Nhiều bệnh nhân cao huyết áp, mỡ máu tại Việt Nam thường truyền tai nhau hái lá sa kê nấu nước uống hàng ngày để mát gan, ổn định huyết áp. Thói quen dùng thảo dược song song với đơn thuốc bệnh viện rất phổ biến, nhưng ít ai lường trước rủi ro khi hai nhóm chất này gặp nhau trong cơ thể.
Người đang dùng thuốc điều trị tim mạch không nên tự ý uống kèm nước lá sa kê. Chiết xuất lá sa kê chứa các hoạt chất làm giảm nhịp tim và giảm lực co bóp cơ tim, hoạt động tương tự thuốc chẹn beta [1]. Uống kèm thảo dược với thuốc tây dễ gây tương tác bất lợi, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc cộng hưởng tác dụng phụ nguy hiểm [2].
Xu hướng tự dùng thảo dược ở người bệnh tim
Khoảng 70% dân số thế giới dùng thảo dược làm phương pháp hỗ trợ hoặc thay thế, tăng nhanh tại cả nước phát triển và đang phát triển trong hai thập kỷ qua [2]. Tâm lý chuộng thảo dược xuất phát từ việc nguyên liệu dễ kiếm, chi phí thấp và niềm tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn an toàn [2]. Nhu cầu này tiếp tục tăng bất chấp dữ liệu khoa học về độ an toàn và hiệu quả còn hạn chế [2].
Tại các phòng khám, việc người bệnh tim mạch dùng thêm sản phẩm thảo dược đặt ra thách thức lớn cho bác sĩ điều trị [3]. Dưới 50% bệnh nhân thông báo cho bác sĩ biết mình đang dùng thảo dược [3]. Nhiều bác sĩ cũng thiếu cơ sở dữ liệu chuyên sâu về dược liệu để tư vấn đầy đủ cho người bệnh về tác dụng phụ cũng như nguy cơ tương tác thuốc [3].
Một chiến dịch cộng đồng mang tên "Learning Health, among Plants and Medicines" do Đài quan sát Tương tác Thảo dược - Thuốc tại Bồ Đào Nha thực hiện năm 2017 đã thu thập dữ liệu thực tế từ người bệnh tim mạch [4]. Kết quả cho thấy bệnh nhân thường tự dùng thảo dược để cải thiện bệnh mạn tính mà không hỏi ý kiến nhân viên y tế [4]. Nhiều người dùng thường xuyên kỷ tử, trà xanh, măng cụt và hồng trà Nam (rooibos) vốn có tác động mạnh lên hệ tim mạch [4]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh người bệnh vẫn thiếu kiến thức về rủi ro thảo dược, đòi hỏi nhân viên y tế phải sàng lọc kỹ để phòng ngừa tương tác [4].
Cơ chế lá sa kê và thảo dược tác động lên thuốc tim mạch
Khi uống thảo dược cùng lúc với thuốc điều trị, tương tác bất lợi (HDI) có thể xảy ra qua hai con đường chính: làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc tại gan hoặc cộng hưởng tác dụng sinh học lên tim.
Con đường chính gây tương tác thảo dược - thuốc liên quan đến sự ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme cytochrome P450 (CYP450) cùng các protein vận chuyển và bơm đẩy thuốc [2]. Hệ enzyme CYP450 đóng vai trò phân hủy thuốc để đào thải ra ngoài. Nếu hoạt chất thảo dược ức chế enzyme này, thuốc tây không phân hủy được sẽ tích tụ trong máu gây quá liều. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích enzyme hoạt động mạnh, thuốc bị phân hủy quá nhanh và mất tác dụng điều trị.
Bên cạnh tương tác chuyển hóa, bản thân lá sa kê (Artocarpus altilis, họ Dâu tằm Moraceae) chứa nhiều hợp chất tác động trực tiếp lên hoạt động của tim [1]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ (UHPLC-MS) trên dịch chiết nước lá sa kê phát hiện 39 hợp chất hữu cơ [1]. Trong đó, các hợp chất tinh khiết như gallic acid và rutin thể hiện tác dụng làm giảm nhịp tim (negative chronotropic effect) và giảm lực co bóp cơ tim (negative inotropic effect), tương tự cơ chế của propranolol - một thuốc chẹn thụ thể beta-adrenergic dùng phổ biến trong tim mạch [1].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về lá sa kê và tương tác thuốc?
Tác động sinh học của lá sa kê lên hệ tim mạch đã được kiểm chứng qua nghiên cứu công bố năm 2017 trên mô hình động vật [1]. Nhóm nghiên cứu đánh giá khả năng bảo vệ tim của dịch chiết nước lá sa kê trên chuột bị tổn thương cơ tim do tiêm isoproterenol (ISO) [1].
Thử nghiệm tiến hành trên 20 con chuột cống đực trưởng thành chủng Sprague-Dawley, nặng 175-230g, chia làm 5 nhóm [1]. Nhóm 1 là nhóm chứng; nhóm 2 chỉ uống dịch chiết lá sa kê liều 50 mg/kg; nhóm 3 chỉ tiêm ISO liều 85 mg/kg; nhóm 4 và nhóm 5 được tiêm ISO hai lần (liều 85 mg/kg cách nhau 24 giờ) sau đó uống dịch chiết lá sa kê liều lần lượt 50 mg/kg và 100 mg/kg trong 6 ngày [1]. Huyết áp được đo ở đuôi chuột, đo điện tâm đồ (ECG) khi gây mê, đo sức co bóp cơ tim trên mô tâm nhĩ phải cô lập và đánh giá sinh hóa, mô bệnh học sau 7 ngày [1].
