Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hanh khô hay nhiệt độ thay đổi đột ngột, nhiều gia đình lại tìm đến các bài thuốc dân gian để xoa dịu vùng cổ họng đang ngứa rát, khó chịu. Trong số các mẹo quen thuộc được truyền tai nhau, việc thái mỏng củ cải trắng nấu lấy nước ấm uống được rất nhiều người áp dụng nhờ sự tiện lợi và lành tính. Liệu phương pháp đơn giản này có thực sự đem lại tác dụng xoa dịu đường hô hấp hay chỉ là lời đồn miệng thiếu cơ sở khoa học?
Nước củ cải trắng nấu chín thực chất có thể hỗ trợ làm dịu cảm giác khô rát hầu họng tạm thời nhờ bổ sung nước ấm và các hợp chất chuyển hóa thực vật. Tuy nhiên, hiệu quả làm dịu này chủ yếu mang tính hỗ trợ triệu chứng nhẹ từ góc độ dinh dưỡng, không thể thay thế cho các can thiệp y tế hay thuốc đặc trị khi họng bị nhiễm khuẩn nặng.
Thói quen truyền miệng và góc nhìn khoa học hiện đại
Trong đời sống thường ngày, củ cải trắng (tên khoa học là Raphanus sativus) thuộc họ Thập tự (Brassicaceae) vốn là loại rau củ vô cùng quen thuộc trên mâm cơm [1]. Không chỉ là nguồn thực phẩm giàu nước, chất xơ và vitamin, phần củ rễ này từ thời cổ đại đã được ghi nhận trong y học dân gian phương Đông như một vị thuốc hỗ trợ nhiều chứng rối loạn khác nhau [1]. Dân gian quan niệm củ cải có tính thanh nhiệt, nhuận phế, giúp tiêu đờm và hạ hỏa khi cổ họng bị kích ứng.
Khi cảm thấy đau rát cổ họng do nói nhiều, thời tiết khô hanh hoặc chớm cảm lạnh, một bát nước củ cải luộc ấm giúp người bệnh cảm thấy vùng họng bớt khô khốc ngay tức thì. Về mặt sinh lý học thông thường, việc uống nước ấm luôn là biện pháp cơ bản giúp hydrat hóa lớp niêm mạc họng, làm loãng chất nhầy ứ đọng và kích thích tưới máu cục bộ. Bên cạnh đó, các nhà khoa học hiện đại đã bắt đầu đi sâu phân tích thành phần hóa thực vật để tìm hiểu xem củ cải trắng mang lại những hoạt chất sinh học nào cho cơ thể.
Vai trò của glucosinolate và các chất chuyển hóa thứ cấp
Điểm đặc trưng của các loại thực vật thuộc họ Thập tự như củ cải chính là sự hiện diện của nhóm hợp chất chứa lưu huỳnh được gọi là glucosinolate [1]. Các nhà nghiên cứu dinh dưỡng đã chỉ ra rằng tiềm năng dược học của củ cải trắng chủ yếu đến từ các chất chuyển hóa thứ cấp có lợi bao gồm glucosinolates, polyphenols và isothiocyanates [1].
Thông thường, các chất chuyển hóa thứ cấp tồn tại với mật độ thấp và được tích trữ trong các tế bào chuyên biệt của thực vật [1]. Khi củ cải bị cắt thái hoặc giã nát, glucosinolate sẽ tiếp xúc với enzyme tự nhiên để tạo thành các hợp chất isothiocyanate mang mùi hăng nồng đặc trưng. Các hợp chất tự nhiên này kết hợp cùng nhóm polyphenol đóng vai trò như các chất chống oxy hóa mạnh, giúp trung hòa các gốc tự do phát sinh trong quá trình chuyển hóa tế bào [1]. Khi vùng niêm mạc họng đang chịu phản ứng viêm hoặc kích ứng do khói bụi, sự hỗ trợ từ các chất chống oxy hóa tự nhiên này có thể giúp giảm thiểu tình trạng stress oxy hóa tại chỗ.
Khả năng kháng viêm và bảo vệ tế bào: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Để đánh giá tiềm năng dược lý của chiết xuất từ củ cải trắng đối với các phản ứng viêm và tổn thương tế bào, nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng đã được tiến hành trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 khẳng định chiết xuất từ các bộ phận trên mặt đất và dưới lòng đất của củ cải trắng đã được dân gian dùng để hỗ trợ điều trị rối loạn dạ dày, nhiễm trùng đường tiết niệu, viêm gan, rối loạn tim mạch và viêm loét [1]. Đánh giá này nhấn mạnh việc sử dụng chiết xuất củ cải có tác động tích cực trong các tình trạng bệnh lý như ung thư, tiểu đường, viêm gan và tổn thương do stress oxy hóa [1]. Mặc dù các tác động này tập trung rộng ở cấp độ cơ quan chuyển hóa, nó cho thấy tiềm năng điều hòa phản ứng viêm toàn thân của các hoạt chất thứ cấp trong củ cải.
