Nhiều người có thói quen thưởng thức các loại trà thảo mộc hoa cúc để thư giãn tinh thần và thanh lọc cơ thể sau ngày làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, nếu bạn từng bị hắt hơi, ngứa mũi hoặc nổi mẩn khi tiếp xúc với các loại phấn hoa ngoài tự nhiên, việc uống trà thảo mộc có nguồn gốc từ hoa lại tiềm ẩn không ít rủi ro.

Câu trả lời ngắn gọn là người có cơ địa dị ứng phấn hoa, đặc biệt là phấn hoa thuộc họ Cúc, không nên tự ý dùng trà cúc mắt bò. Việc sử dụng loại trà này có thể châm ngòi cho các phản ứng dị ứng chéo từ nhẹ đến nguy hiểm tính mạng do các protein và hợp chất cảm ứng tồn tại sẵn trong dược liệu [1], [2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ tách trà cúc mắt bò quen thuộc

Cúc mắt bò là một loài thực vật quen thuộc thuộc họ Cúc (Asteraceae hoặc Compositae). Loài hoa này thường được thu hái, phơi khô để làm trà thảo mộc hoặc ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhờ mùi thơm dịu và các hoạt chất sinh học tự nhiên [2].

Dù mang lại cảm giác thanh mát, các bộ phận của cây cúc, bao gồm cả cánh hoa và phấn hoa sót lại trong trà, chứa nhiều dị nguyên có khả năng kích hoạt hệ thống miễn dịch [1], [2]. Khi pha trà bằng nước sôi, các phân tử gây dị ứng hòa tan vào nước và nhanh chóng xâm nhập cơ thể qua đường tiêu hóa [2].

Đối với người có tiền sử mẫn cảm, cơ thể sẽ nhận diện nhầm các thành phần này là tác nhân xâm lược có hại. Khi đó, hệ miễn dịch lập tức kích hoạt phản ứng chống lại, làm xuất hiện cảm giác ngứa họng, sưng môi hoặc nổi mày đay khắp người [1], [2].

Phản ứng chéo: Vì sao dị ứng phấn hoa lại kỵ trà cúc?

Hiện tượng một người chưa từng uống trà cúc mắt bò nhưng ngay lần đầu nếm thử đã bị dị ứng được y học giải thích thông qua cơ chế phản ứng chéo [1], [2]. Hệ miễn dịch của người bị dị ứng phấn hoa đã tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu để chống lại các protein có trong hạt phấn [2], [3].

Khi các loài thực vật có quan hệ họ hàng gần gũi trong cùng họ Cúc, cấu trúc protein gây dị ứng giữa chúng thường có nét tương đồng rất lớn [1], [2]. Khi bạn uống trà cúc mắt bò, kháng thể IgE nhận diện các mảnh protein trong nước trà giống hệt với phấn hoa mà bạn từng hít phải, dẫn tới phản ứng dị ứng bùng phát [2], [3].

Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng họ Cúc là một trong những họ thực vật có khả năng gây dị ứng tiếp xúc và dị ứng toàn thân hàng đầu [1], [2]. Các chiết xuất, trà thảo mộc và mỹ phẩm từ họ Cúc đều được khuyến cáo phải dùng hết sức thận trọng ở nhóm người có cơ địa nhạy cảm [1].

Cơ chế tác động: Các dị nguyên panallergen và sesquiterpene lactone

Để hiểu rõ hơn vì sao trà cúc mắt bò dễ gây kích ứng, các nhà khoa học đã phân tích sâu các thành phần bên trong cấu trúc sinh học của họ Cúc. Tác nhân chính gây ra tình trạng này gồm hai nhóm chất: các panallergen trong phấn hoa và các chất chuyển hóa thứ cấp nhóm sesquiterpene lactone [2].

Panallergen là những protein dị ứng phổ biến tồn tại xuyên suốt nhiều loài thực vật khác nhau trong họ Cúc [2]. Trong đó, các enzyme thuộc nhóm pectate lyase (như Amb a 1 ở cỏ phấn hương hay Art v 6 ở ngải cứu) là tác nhân gây nhạy cảm đường hô hấp và phản ứng chéo rất mạnh [1], [3]. Các panallergen này chính là thủ phạm kích hoạt hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - thuốc [2].

