Sau 8 tiếng nhìn màn hình máy tính, đôi mắt cay xè, mờ nhòe và nhức mỏi đã trở thành nỗi ám ảnh quen thuộc của giới văn phòng. Để tìm giải pháp, nhiều người truyền tai nhau uống viên chiết xuất việt quất đen (bilberry) mỗi ngày với hy vọng phục hồi thị lực và dứt điểm mỏi mắt.

Các bằng chứng lâm sàng cho thấy chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa có tác dụng hỗ trợ cải thiện tình trạng căng cơ điều tiết mắt và giảm bớt các triệu chứng khó chịu chủ quan do dùng màn hình kéo dài [1], [2]. Tuy nhiên, hoạt chất này không thể thay thế việc nghỉ ngơi hợp lý và chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ trong một số chỉ số thị giác nhất định [1], [2].

Hội chứng thị giác màn hình: Gánh nặng vô hình nơi công sở

Các thiết bị màn hình như máy tính, điện thoại thông minh hay máy tính bảng đã trở thành công cụ làm việc không thể tách rời [3]. Theo thống kê từ Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản năm 2008, khoảng 50% người lao động làm việc với màn hình thiết bị từ 4 giờ mỗi ngày trở lên [1]. Trong số những người gặp triệu chứng mệt mỏi thể chất do thao tác màn hình, có đến 91,6% phản ánh tình trạng mỏi mắt và đau mắt [1].

Một khảo sát theo dõi suốt 10 năm (2000-2009) trên 3.054 nhân viên công quyền cũng cho thấy tỷ lệ than phiền mỏi mắt lên tới 64,03% [4]. Khi nhìn chằm chằm vào màn hình, tần số chớp mắt suy giảm và số lần chớp mắt không hoàn chỉnh tăng lên, dẫn đến mờ mắt, khô mắt, nóng rát và đau đầu [3]. Ngoài ra, nguy cơ mỏi mắt còn tăng theo thời lượng dùng màn hình (OR 1,27) và mức độ căng thẳng tâm lý (OR 7,40) [4].

Cơ chế tác động của chiết xuất việt quất đen tới mắt

Khi tập trung nhìn gần màn hình trong thời gian dài, cơ thể mi của mắt phải co thắt liên tục để điều tiết tiêu cự, lâu dần dẫn đến tình trạng co thắt trương lực cơ mi và gây mỏi mắt dữ dội [1]. Chiết xuất việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.) chứa hàm lượng cao các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học [1].

Theo các nhà nghiên cứu, chiết xuất bilberry có khả năng bảo vệ các tế bào hạch võng mạc, từ đó đi kèm với tác dụng giảm nhẹ tình trạng mệt mỏi thị giác [5]. Nhờ việc hỗ trợ bảo vệ võng mạc và giải tỏa trạng thái căng cứng của cơ thể mi, dưỡng chất này giúp mắt duy trì khả năng điều tiết tốt hơn khi phải xử lý công việc văn phòng kéo dài [1], [5].

Nghiên cứu 1: Giảm co thắt cơ mi sau 12 tuần

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược nhóm song song công bố năm 2020 đã theo dõi tác dụng của chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa (SBE) trên cơ điều tiết mắt [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 109 người trưởng thành khỏe mạnh cả nam và nữ ở độ tuổi 20-60, chia thành hai nhóm: một nhóm uống 240 mg SBE/ngày và nhóm còn lại dùng giả dược liên tục trong 12 tuần [1].

Các đối tượng được kiểm tra chức năng mắt trước và sau khi làm việc với màn hình ở tuần thứ 0, 4, 8 và 12, sử dụng chỉ số thành phần tần số cao (HFC)-1 làm thước đo đánh giá độ co thắt cơ mi [1]. Kết quả cho thấy sau khi làm việc trên màn hình, chỉ số HFC-1 ở tuần thứ 8 và tuần thứ 12 tại nhóm dùng 240 mg SBE cải thiện rõ rệt so với nhóm giả dược (lần lượt p = 0,014 và p = 0,017) [1]. Thử nghiệm chứng minh việc bổ sung 240 mg SBE mỗi ngày trong 12 tuần giúp giải tỏa tình trạng co thắt trương lực cơ thể mi do các tác vụ nhìn gần gây ra [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là tập trung trên nhóm người khỏe mạnh và chỉ đo lường sự co thắt cơ điều tiết, chưa đại diện cho các bệnh lý mắt mạn tính [1].

Nghiên cứu 2: Cải thiện nhức mỏi và độ nhạy thị giác sau 8 tuần

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác tiến hành tại Nhật Bản từ năm 2012 đến 2013 trên đối tượng nhân viên văn phòng 20-40 tuổi làm việc với màn hình [2]. Ban đầu có 281 người được sàng lọc thông qua hai bài kiểm tra: tần số hợp nhất nhấp nháy tới hạn (CFF - chỉ số đánh giá khả năng dẫn truyền xung thần kinh thị giác) và điểm điều tiết gần (NPA) [2], [5]. Sau đó, 88 người có mức CFF và NPA tương đối thấp được chọn tham gia chính thức, chia uống 480 mg chiết xuất việt quất đen/ngày hoặc giả dược trong 8 tuần [2].