Bên cạnh đó, tác dụng kháng viêm cụ thể của chiết xuất thực vật họ củ cải đã được kiểm chứng rõ nét hơn trong một nghiên cứu công bố năm 2022 trên giống củ cải Raphanus caudatus (thuộc họ Brassicaceae) [2]. Nghiên cứu này đánh giá dịch chiết ethanol trên cả mô hình in vitro bằng phương pháp phát quang hóa học tăng cường luminol và mô hình in vivo thông qua thử nghiệm gây phù chân chuột cống trắng Wistar bằng acid acetic [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất thể hiện tác dụng kháng viêm rõ rệt ở cả thử nghiệm ống nghiệm và trên cơ thể động vật [2].
Ở các liều dùng thử nghiệm 250 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg, dịch chiết thực vật đã làm giảm đáng kể tình trạng sưng phù bàn chân chuột, trong đó hiệu quả kháng viêm cao nhất đạt được ở liều 1000 mg/kg [2]. Ngoài ra, nghiên cứu huyết học đi kèm ghi nhận lượng bạch cầu gia tăng đáng kể ở hai mức liều 500 và 1000 mg/kg, trong khi số lượng tiểu cầu lại giảm dần theo liều lượng thử nghiệm [2].
Về mặt bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây độc và phản ứng viêm, một nghiên cứu khác vào năm 2012 đã khảo sát tác dụng của dịch chiết enzyme từ củ cải trắng (Raphanus sativus - REE) trên tổn thương gan ở người và chuột [3]. Trong thử nghiệm tế bào HepG2 người bằng phương pháp MTT, nồng độ ức chế tối đa IC50 của chiết xuất REE đạt trên 5.000 mcg/ml, đồng thời thể hiện khả năng bảo vệ tế bào chống lại độc tính do tacrine gây ra với giá trị nồng độ hiệu quả EC50 là 1.250 mcg/ml [3]. Trên chuột bị gây độc gan bằng carbon tetrachloride (CCl4), việc cho uống chiết xuất củ cải trắng ở các liều 50 và 100 mg/kg đã làm giảm đáng kể nồng độ các men gan trong huyết thanh tương tự đối chứng silymarin liều 50 mg/kg [3].
Lợi ích thực tế và ranh giới của các bằng chứng khoa học
Từ các kết quả nghiên cứu kể trên, có thể thấy các hợp chất tự nhiên trong củ cải trắng mang hoạt tính sinh học thật sự, có khả năng ức chế phản ứng viêm và bảo vệ tế bào trước hiện tượng stress oxy hóa [1, 2, 4]. Khi được nấu thành nước uống, người dùng sẽ tận dụng được một phần các hoạt chất hòa tan trong nước cùng cảm giác thanh mát, dịu cổ họng.
Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Hầu hết các thử nghiệm sinh học mới dừng lại ở dạng chiết xuất cô đặc nồng độ cao thực hiện trên động vật gặm nhấm hoặc dòng tế bào cô lập [1, 4]. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh rằng việc uống một bát nước củ cải nấu chín tại nhà có thể dập tắt tức thì tình trạng viêm họng cấp hay tiêu diệt các ổ vi khuẩn gây viêm amidan.
Nước củ cải trắng nấu chín chỉ đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ dưỡng ẩm và cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên. Tình trạng đau rát họng có thể do nhiều nguyên nhân gây ra, từ viêm họng do virus, nhiễm khuẩn liên cầu, trào ngược dạ dày thực quản đến dị ứng thời tiết. Nước củ cải không thể giải quyết được các nguyên nhân cốt lõi này nếu người bệnh không có sự can thiệp y tế phù hợp.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng củ cải trắng trị đau họng
Nhiều người thường lầm tưởng rằng nước củ cải càng hăng cay thì hiệu quả chữa đau họng càng cao nên đã ép lấy nước củ cải sống để uống trực tiếp. Quan niệm này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho niêm mạc hầu họng. Củ cải sống chứa lượng isothiocyanate đậm đặc cùng vị cay gắt tự nhiên, khi đi qua vùng họng đang bị sưng viêm, trợt loét có thể gây cảm giác xót buốt, rát cháy dữ dội hơn và kích ứng niêm mạc nghiêm trọng.