Bên cạnh đó, các hợp chất sesquiterpene lactone phân bố nhiều trong thân, lá và hoa họ Cúc [2], [4]. Chúng là những chất gây mẫn cảm mạnh mẽ, gây viêm da kích ứng khi tiếp xúc và hoàn toàn có thể gây ra phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng khi người bệnh uống phải [2].

Bằng chứng khoa học: Giới nghiên cứu nói gì về dị ứng họ Cúc?

Các bằng chứng khoa học về khả năng dị ứng chéo của thực vật họ Cúc đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu quốc tế trải dài qua nhiều thập kỷ [1], [2], [3], [5], [6], [4].

Năm 2019, một tổng quan nghiên cứu về các loài họ Cúc đã chỉ ra rằng tỷ lệ mẫn cảm với phấn hoa cỏ phấn hương (Ambrosia artemisiifolia) ở người là rất cao, tương đương với tỷ lệ dị ứng phấn cỏ [1]. Nghiên cứu chỉ ra dị nguyên chính Amb a 1 thuộc họ enzyme pectate lyase gây phản ứng chéo mạnh mẽ với ngải cứu (Artemisia vulgaris) [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng phản ứng chéo nghiêm trọng giữa họ Cúc với thực phẩm, chẳng hạn như hội chứng cần tây - ngải cứu - gia vị, hay phản ứng chéo ngải cứu - hoa cúc la mã, cỏ phấn hương - dưa - chuối, có thể gây ra các phản ứng phản vệ nguy hiểm [1].

Năm 2025, một bài báo tổng quan trên các cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed Central và Google Scholar đã tổng kết tiềm năng dị ứng của cây thuốc họ Cúc [2]. Kết quả ghi nhận các loài họ Cúc gây ra cả phản ứng quá mẫn tức thì và quá mẫn muộn [2]. Phấn hoa của chúng chứa panallergen phổ biến từ Ambrosia artemisiifolia và Artemisia spp. dẫn đến hội chứng phấn hoa - thảo dược [2]. Đồng thời, các sesquiterpene lactone trong cây thuốc có khả năng gây kích ứng da và gây phản ứng toàn thân khi hấp thu bằng đường uống [2].

Năm 2015, nghiên cứu về các dị nguyên pectate lyase trên các nhóm bệnh nhân đến từ Áo, Canada, Ý và Nhật Bản đã phân tích các dị nguyên tinh chế bao gồm Amb a 1 và Art v 6 thông qua xét nghiệm IgE ELISA và ức chế chéo [3]. Kết quả thử nghiệm trên huyết thanh bệnh nhân và mô hình động vật khẳng định có sự phản ứng chéo đáng kể giữa các dị nguyên pectate lyase nội bộ trong họ Cúc [3]. Trong đó, Amb a 1 và Art v 6 cho thấy tính sinh miễn dịch rất cao [3].

Năm 1997, một nghiên cứu đánh giá phản ứng chéo giữa 9 loài thuộc chi ngải cứu (Artemisia) đã sử dụng kỹ thuật ELISA ức chế và thẩm tích miễn dịch (immunoblotting) trên mẫu huyết thanh của các bệnh nhân dị ứng ngải [6]. Kết quả cho thấy phản ứng chéo rất mạnh trong ống nghiệm giữa toàn bộ 9 loài được thử nghiệm, với các dải băng protein liên kết kháng thể IgE tương đồng rõ rệt [6].

Về phản ứng trên da và mẫn cảm tiếp xúc, một nghiên cứu năm 1979 đã thực hiện thử nghiệm áp da (patch-test) bằng dịch chiết ête của các loài họ Cúc trên 25 bệnh nhân bị nghi ngờ hoặc xác định dị ứng thực vật họ này [4]. Kết quả cho thấy 14 người có phản ứng quá mẫn với hoa cúc [4]. Phản ứng chéo xuất hiện rộng rãi ở các loài khác: 14 người phản ứng với cúc ngải (tansy), 11 người với cúc vạn diệp (yarrow), 10 người với cúc la mã (camomile), và 5 người với cúc kim tiền cùng hoa hướng dương [4]. Nghiên cứu kết luận sesquiterpene lactone chính là thành phần chịu trách nhiệm cho tình trạng mẫn cảm và phản ứng chéo này [4]. Tương tự, báo cáo năm 1985 ghi nhận 2 nhân viên bán hoa bị viêm da tiếp xúc với hoa cúc cũng biểu hiện phản ứng dị ứng chéo dạng áp da với loài Liatris spicata cùng họ Cúc do chứa các sesquiterpene lactone [5].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các dữ liệu khoa học về dị ứng chéo trong họ Cúc rất rõ ràng, người tiêu dùng vẫn cần nhìn nhận đúng phạm vi của bằng chứng. Phần lớn các thử nghiệm chuyên sâu được tiến hành trên các loài điển hình như ngải cứu, cỏ phấn hương, cúc la mã hay chi cúc hoa thông thường [1], [3], [6], [4]. Dữ liệu lâm sàng riêng biệt trên từng cá thể uống cúc mắt bò còn tiếp tục được cập nhật [2]. Dù vậy, do cùng mang đặc trưng sinh học và chứa các hợp chất sesquiterpene lactone, nguy cơ dị ứng chéo từ cúc mắt bò vẫn luôn hiện hữu [2].

