quả thông tuyến phụ thuộc chặt chẽ vào việc bề mặt mí mắt có đạt và giữ được ngưỡng nhiệt độ trị liệu 40 độ C hay không [2]. Liệu pháp này đóng vai trò giảm nhẹ triệu chứng chứ không chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý nền [1].
Cơ chế tắc nghẽn tuyến nhờn và vai trò của nhiệt trị liệu
Khô mắt là một trong những than phiền phổ biến nhất tại các phòng khám nhãn khoa, với tỷ lệ lưu hành lên đến 50% [3]. Trong đó, rối loạn chức năng tuyến Meibomian (tuyến nhờn nằm dọc bờ mi, viết tắt là MGD) được xem là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng khô mắt do bốc hơi [4]. Sự khó chịu của bệnh khô mắt ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống, thậm chí được người bệnh cảm nhận gây căng thẳng tương đương với cơn đau thắt ngực [5].
Ở trạng thái bình thường, tuyến Meibomian tiết ra lớp lipid (chất béo) phủ lên bề mặt mắt, giữ cho nước mắt không bốc hơi quá nhanh và duy trì sự ổn định của màng phim nước mắt [4]. Khi bị rối loạn chức năng, ống dẫn cuối của tuyến bị tắc nghẽn và chất tiết thay đổi tính chất, dẫn đến tăng áp lực bên trong ống tuyến [6]. Quá trình này gây mất ổn định màng phim nước mắt, kích hoạt phản ứng viêm và gây ra các triệu chứng kích ứng mắt [4]. Nếu không được điều trị thích hợp, tuyến nhờn sẽ teo dần, làm trầm trọng thêm bệnh khô mắt [6].
Nhiệt trị liệu từ phương pháp chườm ấm kết hợp vệ sinh bờ mi và massage cơ học giúp giảm thiểu sự tắc nghẽn ở đầu ống dẫn [6]. Để làm tan chảy chất nhờn bị cô đặc và hỗ trợ thông tuyến, nhiệt độ cần truyền qua bề mặt ngoài của mí mắt vào đến bề mặt mí mắt bên trong [2]. Các tài liệu khoa học xác định mức nhiệt độ điều trị mục tiêu cần đạt trên mí mắt là từ 40 độ C trở lên [2].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả chườm ấm?
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động tức thì của việc chườm ấm và nặn cơ học tuyến nhờn lên độ dày lớp lipid màng phim nước mắt (TFLLT) cũng như cấu trúc tuyến [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 19 bệnh nhân rối loạn chức năng tuyến Meibomian và 7 người có mắt bình thường [6]. Kết quả cho thấy chườm ấm làm tăng độ dày lớp lipid ngay lập tức ở cả hai nhóm, nhưng mức tăng rõ rệt hơn ở nhóm mắt bình thường [6]. Ở mắt bình thường, độ dày lớp lipid trung bình, tối đa và tối thiểu đều tăng đáng kể, đồng thời chiều dài tuyến nhờn cũng tăng lên [6]. Trong khi đó, ở nhóm bệnh nhân MGD, chỉ có chỉ số độ dày lớp lipid tối thiểu được cải thiện [6]. Các thông số chớp mắt không thay đổi đáng kể ở cả hai nhóm, và phân tích hình thái xác nhận thao tác nặn tuyến cơ học an toàn, không gây tổn thương cấu trúc tuyến [6].
Để so sánh phương pháp chườm ấm tại nhà với công nghệ hiện đại tại bệnh viện, một thử nghiệm lâm sàng năm 2016 tại Singapore đã theo dõi 50 bệnh nhân châu Á trong 3 tháng (tuổi trung bình khoảng 56, với 76% là nữ giới) [5]. Một nhóm 25 người thực hiện 1 lần điều trị bằng máy xung nhiệt (LipiFlow), nhóm 25 người còn lại tự chườm ấm 2 lần mỗi ngày suốt 3 tháng [5]. Kết quả sau 3 tháng cho thấy triệu chứng kích ứng mắt cải thiện đáng kể ở cả hai nhóm [5]. Dù nhóm dùng máy xung nhiệt có cải thiện nhẹ thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) ở thời điểm 1 tháng, nhưng xét tổng thể sau 3 tháng, hiệu quả và độ an toàn của việc chườm ấm 2 lần mỗi ngày tương đương với 1 lần chạy máy xung nhiệt [5]. Đáng chú ý, mức độ mất tuyến nhờn trước điều trị không làm ảnh hưởng đến hiệu quả của cả hai phương pháp [5].