Kết quả có 43 người nhóm chiết xuất và 37 người nhóm đối chứng hoàn thành nghiên cứu [2]. Sau 8 tuần, sự suy giảm chỉ số CFF do áp lực công việc màn hình đã được giảm nhẹ ở nhóm uống việt quất đen so với giả dược (95% CI: 0,10-1,60; p = 0,023) [2]. Đồng thời, các triệu chứng chủ quan bao gồm: cảm giác mỏi mắt, đau mắt, nặng mắt, cảm giác khó chịu và cộm như có dị vật trong mắt đều thuyên giảm đáng kể ở nhóm dùng hoạt chất (p < 0,05) [2]. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận [2]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận chỉ số điểm điều tiết gần (NPA) không thay đổi, cho thấy chiết xuất không giải quyết được mọi khía cạnh chức năng mắt [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất bilberry thực sự mang lại hai lợi ích chính: hỗ trợ phục hồi khả năng dẫn truyền thần kinh thị giác khi mắt mệt mỏi và làm dịu cơn đau nhức, nặng mắt sau nhiều giờ làm việc [2], [5]. Bổ sung hàm lượng 240 mg đến 480 mg mỗi ngày cho thấy độ an toàn cao, không gây tác dụng phụ nghiêm trọng trong thời gian can thiệp từ 8 đến 12 tuần [1], [2].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn rõ rệt. Viên uống không làm thay đổi điểm điều tiết gần (NPA) và không thể đảo ngược các tật khúc xạ [2], [4]. Nghiên cứu theo dõi dài hạn khẳng định mỏi mắt gắn liền chặt chẽ với tổng thời gian dán mắt vào màn hình và áp lực tâm lý [4]. Do đó, viên uống chỉ có tính chất hỗ trợ, không thể "xóa tan" hoàn toàn tác hại nếu người dùng vẫn duy trì lối sống nhìn màn hình liên tục không nghỉ ngơi [1], [4].

Những hiểu lầm thường gặp của dân văn phòng

Nhiều nhân viên văn phòng lầm tưởng uống việt quất đen sẽ giúp mắt sáng rõ ngay lập tức chỉ sau vài ngày sử dụng. Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng đều ghi nhận hiệu quả xuất hiện rõ rệt sau 8 đến 12 tuần dùng đều đặn [1], [2]. Chiết xuất thảo dược cần thời gian tích lũy để hỗ trợ chức năng cơ mi và tế bào thần kinh thị giác [1], [5].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng uống thực phẩm chức năng có thể thay thế việc đi khám khúc xạ hoặc cho phép ngồi máy tính tùy thích. Các nghiên cứu theo dõi 10 năm chỉ ra rằng việc đeo kính không phù hợp và thời gian tiếp xúc màn hình quá dài là căn nguyên gây mệt mỏi thị giác [4]. Nếu không chớp mắt đầy đủ, mắt vẫn sẽ bị khô rát do giảm tần số chớp mắt tự nhiên [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng với liều 240-480 mg/ngày ghi nhận độ dung nạp tốt và không có tác dụng phụ nghiêm trọng [1], [2], người tiêu dùng vẫn cần cẩn trọng. Những người có cơ địa dị ứng với quả mọng thuộc chi Vaccinium nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất này.

Người đang mắc các bệnh lý nhãn khoa mạn tính, người chuẩn bị phẫu thuật mắt hoặc đang sử dụng thuốc điều trị kê đơn không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng để thay thế thuốc. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung.

Lời khuyên áp dụng vào sinh hoạt hàng ngày

Để hỗ trợ giảm mỏi mắt, bạn có thể tham khảo việc bổ sung chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa với liều lượng từ 240 mg đến 480 mg mỗi ngày, duy trì liên tục tối thiểu từ 8 đến 12 tuần theo khuyến cáo từ các thử nghiệm lâm sàng [1], [2]. Nên uống viên nang vào một thời điểm cố định trong ngày, uống cùng nước lọc sau bữa ăn để dễ tạo thói quen đều đặn.

Bên cạnh viên uống, việc bảo vệ mắt bằng các thói quen cơ học đóng vai trò tiên quyết. Hãy chủ động chớp mắt đầy đủ trong các phiên làm việc kéo dài để giảm hiện tượng chớp mắt không hoàn chỉnh gây khô rát giác mạc [3]. Cứ sau mỗi 45-60 phút ngồi máy tính, hãy hướng tầm nhìn ra xa để cơ thể mi được thả lỏng, giải tỏa tình trạng co thắt điều tiết [1], đồng thời kiểm soát căng thẳng tâm lý để duy trì sức khỏe thị giác tối ưu [4].

Tóm lại, viên chiết xuất việt quất đen là giải pháp hỗ trợ có căn cứ khoa học giúp giảm mỏi mắt và co thắt cơ mi ở nhân viên văn phòng [1], [2]. Dẫu vậy, thảo dược không thể thay thế cho một chế độ làm việc khoa học, nghỉ ngơi hợp lý và sự thăm khám chuyên khoa định kỳ.