Một hiểu lầm rất tai hại là nhiều người cho rằng: "Thảo mộc tự nhiên thì lành tính tuyệt đối, đun sôi pha trà sẽ tiêu hủy hết chất độc". Sự thật hoàn toàn ngược lại. Nước sôi không thể làm biến tính hoàn toàn tất cả các dị nguyên bền nhiệt hoặc các hợp chất chuyển hóa thứ cấp sesquiterpene lactone [2].

Nhiều người cũng lầm tưởng chỉ ai uống trà bị đau bụng mới là dị ứng. Thực tế, các triệu chứng sau khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm từ họ Cúc biến thiên rất rộng, từ phát ban, chàm da papulo-vesicle, viêm mũi kết mạc dị ứng, hen phế quản, hội chứng dị ứng miệng cho tới sốc phản vệ toàn thân [1], [2].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với trà cúc mắt bò?

Trước những rủi ro phản ứng chéo đã được chứng minh, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tốt nhất nên tránh dùng trà cúc mắt bò:

  • Người có tiền sử dị ứng phấn hoa: Những người từng được chẩn đoán viêm mũi dị ứng theo mùa hoặc hen suyễn do hít phải phấn hoa ngải cứu, cỏ phấn hương [1], [2].
  • Người từng bị viêm da tiếp xúc với hoa cúc: Những người từng bị nổi mụn nước, mẩn ngứa, chàm ở tay hay mặt khi chạm vào các loài cúc hoặc cúc dại [1], [5], [4].
  • Người từng phản ứng với các loại thảo mộc họ Cúc: Bệnh nhân từng bị ngứa miệng, sưng mí mắt khi dùng cúc la mã, cúc ngải, cúc vạn diệp hoặc hoa hướng dương [1], [4].
  • Người có cơ địa dị ứng thực phẩm liên quan: Những người mắc hội chứng dị ứng ngải cứu - đào, cần tây - ngải cứu - gia vị hoặc cỏ phấn hương - chuối - dưa [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe

Nếu bạn không thuộc nhóm có cơ địa dị ứng phấn hoa và vẫn muốn thưởng thức trà thảo mộc, hãy ghi nhớ những nguyên tắc an toàn để bảo vệ cơ thể:

  • Luôn kiểm tra phản ứng khởi đầu: Khi thử một loại trà hoa mới, bạn chỉ nên nhấp một lượng rất nhỏ và chờ đợi trong 24 giờ để quan sát xem cổ họng có bị ngứa rát, nổi mày đay hay khó chịu hay không.
  • Đọc kỹ thành phần sản phẩm: Nhiều gói trà hỗn hợp thảo mộc có phối trộn các thành phần họ Cúc khác nhau như cúc la mã, cúc mắt bò, cúc vạn thọ [1], [2]. Bạn cần đọc nhãn mác để tránh dùng phải loại hoa mà mình từng bị kích ứng.
  • Lắng nghe cơ thể khi chế biến: Quá trình hãm trà hoa khô có thể giải phóng các hạt bụi phấn vào không khí. Nếu bạn thấy hắt hơi liên tục, cay mắt hoặc ngứa tay khi bốc trà, hãy dừng lại ngay lập tức [1].
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào như khó thở, sưng họng, chóng mặt sau khi uống trà, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.

Trà cúc mắt bò hay các loại trà thảo mộc họ Cúc nói chung là thức uống thanh tao nhưng không dành cho tất cả mọi người. Hiểu rõ cơ địa dị ứng của bản thân và lắng nghe cảnh báo khoa học là cách tốt nhất giúp bạn bảo vệ sức khỏe khi lựa chọn các sản phẩm từ thiên nhiên.