Về khả năng truyền nhiệt thực tế của các dụng cụ chườm, một nghiên cứu năm 2015 đã thử nghiệm 8 phương pháp chườm ấm khác nhau (khô, ướt/ẩm, tự làm nóng bằng hóa chất) trên 5 người trưởng thành có độ tuổi trung bình là 42,2 [2]. Mỗi người được chườm một bên mắt và giữ mắt còn lại làm đối chứng, đo nhiệt độ ở mí trên bên ngoài, mí dưới bên ngoài và mí dưới bên trong mỗi 2 phút trong suốt 10 phút [2]. Các túi chườm quay lò vi sóng được làm nóng đến khoảng 47 độ C trước khi đắp [2]. Kết quả chỉ ra rằng chỉ có phương pháp "bó khăn ướt" (cuộn nhiều khăn ướt với nhau để giữ nhiệt) mới làm tăng nhiệt độ ở cả 3 vị trí mí mắt lên mức điều trị từ 40 độ C trở lên [2]. Ngược lại, một số túi chườm kích hoạt bằng hóa chất hoặc hạt giữ nhiệt cho mức tăng nhiệt độ thấp nhất ở bề mặt mí mắt bên trong [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2015 khác trên 26 bệnh nhân (tuổi trung bình 41,7; chia làm 2 nhóm, mỗi nhóm 13 người) bị khô mắt do thiếu hụt lipid (có từ 6 tuyến hoạt động tiết dịch lỏng trở xuống) đã so sánh chườm ấm đơn thuần với phác đồ kết hợp [7]. Nhóm một chườm ấm ướt 1 lần mỗi ngày trong 8 phút suốt 3 tháng; nhóm hai dùng phác đồ kết hợp gồm nước mắt nhân tạo dạng nhũ tương lipid, khăn lau vệ sinh mi và uống bổ sung vitamin omega-3 [7]. Sau 3 tháng, cả hai nhóm đều giảm đáng kể triệu chứng khô mắt mà không gặp biến cố bất lợi nào liên quan đến điều trị [7]. Tuy nhiên, số lượng tuyến nhờn hoạt động tiết dịch lỏng ở nhóm điều trị kết hợp tăng từ 3,5 lên 9,3 tuyến, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức tăng từ 4,2 lên 4,7 tuyến ở nhóm chỉ chườm ấm đơn thuần [7].
Đánh giá tổng quan: Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2024 đã phân tích 20 nghiên cứu lâm sàng trong giai đoạn 2004-2023 về ba loại dụng cụ: khăn nóng, mặt nạ mắt quay lò vi sóng và mặt nạ mắt tự làm nóng [1]. Dữ liệu xác nhận cả ba phương pháp đều có khả năng đưa nhiệt độ mí mắt đạt mục tiêu 40 độ C [1]. Chỉ một lần chườm kéo dài từ 5 đến 20 phút đã có thể cải thiện đáng kể chất lượng nước mắt; nếu chườm lặp lại nhiều lần sẽ giúp giảm triệu chứng khô mắt và cải thiện sức khỏe tuyến Meibomian trong đa số nghiên cứu [1]. Tuy nhiên, khăn nóng thông thường bị nguội nhanh, đòi hỏi phải làm nóng lại thường xuyên để duy trì mức nhiệt trên 40 độ C, khiến chúng kém hiệu quả trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn [1]. Trong khi đó, mặt nạ mắt quay lò vi sóng giữ nhiệt tốt trong suốt 10 phút và giúp cải thiện thời gian vỡ màng phim nước mắt hoặc sức khỏe tuyến nhờn [1].
Một đánh giá khác năm 2020 trên 35 bài báo khoa học cũng khẳng định các phương pháp chườm ấm tái sử dụng kết hợp với thuốc nhỏ mắt chứa lipid hoặc alkane bán fluor hóa là lựa chọn điều trị đầu tay cho bệnh nhân khô mắt mức độ nhẹ đến trung bình [8]. Phương pháp này có tính khả thi cao về mặt kỹ thuật và tối ưu về chi phí trong thực hành lâm sàng [8].
Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Một số thử nghiệm đánh giá nhiệt độ chuyên sâu có cỡ mẫu khá nhỏ, chỉ gồm 5 người tham gia [2]. Nghiên cứu đánh giá tác động tức thì lên lớp lipid cũng chỉ khảo sát trên 19 bệnh nhân và 7 người khỏe mạnh [6]. Ngoài ra, rào cản lớn nhất trong thực tế là chườm ấm thường không đi kèm hướng dẫn liều lượng cụ thể, khiến người bệnh bối rối khi tự thực hiện tại nhà [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự chườm mắt tại nhà
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chỉ cần đắp một chiếc khăn mặt nhúng nước ấm lên mắt trong 10 phút là đủ thông tuyến. Thực tế, khăn ướt đơn lẻ tỏa nhiệt rất nhanh và không thể giữ nhiệt độ mí mắt trên 40 độ C nếu không được thay mới hoặc làm nóng lại liên tục, dẫn đến hiệu quả kém khi áp dụng lâu dài [1]. Để đạt nhiệt độ trị liệu ở cả mặt trong mí mắt bằng khăn ướt, người dùng phải áp dụng kỹ thuật bó nhiều lớp khăn phức tạp và tốn nhiều công sức [2].