Một hiểu lầm khác là xem củ cải như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể thay thế thuốc kê đơn. Việc trì hoãn điều trị y tế đối với các đợt viêm họng do vi khuẩn (như liên cầu khuẩn nhóm A) bằng cách chỉ uống nước củ cải tại nhà có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm cho đường hô hấp dưới, thậm chí gây thấp tim hoặc viêm cầu thận. Nước củ cải trắng nấu chỉ có thể dùng hỗ trợ làm êm dịu cơn khó chịu, hoàn toàn không phải thuốc kháng sinh hay thuốc tiêu viêm đặc trị.
Những ai nên cẩn trọng khi sử dụng?
Dù củ cải trắng là thực phẩm phổ biến và an toàn với đa số mọi người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng.
Đầu tiên là những người có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc quá mẫn với rau củ họ Thập tự. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2021 đã ghi nhận trường hợp nữ nhân viên văn phòng 48 tuổi xuất hiện các tổn thương mày đay ở tay trong vòng vài phút sau khi nạo củ cải trắng sống (Raphanus sativus L.) [4]. Bệnh nhân này cũng bị phù nề môi và ngứa vùng hầu họng (oropharyngeal pruritus) ngay khi ăn món salad có củ cải sống [4].
Phân tích miễn dịch trong ca bệnh trên cho thấy phản ứng dị ứng tức thì này qua trung gian kháng thể IgE với huyết thanh của bệnh nhân phản ứng với một dải protein có trọng lượng phân tử 18 kDa trong củ cải trắng [4]. Điều đáng lưu ý là loại protein kháng nguyên 18 kDa này rất kém bền với nhiệt độ [4]. Do đó, người từng có tiền sử ngứa họng, sưng môi khi tiếp xúc củ cải cần thận trọng tối đa, và nếu sử dụng củ cải thì bắt buộc phải nấu chín kỹ để nhiệt độ làm biến tính các protein gây dị ứng [4].
Nhóm thứ hai cần thận trọng là những người đang gặp vấn đề về rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông. Nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận dịch chiết củ cải họ Brassicaceae có thể làm giảm số lượng tiểu cầu theo liều dùng [2]. Những bệnh nhân bị xuất huyết giảm tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng củ cải với lượng lớn liên tục.
Ngoài ra, những người mắc chứng bụng đầy trướng, tiêu chảy mạn tính hoặc tỳ vị hư hàn theo y học cổ truyền cũng không nên uống quá nhiều nước củ cải đặc khi đói vì có thể gây lạnh bụng và kích thích đường ruột.
Hướng dẫn nấu và sử dụng nước củ cải đúng cách tại nhà
Để đạt được hiệu quả làm dịu họng tốt nhất mà không gây kích ứng đường tiêu hóa, khâu chuẩn bị và chế biến cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản.
Về cách chế biến, bạn nên chọn củ cải trắng tươi, vỏ nhẵn, không bị sâu bệnh hay dập nát. Rửa sạch đất cát, gọt bỏ lớp vỏ mỏng bên ngoài và thái củ cải thành từng lát mỏng hoặc khúc vuông nhỏ. Cho khoảng 200–300 gam củ cải trắng vào nồi cùng 500–700 ml nước lọc, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa nấu trong khoảng 15–20 phút cho đến khi củ cải chín mềm, trong suốt. Việc nấu chín kỹ bằng nhiệt độ không chỉ giúp các hoạt chất dễ hòa tan mà còn giúp phân hủy các protein kháng nguyên gây dị ứng tiềm ẩn trong củ cải tươi [4].
Về thời điểm và cách dùng, bạn nên chắt lấy phần nước luộc củ cải và uống khi nước còn ấm nóng vừa phải. Uống từng ngụm nhỏ chậm rãi để dòng nước ấm bao phủ khắp bề mặt niêm mạc họng, giúp làm ẩm và xoa dịu cảm giác ngứa rát. Tránh uống nước củ cải lạnh vì nhiệt độ thấp có thể gây co thắt mạch máu cục bộ và làm tăng phản xạ ho. Bạn có thể cho thêm một vài lát gừng tươi vào nồi khi nấu để tăng cảm giác ấm áp, hoặc pha một thìa nhỏ mật ong khi nước đã nguội bớt về mức ấm (trên 1 tuổi mới dùng mật ong) để tăng độ trơn dịu cho niêm mạc. Không nên uống lúc bụng đang quá đói hoặc uống quá nhiều vào buổi tối muộn để tránh kích thích đi tiểu đêm.
Nước củ cải trắng nấu ấm thực sự là một phương pháp hỗ trợ làm dịu cơn khô rát họng đơn giản, tiện lợi và tiết kiệm tại nhà nhờ cung cấp độ ẩm ấm và các hoạt chất thực vật tự nhiên [1]. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ đóng vai trò chăm sóc triệu chứng nhẹ chứ không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa. Nếu tình trạng đau họng kéo dài trên 3 ngày, đi kèm sốt cao, khó nuốt hoặc khó thở, người bệnh cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.