Nỗi lo lắng về đái tháo đường thai kỳ khiến nhiều phụ nữ mang thai tìm kiếm các giải pháp thay thế đường tự nhiên nhằm thỏa mãn cơn thèm ngọt mà không làm tăng đường huyết. Trong số các thảo mộc hiện nay, cỏ ngọt thường được truyền tai nhau như một loại thức uống vừa ngọt đậm đà vừa hỗ trợ kiểm soát đường huyết hiệu quả. Tuy nhiên, việc tự ý nấu nước lá cỏ ngọt uống thường xuyên trong thai kỳ có thực sự an toàn cho mẹ và bé hay không vẫn là băn khoăn của nhiều gia đình.
Phụ nữ mang thai không nên tự ý hái hoặc mua lá cỏ ngọt thô về sắc lấy nước uống mỗi ngày để phòng ngừa tiểu đường thai kỳ. Dù các chiết xuất tinh khiết từ cỏ ngọt được xem là an toàn khi dùng làm chất tạo ngọt ăn kiêng, nước sắc từ toàn bộ lá cây dạng thô lại tiềm ẩn những tác động phức tạp đến nội tiết và quá trình sinh sản chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người.
Cơ chế tạo vị ngọt và khả năng hỗ trợ chuyển hóa của cỏ ngọt
Cỏ ngọt có tên khoa học là Stevia rebaudiana Bertoni, thuộc họ Cúc (Compositae hoặc Asteraceae), là loài cây bụi lâu năm có nguồn gốc từ Nam Mỹ [1], [2]. Điểm đặc biệt nhất của loài thực vật này là các hợp chất steviol glycoside được tổng hợp tự nhiên trong lá cây, nổi bật là stevioside và rebaudioside A [3]. Các hợp chất này mang lại vị ngọt đậm gấp 100 đến 300 lần so với đường mía sucrose thông thường nhưng hầu như không chứa calo [1], [3].
Về mặt sinh học, cỏ ngọt chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị bao gồm diterpene, flavonoid và acid phenolic [2]. Những thành phần này thể hiện đặc tính chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ gan và bảo vệ thần kinh [2]. Bệnh đái tháo đường xuất hiện do sự suy giảm bài tiết insulin, kháng insulin ở các mô ngoại vi hoặc kết hợp cả hai yếu tố [1]. Chiết xuất từ cỏ ngọt được ghi nhận có khả năng làm giảm tình trạng stress oxy hóa, từ đó góp phần hỗ trợ kiểm soát các rối loạn chuyển hóa và giảm nguy cơ tiến triển của bệnh đái tháo đường [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả hạ đường huyết của cỏ ngọt
Khả năng kiểm soát đường huyết của cỏ ngọt đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Một phân tích tổng hợp và tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, CENTRAL và DOAJ trước tháng 9 năm 2020 để đánh giá tác dụng hạ đường huyết của lá cỏ ngọt [4]. Phân tích định tính được thực hiện trên 16 nghiên cứu và phân tích định lượng trên 9 nghiên cứu bằng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên [4].
Kết quả phân tích tổng hợp cho thấy lá cỏ ngọt phát huy tác dụng hạ đường huyết đáng kể ở các mức liều 200 mg/kg, 300 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng [4]. Đáng chú ý, ở liều cao hơn là 500 mg/kg, hiệu quả hạ đường huyết lại không đạt mức ý nghĩa thống kê với chênh lệch trung bình chuẩn SMD là -3,84 (khoảng tin cậy: -9,96 đến 2,27; p = 0,22) [4]. Phân tích dưới nhóm theo thời gian can thiệp cũng chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm thử nghiệm (p < 0,001) [4]. Các tác giả kết luận lá cỏ ngọt có hoạt tính chống tăng đường huyết, nhưng vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định hiệu lực và tính an toàn [4].
Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 trên 48 chuột cống đực mắc đái tháo đường được chia thành các nhóm chứng, nhóm bệnh lý, nhóm dùng cỏ ngọt liều 400 mg/kg và nhóm dùng thuốc metformin liều 500 mg/kg [5]. Kết quả ghi nhận cỏ ngọt giúp giảm đáng kể mức đường huyết lúc đói so với nhóm chuột đái tháo đường không can thiệp [5]. Một nghiên cứu khác năm 2023 trên chuột đực bị tổn thương tinh hoàn do đái tháo đường cũng chỉ ra chiết xuất cỏ ngọt giúp giảm stress oxy hóa, phục hồi cấu trúc mô và ức chế các con đường chết tế bào thông qua việc tăng cường biểu hiện VEGF và giảm biểu hiện VCAM-1, RIPK 1 cùng caspase 3 [6].
