Nhiều gia đình thường tự thu hái hoặc mua các loại thảo dược thanh nhiệt về nấu nước uống giải độc gan, trị cảm sốt. Tuy nhiên, không ít người mua nhầm hoặc hái lẫn giữa cây cúc chỉ thiên và cây bồ công anh vì chúng cùng mọc hoang và có cụm lá sát đất khá giống nhau.
Cúc chỉ thiên (tên khoa học Elephantopus scaber L.) thuộc họ Cúc (Asteraceae) là một loài thảo dược hoàn toàn riêng biệt [1]. Sự nhầm lẫn giữa các loài thảo dược thường xuất phát từ việc hình thái bên ngoài tương đồng, tên gọi địa phương trùng lặp hoặc nguồn cung cấp phức tạp [2]. Nhận diện đúng cúc chỉ thiên và hiểu rõ hoạt chất bên trong giúp người dùng tránh dùng sai vị thuốc, bởi các loài khác nhau dù cùng họ thực vật vẫn mang hoạt tính sinh học khác nhau [2].
Cúc chỉ thiên là cây gì và vì sao dễ nhầm với bồ công anh?
Cúc chỉ thiên thuộc chi Elephantopus, một chi thực vật gồm khoảng 30 loài phân bố trên toàn thế giới, chủ yếu ở Nam Mỹ và có mặt tại châu Á [1]. Trong hệ thống phân loại thực vật học thuộc họ Cúc (Asteraceae), cúc chỉ thiên nằm trong phân họ Vernonioideae [3]. Phân tích di truyền cho thấy phân họ Vernonioideae có mối quan hệ họ hàng chị em gần gũi với phân họ Cichorioideae (phân họ chứa nhóm cây bồ công anh), đồng thời cúc chỉ thiên có quan hệ rất gần với cây bạc đầu nhỏ (Cyanthillium cinereum) [3]. Chính mối liên hệ họ hàng trong cùng họ Cúc khiến một số đặc điểm lá mọc sát đất lúc còn non của chúng dễ làm người hái thuốc nhầm lẫn.
Trong kiểm soát chất lượng dược liệu, nhận diện sai loài thực vật là mối lo ngại lớn [2]. Sự nhầm lẫn danh tính thảo dược xảy ra do nhiều nguyên nhân: hình thái bên ngoài giống nhau, tên gọi tương tự nhau, thu hái từ nhiều nguồn khác nhau hoặc có sự pha trộn, làm giả [2]. Tại Hoa Kỳ, ước tính vào năm 1997 người dân đã tiêu thụ khoảng 5,1 tỷ đô la Mỹ cho các loại thuốc thảo dược [4]. Để bảo vệ người tiêu dùng, việc xác thực đúng cây thuốc từ khâu thu hoạch nguyên liệu cho đến thành phẩm cuối cùng là vấn đề sống còn [4].
Để phân biệt các vị thuốc, người ta có thể dùng phương pháp quan sát đại thể bằng mắt thường và soi kính hiển vi vì đây là kỹ thuật nhận diện nhanh, chi phí thấp [4]. Tuy nhiên, khi thảo dược đã phơi khô hoặc cắt nhỏ, mắt thường khó phân biệt chính xác. Lúc này, phân tích hóa học để tìm chất đánh dấu và phát hiện tạp chất, hoặc dùng kỹ thuật sinh học phân tử (xét nghiệm ADN) sẽ giúp định danh chính xác loài cây [4].
Hệ hoạt chất đặc trưng của cúc chỉ thiên
Mỗi loài thảo dược sở hữu một tổ hợp hóa chất riêng quyết định tác dụng của nó. Tính đến năm 2014, các nhà khoa học đã ghi nhận 30 hợp chất từ cây cúc chỉ thiên, bao gồm 4 hợp chất sesquiterpene lactone, 9 hợp chất triterpene và 5 hợp chất flavone [1]. Các chiết xuất và hợp chất từ loài cây này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng virus và gây độc tế bào [1].