Hiểu lầm thứ hai là xem chườm ấm như phương pháp chữa khỏi dứt điểm bệnh tắc tuyến nhờn. Các chuyên gia nhấn mạnh rối loạn chức năng tuyến Meibomian là bệnh lý mạn tính đa yếu tố và chưa có phương pháp điều trị tiêu chuẩn vàng duy nhất [4]. Liệu pháp chườm ấm mang tính chất giảm nhẹ triệu chứng chứ không phải là phương pháp chữa khỏi hoàn toàn [1].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần chườm ấm đơn độc sẽ giải quyết được mọi mức độ bệnh. Nghiên cứu cho thấy ở người có tuyến nhờn đã bị tắc nghẽn nặng (chỉ còn từ 6 tuyến hoạt động trở xuống), việc chỉ chườm ấm 8 phút mỗi ngày suốt 3 tháng cải thiện rất ít số lượng tuyến tiết dịch lỏng (từ 4,2 lên 4,7 tuyến) so với việc kết hợp vệ sinh mi, nhỏ mắt nhũ tương lipid và uống omega-3 [7].
Ai nên thận trọng khi áp dụng nhiệt trị liệu?
Do các túi chườm quay lò vi sóng thường phải làm nóng lên mức nhiệt khoảng 47 độ C để truyền đủ nhiệt lượng 40 độ C vào bên trong mí mắt, người sử dụng cần hết sức thận trọng kiểm tra nhiệt độ trước khi đắp để tránh gây bỏng vùng da mi mỏng manh [2]. Trong nghiên cứu đánh giá độ truyền nhiệt, những người đang có tình trạng viêm nhiễm cấp tính ở mắt, mắc bệnh lý mắt tiến triển hoặc vừa trải qua phẫu thuật mắt trong vòng 6 tháng đều được loại trừ khỏi đối tượng thử nghiệm tự chườm ấm [2].
Những bệnh nhân có tình trạng bệnh dai dẳng, kháng trị, kèm theo biểu hiện xơ hóa quanh ống tuyến hoặc viêm bờ mi nặng không nên chỉ tự chườm ấm tại nhà [8]. Nhóm đối tượng này cần được bác sĩ nhãn khoa thăm khám để chỉ định các biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn như thông tuyến Meibomian nội ống, dùng thuốc kháng sinh đường uống, thuốc kháng viêm, kiểm soát ký sinh trùng Demodex, chiếu ánh sáng xung cường độ cao (IPL), quang sinh học (ánh sáng mức độ thấp) hoặc xung nhiệt [8]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mắt luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu phác đồ nhiệt trị liệu tại nhà.
Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu
Để việc chườm mắt sau giờ làm thực sự giúp thông tuyến nhờn, người dùng nên ưu tiên chọn mặt nạ mắt chuyên dụng quay lò vi sóng. Dụng cụ này có khả năng giữ nhiệt ổn định trên 40 độ C trong suốt 10 phút mà không cần làm nóng lại liên tục như khăn ướt truyền thống [1]. Thời gian cho mỗi lần chườm nên duy trì từ 5 đến 20 phút, lý tưởng nhất là khoảng 8 đến 10 phút mỗi lần [1]. Tần suất thực hiện từ 1 đến 2 lần mỗi ngày và duy trì đều đặn tối thiểu trong 3 tháng để đạt hiệu quả giảm triệu chứng rõ rệt [5].
Chườm ấm sẽ phát huy tác dụng tốt nhất khi đặt trong một quy trình chăm sóc mắt toàn diện. Sau khi làm ấm để làm mềm chất nhờn, người dùng nên thực hiện vệ sinh bờ mi bằng khăn lau chuyên dụng và massage nhẹ nhàng để hỗ trợ thoát dịch [6]. Đối với người khô mắt từ nhẹ đến trung bình, nên kết hợp nhỏ nước mắt nhân tạo có chứa thành phần lipid và bổ sung thêm axit béo thiết yếu như omega-3 theo tư vấn y tế để tăng số lượng tuyến nhờn hoạt động [7].
Chườm ấm mắt 10 phút mỗi ngày là phương pháp hỗ trợ an toàn, tiết kiệm và có cơ sở khoa học vững chắc giúp làm dịu đôi mắt khô mỏi do tắc tuyến nhờn bờ mi [8]. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đến khi bạn dùng đúng dụng cụ giữ được mức nhiệt 40 độ C và kiên trì kết hợp vệ sinh mi, dưỡng ẩm mắt đều đặn [1]. Nếu tình trạng cộm xốn kéo dài không thuyên giảm, người bệnh nên đến cơ sở nhãn khoa để được thăm khám thay vì chỉ tự xử lý tại nhà [8].