Tác động của dịch chiết cỏ ngọt thô lên sinh sản và thai kỳ
Bên cạnh lợi ích hạ đường huyết, tác động của dịch chiết cỏ ngọt thô lên hệ sinh dục và thai nghén là vấn đề mà phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của việc phơi nhiễm sớm và liên tục với dịch chiết nước của cỏ ngọt Stevia rebaudiana trên chuột cống cái Sprague-Dawley [7]. Trong thí nghiệm, chuột cái từ 21 ngày tuổi được cho uống nước thường hoặc dịch chiết nước cỏ ngọt, sau đó được theo dõi chu kỳ động dục (nhóm chứng có 6 cá thể, nhóm can thiệp có 14 cá thể) và hành vi sinh dục (mỗi nhóm 4 cá thể) [7].
Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm năm 2025 cho thấy nhóm dùng dịch chiết nước cỏ ngọt bị rối loạn chu kỳ động dục, giảm tỷ lệ thụ thai và số lượng con non trong mỗi lứa đẻ ít hơn rõ rệt [7]. Đáng chú ý, tỷ lệ sinh chuột đực ở nhóm này bị suy giảm [7]. Chuột mẹ uống cỏ ngọt có trọng lượng cơ thể thấp hơn đáng kể trong tuần mang thai thứ ba, dù lượng thức ăn và nước uống tiêu thụ không khác biệt so với nhóm đối chứng [7]. Về mặt hành vi, chuột tiếp xúc với cỏ ngọt giảm sở thích tìm kiếm bạn tình, giảm lo âu và tăng hành vi đánh giá rủi ro [7].
Đặc biệt, nghiên cứu này còn tiến hành cho chuột uống dịch chiết nước cỏ ngọt trước khi giao phối với các mốc thời gian 5, 10, 15 hoặc 50 ngày [7]. Kết quả ghi nhận thời gian phơi nhiễm trước giao phối càng kéo dài thì thời gian mang thai càng bị kéo dài ra, kích thước lứa đẻ càng giảm và trọng lượng con non sơ sinh ở ngày đầu sau sinh cao hơn bất thường [7]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết cỏ ngọt dạng nước làm suy giảm khả năng sinh sản và phơi nhiễm kéo dài làm các tác động tiêu cực này trở nên trầm trọng hơn [7].
Phân biệt giữa chiết xuất tinh khiết và nước sắc lá thô
Nhiều người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa việc dùng đường cỏ ngọt tinh chế với việc đun sắc lá cỏ ngọt phơi khô uống hằng ngày. Một tổng quan toàn diện năm 2003 về stevioside cho thấy chất tạo ngọt tinh khiết chiết xuất từ lá cỏ ngọt có độc tính cấp tính và bán cấp rất thấp [8]. Các nghiên cứu về khả năng gây đột biến gen và khả năng gây ung thư của stevioside đều cho kết quả âm tính [8]. Tổng quan này nhận định stevioside an toàn khi dùng làm chất tạo ngọt cho người đái tháo đường, người thừa cân béo phì và người mắc bệnh phenylketonuria, đồng thời chưa ghi nhận phản ứng dị ứng [8].
Tương tự, một bài tổng quan năm 2012 khẳng định các glycoside tinh khiết như stevioside và rebaudioside A không gây đột biến gen, không độc tính và không gây ra tác dụng phụ đáng chú ý khi tiêu thụ ở mức quy chuẩn [3]. Tuy nhiên, nước sắc từ lá thô lại là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều hợp chất tự nhiên khác nhau chưa qua tinh lọc.
Một tổng quan công bố năm 2025 tiến hành tra cứu toàn diện trên các cơ sở dữ liệu Web of Science, PubMed, Scopus, ScienceDirect, CNKI, Google Scholar và Elsevier tính đến tháng 3 năm 2025 đã làm rõ vấn đề này [2]. Mặc dù cỏ ngọt được coi là an toàn nói chung khi dùng làm thực phẩm, tổng quan ghi nhận một số nghiên cứu đã báo cáo các mối lo ngại về mặt miễn dịch và sinh sản khi tiếp xúc với cỏ ngọt ở liều cao hoặc thời gian kéo dài [2]. Do đó, việc sử dụng các sản phẩm lá thô chưa kiểm soát nồng độ hoạt chất đòi hỏi phải được đánh giá độc tính và thử nghiệm lâm sàng cẩn trọng hơn [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ ngọt trong thai kỳ
Hiểu lầm đầu tiên là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối vô hại". Rất nhiều thai phụ cho rằng cỏ ngọt mọc từ đất nên an toàn hơn chất làm ngọt nhân tạo, từ đó thoải mái hãm trà cỏ ngọt uống thay nước lọc cả ngày. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc học đã chứng minh các hoạt chất sinh học tự nhiên khi đi vào cơ thể với liều lượng lớn hoàn toàn có thể gây rối loạn nội tiết và cản trở chức năng sinh sản bình thường [7], [2].