Đặc biệt, nhóm hợp chất sesquiterpene lactone trong cúc chỉ thiên đã được khám phá về khả năng kháng viêm và bảo vệ gan [1]. Điều này chứng minh một phần kinh nghiệm dân gian khi dùng cúc chỉ thiên làm thuốc [1]. Ngoài ra, phân tích quang phổ hồng ngoại ba bước trên cúc chỉ thiên cùng một số thảo dược địa phương tại Malaysia cho thấy thành phần chính của nhóm thảo dược này có chứa protein và các hợp chất liên quan đến hoạt tính giãn mạch [5].
Sự khác biệt về mặt hóa học và di truyền giúp giới khoa học tách biệt cúc chỉ thiên khỏi các loài cây khác. Nghiên cứu công bố năm 2023 đã giải mã hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của cúc chỉ thiên (Elephantopus scaber L.) với chiều dài 152.375 cặp bazơ (bp) [3]. Hệ gen dạng vòng này gồm một vùng bản sao đơn lớn (83.520 bp), một vùng bản sao đơn nhỏ (18.523 bp) và hai vùng lặp lại đảo ngược (25.166 bp), chứa 80 gen mã hóa protein, 30 gen tRNA và 4 gen rRNA [3]. Đây là bộ dữ liệu gốc giúp phân biệt chuẩn xác cúc chỉ thiên với các cây khác trong họ Cúc [3]. Bên cạnh đó, phương pháp lập dấu vân tay peptide giàu cysteine (CRP) có trọng lượng phân tử từ 2 đến 6 kDa bằng khối phổ MALDI-TOF cũng được phát triển vào năm 2019, qua sàng lọc 100 chiết xuất thực vật cho thấy mỗi loài có một dấu vân tay hóa học độc nhất, giúp phân biệt nhanh các thảo dược cùng họ bị dùng nhầm [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của cúc chỉ thiên?
Trong y học cổ truyền châu Á, cúc chỉ thiên được dùng cho nhiều chứng bệnh khác nhau [3]. Một cuộc điều tra dân tộc thực vật học kéo dài từ năm 2008 đến năm 2012 tại chợ thuốc truyền thống dịp Tết Đoan Ngọ (có lịch sử hơn 700 năm ở huyện Tĩnh Tây, Tây Nam Trung Quốc) ghi nhận người dân tộc Choang sử dụng phổ biến cúc chỉ thiên để trị đau đầu, cảm lạnh, tiêu chảy, viêm gan và viêm phế quản [1]. Tại Ấn Độ, loài cây này cũng được dùng rộng rãi trong y học cổ truyền, bao gồm cả hỗ trợ điều trị ung thư [6].
Để kiểm chứng tác dụng bảo vệ gan, một nghiên cứu công bố năm 2001 đã tiến hành thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan mạn tính do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) gây ra [7]. Nhóm nghiên cứu đánh giá các chỉ số sinh hóa trong huyết thanh và mô của chuột, bao gồm các men đánh dấu chức năng gan như AST, ALT, ALP và lượng protein [7]. Nồng độ lipid tổng số, cholesterol, phospholipid và triglyceride trong huyết thanh cùng các mô cũng được đo lường [7]. Kết quả cho thấy những biến đổi sinh hóa bất thường do CCl4 gây ra ở các mô, đặc biệt là mô gan, đã được cải thiện sau khi điều trị bằng cúc chỉ thiên, gợi ý tác dụng bảo vệ gan của thảo dược này [7].