Hiểu lầm thứ hai là uống nước cỏ ngọt có thể thay thế phác đồ điều trị tiểu đường thai kỳ. Hiện tại, các bằng chứng chứng minh cỏ ngọt làm giảm đường huyết chủ yếu mới dừng lại ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô trên phụ nữ mang thai [2], [4]. Việc tự ý bỏ qua hướng dẫn dinh dưỡng chuyên khoa hoặc thuốc điều trị để uống nước lá thảo mộc có thể khiến đường huyết dao động khó lường, đe dọa sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng liều dùng càng cao thì hạ đường huyết càng tốt. Bằng chứng từ phân tích tổng hợp năm 2022 đã chỉ ra tác dụng hạ đường huyết của cỏ ngọt mang tính phụ thuộc liều lượng, trong đó mức liều 500 mg/kg không còn mang lại ý nghĩa thống kê [4]. Việc lạm dụng quá mức không những không gia tăng hiệu quả kiểm soát đường huyết mà còn làm tăng nguy cơ gặp phải các tác dụng không mong muốn [7], [2].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng nước cỏ ngọt?
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào là đối tượng đầu tiên cần tránh sử dụng nước sắc từ lá cỏ ngọt thô. Bằng chứng thực nghiệm đã ghi nhận tác động bất lợi của dịch chiết thô lên thời gian mang thai và cân nặng thai kỳ [7]. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sinh non hoặc thai chậm phát triển trong tử cung càng phải tuyệt đối kiêng cữ các loại nước sắc thảo mộc không rõ nồng độ.
Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc điều trị hiếm muộn cũng nên thận trọng với việc uống nước cỏ ngọt liên tục. Nghiên cứu trên động vật cho thấy việc phơi nhiễm kéo dài với dịch chiết nước cỏ ngọt trước khi thụ thai làm rối loạn chu kỳ động dục, giảm rõ rệt tỷ lệ mang thai và làm giảm số con non [7].
Những thai phụ đã được chẩn đoán mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc có bệnh lý nền liên quan đến chuyển hóa không được tự ý dùng cỏ ngọt để tự trị bệnh. Việc bổ sung bất kỳ sản phẩm nào có hoạt tính sinh học đều có thể tương tác với các biện pháp y khoa hiện tại, do đó bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho phụ nữ mang thai
Để thỏa mãn vị giác mà vẫn đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai kỳ, thai phụ cần phân biệt rõ ràng giữa sản phẩm tạo ngọt tinh chế và nước sắc thảo mộc. Nếu có nhu cầu ăn ngọt nhẹ, thai phụ chỉ nên lựa chọn các sản phẩm thương mại chứa chiết xuất steviol glycoside có độ tinh khiết cao đã được cơ quan chức năng cấp phép sử dụng trong thực phẩm [8], [3]. Tuyệt đối không tự ý mua lá cỏ ngọt tươi, lá khô đóng gói trôi nổi hoặc bột lá thô về đun nước uống hàng ngày.
Khi sử dụng sản phẩm chứa chiết xuất cỏ ngọt tinh khiết, mẹ bầu chỉ nên dùng với lượng nhỏ như một chất phụ gia tạo vị ngọt thỉnh thoảng cho món tráng miệng hoặc tách trà loãng, không nên sử dụng liên tục nhiều lần mỗi ngày. Để hạn chế tối đa nguy cơ tiểu đường thai kỳ, giải pháp căn bản và bền vững nhất vẫn là xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối. Thay vì dựa vào chất ngọt nhân tạo hay thảo mộc, thai phụ nên ưu tiên nguồn tinh bột hấp thu chậm, tăng cường rau xanh giàu chất xơ, duy trì uống đủ nước lọc và vận động nhẹ nhàng theo chỉ dẫn y khoa.
Kết luận
Cỏ ngọt là một dược liệu giàu tiềm năng với vị ngọt tự nhiên không calo và khả năng hỗ trợ cải thiện đường huyết trên các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [4]. Mặc dù chiết xuất steviol glycoside tinh khiết được chứng minh là an toàn khi dùng làm phụ gia thực phẩm [8], [3], dịch chiết thô từ lá cỏ ngọt lại gây ra nhiều tác động tiêu cực đến chu kỳ sinh sản, tỷ lệ thụ thai và quá trình mang thai trong các thử nghiệm thực nghiệm [7]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên uống nước lá cỏ ngọt để phòng tránh tiểu đường thai kỳ, mà cần tham vấn bác sĩ để có kế hoạch quản lý đường huyết an toàn, khoa học.