Về khả năng chống oxy hóa và tác động lên tế bào gan, nghiên cứu năm 2014 đã phân lập từ dịch chiết ethyl acetate toàn cây cúc chỉ thiên được một dẫn xuất delta-truxinate mới (đặt tên là hợp chất 1) cùng 4 hợp chất đã biết [1]. Thử nghiệm quét gốc tự do ABTS xác nhận hoạt tính chống oxy hóa của cả 5 hợp chất này [1]. Khi thử nghiệm MTT trên dòng tế bào ung thư gan người HepG2, hợp chất 1 cho thấy tác dụng gây độc tế bào với nồng độ ức chế phân nửa (IC50) là 60 micromol (muM) [1]. Bằng phần mềm dự đoán mục tiêu phân tử, các nhà khoa học cũng dự báo tiềm năng kháng viêm, kháng sinh và kháng khối u của hợp chất này [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 tại Ấn Độ đã đi sâu đánh giá tác dụng của cúc chỉ thiên trên các dòng tế bào ung thư biểu mô ở người (gồm tế bào ung thư cổ tử cung HeLa, ung thư phổi A549, ung thư vú MCF-7 và ung thư đại tràng Caco-2) [6]. Các nhà khoa học thử nghiệm dịch chiết ethanol và các phân đoạn dung môi khác nhau của cúc chỉ thiên bằng phương pháp SRB [6]. Kết quả chỉ ra phân đoạn giàu hoạt chất chiết bằng dichloromethane (ES DCM) có độc tính mạnh phụ thuộc liều lượng lên các tế bào ung thư biểu mô [6]. Phân đoạn này kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào ung thư với các dấu hiệu đặc trưng như phồng rộp màng tế bào, cô đặc nhân, tăng tỷ lệ tế bào ở pha sub-G0 và hình thành vi nhân gây độc gen tế bào ung thư [6]. Đáng chú ý, phân đoạn ES DCM còn ức chế các protein vận chuyển kháng đa thuốc (ABC-B1 và ABC-G2) thông qua thử nghiệm đẩy thuốc nhuộm Rhodamine và Mitoxantrone, mở ra tiềm năng khắc phục tình trạng kháng thuốc hóa trị [6].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 tại Malaysia đã khảo sát khả năng làm giãn mạch và hạ huyết áp của 8 loại thảo dược địa phương, trong đó có cúc chỉ thiên [5]. Dược liệu được nghiền thành bột và ngâm chiết với 3 dung môi: nước cất, ethanol 50% và ethanol 95% [5]. Kết quả xếp hạng tiềm năng giãn mạch cho thấy cúc chỉ thiên đứng thứ 5 trong số 8 thảo dược được thử nghiệm (sau Swietenia macrophylla, Vernonia amygdalina, Pereskia bleo và Strobilanthes crispus) [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu khoa học hiện có đã bước đầu giải thích được lý do cúc chỉ thiên được dùng lâu đời trong dân gian để thanh nhiệt, giải độc gan và tiêu viêm [1]. Việc tìm ra các nhóm chất sesquiterpene lactone, triterpene, flavone và dẫn xuất delta-truxinate giúp định hình rõ giá trị dược học của cây [1].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ các kết quả về khả năng ức chế tế bào ung thư biểu mô, tế bào ung thư gan HepG2 hay khả năng giãn mạch đều mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) bằng các dung môi hóa học chuyên dụng như ethyl acetate, dichloromethane hoặc ethanol [1]. Tác dụng bảo vệ gan hạ men AST, ALT cũng mới được thực hiện trên mô hình chuột thực nghiệm bị gây độc bằng hóa chất CCl4 [7].
Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người trong các tài liệu này để khẳng định liều lượng chuẩn xác hay hiệu quả chữa khỏi bệnh viêm gan, ung thư ở người bệnh thực tế. Các chiết xuất phân đoạn trong phòng thí nghiệm có độ tinh khiết và nồng độ hoạt chất khác xa so với việc người dân tự đun nấu nước uống hàng ngày.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thanh nhiệt
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng các loại cây có cùng tên gọi dân gian hoặc hình dáng lá tương tự nhau như cúc chỉ thiên và bồ công anh thì có thể thay thế hoàn toàn cho nhau. Thực tế, việc dùng nhầm hoặc thay thế loài này bằng loài khác dù trong cùng một họ thực vật vẫn mang lại các hoạt tính sinh học khác nhau, dẫn đến không đạt mục đích điều trị [2]. Ngay cả phương pháp định lượng một vài hợp chất nhỏ thông thường đôi khi cũng có giới hạn nếu chất đó xuất hiện ở nhiều loài, đòi hỏi phải kiểm định chất lượng chặt chẽ [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống tùy thích để "ngừa ung thư" hay "bổ gan". Nghiên cứu cho thấy các phân đoạn chiết xuất của cúc chỉ thiên có hoạt tính sinh học mạnh, gây độc tế bào (cytotoxicity) và gây độc gen (genotoxicity) trên dòng tế bào thử nghiệm theo liều lượng [6]. Sử dụng sai cây thuốc, sai liều hoặc dùng dược liệu nhiễm tạp chất đều tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do cúc chỉ thiên có chứa các hợp chất có hoạt tính gây độc tế bào và tác động trực tiếp đến hệ thống chuyển hóa của gan [1], những người đang có bệnh lý gan thận mạn tính không nên tự ý dùng cây thuốc sắc uống thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra chiết xuất cúc chỉ thiên có khả năng ức chế các kênh vận chuyển kháng đa thuốc ABC-B1 và ABC-G2 [6]. Đây là các kênh protein đóng vai trò bơm đẩy nhiều loại thuốc tây ra khỏi tế bào. Do đó, người đang điều trị bệnh nền bằng thuốc tây y, đặc biệt là bệnh nhân đang hóa trị hoặc dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp, cần tuyệt đối thận trọng vì thảo dược có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.
Cách nhận diện và áp dụng thực tế an toàn
Để tránh nhầm lẫn khi sử dụng, người tiêu dùng không nên tự ý hái các loại cây cỏ mọc hoang ven đường nếu không nắm vững đặc điểm thực vật học. Trong quy trình chuẩn, việc xác thực cây thuốc phải bắt đầu từ mẫu tiêu bản chuẩn có truy xuất nguồn gốc, kết hợp kiểm tra đại thể, vi thể và phân tích hóa học để loại trừ tạp chất [4]. Do đó, người dân nên mua dược liệu tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín, có kiểm định chất lượng rõ ràng.
Đối với những hộ gia đình hoặc nhà vườn trồng cúc chỉ thiên làm nguồn dược liệu, điều kiện ánh sáng quyết định rất lớn đến hình thái và chất lượng cây. Một nghiên cứu nông học năm 2015 đã khảo sát sự sinh trưởng của cúc chỉ thiên dưới 6 mức độ che bóng và 2 kiểu trồng khác nhau [8]. Kết quả cho thấy cúc chỉ thiên là cây ưa sáng nhưng có khả năng chịu bóng [8]. Khi che bóng ở mức độ vừa phải, chiều cao cây, số lượng lá, chiều dài rễ và tỷ lệ rễ/thân đều tăng lên [8].
Tuy nhiên, nếu tỷ lệ che bóng quá cao, quá trình chuyển từ sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh trưởng sinh thực bị rút ngắn, làm giảm năng suất hạt, sinh khối khô và năng suất rễ [8]. Trong các nghiệm thức nghiên cứu, năng suất hạt khô đạt từ 8,46 đến 31,10 kg trên mỗi 667 m2; sinh khối khô toàn cây đạt từ 327,28 đến 800,95 kg trên mỗi 667 m2; và năng suất rễ khô đạt từ 30,65 đến 70,72 kg trên mỗi 667 m2 [8]. Các nhà khoa học khuyến nghị nên áp dụng phương thức gieo hạt theo hốc và duy trì mật độ che bóng không vượt quá 60% để cây phát triển tốt nhất [8]. Khi thu hoạch sử dụng trong gia đình, người dân thường dùng dưới dạng sắc nước uống theo liều lượng hướng dẫn của thầy thuốc, tương tự cách người dân dùng nước chiết truyền thống [5].
Cúc chỉ thiên là vị thuốc quý có nhiều hoạt chất bảo vệ gan, chống oxy hóa và kháng viêm đã được khoa học bước đầu ghi nhận [1]. Tuy nhiên, người dùng cần phân biệt rõ với các cây họ Cúc khác như bồ công anh, mua đúng nguồn dược liệu sạch đã được xác thực và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để bảo vệ sức khỏe an toàn.