Kết quả cho thấy tiêm ISO làm tăng nhịp tim, gây nhồi máu cơ tim và biến dạng điện tâm đồ [1]. Việc điều trị bằng dịch chiết lá sa kê giúp giảm có ý nghĩa thống kê tỷ lệ trọng lượng tim/cơ thể 49%, giảm diện tích nhồi máu cơ tim 96%, giảm nhịp tim 27% và giảm mất cân bằng giao cảm - phế vị 36% [1]. Các chỉ số sinh hóa tim mạch trong huyết thanh gồm AST, LDH, HDL, triglyceride và CCK cũng giảm xuống [1].
Trên mô tâm nhĩ phải cô lập bị kích thích bởi ISO, dịch chiết lá sa kê làm giảm 11% tần số đập, hoạt động tương tự thuốc chẹn beta propranolol (giảm 20%) [1]. Dịch chiết không làm thay đổi đáng kể khoảng QTc trên điện tâm đồ của chuột thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ mới thực hiện trên 20 con chuột trong 7 ngày và chưa thử nghiệm cho uống chung trực tiếp lá sa kê với các thuốc tim mạch trên người [1].
Để thấy rõ mức độ nguy hiểm khi thảo dược can thiệp vào enzyme chuyển hóa thuốc tim mạch, một nghiên cứu khác công bố năm 2021 đã thử nghiệm trên chuột về sự kết hợp giữa thuốc hạ mỡ máu atorvastatin (ATR) và hoạt chất piperine (PIP) từ thảo dược [5]. Atorvastatin là thuốc đầu tay trị rối loạn mỡ máu, chuyển hóa mạnh qua enzyme CYP3A4, còn piperine là chất ức chế mạnh enzyme này [5].
Khi cho chuột uống atorvastatin (8,4 mg/kg) cùng lúc với piperine (35 mg/kg), nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của thuốc atorvastatin tăng gấp 3 lần (P < 0,01) kèm theo sự gia tăng diện tích dưới đường cong (AUC) so với chỉ uống thuốc tây một mình [5]. Khi dùng atorvastatin kèm công thức thảo dược trợ tim ridayarishta (chứa piperine) ở liều 4,2 mL/kg, mức độ thay đổi dược động học ít hơn (P > 0,05) và không làm thay đổi hiệu quả hạ mỡ máu trên mô hình chuột gây tăng mỡ máu bằng TritonX-100 [5]. Dữ liệu này chứng minh hoạt chất chiết xuất từ thảo dược có thể đẩy nồng độ thuốc tim mạch trong máu tăng vọt gấp nhiều lần [5].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Trong dân gian, lá sa kê vốn được sử dụng để hỗ trợ kiểm soát tăng huyết áp [1]. Dữ liệu phòng thí nghiệm bước đầu ghi nhận dịch chiết nước lá sa kê có khả năng bảo vệ tế bào cơ tim trước tác nhân gây tổn thương thực nghiệm, giảm nhịp tim và cải thiện các chỉ số men tim trên chuột [1].
Dù vậy, giới hạn của bằng chứng hiện tại là rất lớn. Toàn bộ số liệu về liều dùng (50 mg/kg và 100 mg/kg) cũng như tỷ lệ giảm nhịp tim, giảm vùng nhồi máu của lá sa kê đều thực hiện trên chuột thí nghiệm trong thời gian ngắn 6-7 ngày [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh tim mạch để xác định liều lượng an toàn hay độc tính dài hạn. Việc dịch chiết lá sa kê chứa tới 39 hợp chất khác nhau, trong đó có gallic acid và rutin làm chậm nhịp tim giống thuốc propranolol, cảnh báo nguy cơ cộng hưởng dược lý nếu người bệnh đang uống thuốc chẹn beta hoặc thuốc hạ áp [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước lá sa kê
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng lá cây tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống vào chỉ mát người chứ không ảnh hưởng đến thuốc tây [2]. Thực tế, thảo dược chứa các hoạt chất sinh học (phytoconstituents) có dược tính rõ rệt, khi vào cơ thể vẫn đi qua gan và tác động lên thụ thể tim mạch giống như thuốc hóa dược [2].
Sai lầm thứ hai là giấu bác sĩ việc mình đang uống nước lá cây vì nghĩ không quan trọng [3]. Thống kê y khoa chỉ ra chưa tới một nửa số bệnh nhân khai báo việc dùng thảo dược với bác sĩ điều trị [3]. Khi huyết áp tụt quá mức, nhịp tim chậm bất thường hoặc thuốc không đạt hiệu quả, bác sĩ sẽ gặp khó khăn trong việc tìm nguyên nhân nếu không biết người bệnh có dùng thêm dược liệu [3].
Ai nên thận trọng với nước lá sa kê?
Cảnh báo an toàn y tế: Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không tự ý uống nước lá sa kê:
- Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc làm chậm nhịp tim (đặc biệt là nhóm thuốc chẹn beta như propranolol), thuốc suy tim hoặc thuốc chống loạn nhịp [1]. Hoạt chất gallic acid và rutin trong lá sa kê có tác dụng làm giảm nhịp tim và giảm co bóp cơ tim, uống kèm thuốc dễ gây nhịp tim chậm quá mức hoặc tụt huyết áp [1].
- Người đang uống thuốc hạ mỡ máu chuyển hóa qua hệ enzyme CYP450 (như atorvastatin) hoặc dùng nhiều loại thuốc tim mạch cùng lúc [2]. Thảo dược có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu [5].
- Người có nhịp tim nền chậm, hội chứng suy nút xoang hoặc huyết áp thấp.
- Người cao tuổi có suy giảm chức năng gan, thận khiến khả năng đào thải hoạt chất thảo dược và thuốc tây đều kém.
Nguyên tắc an toàn cho người bệnh tim mạch
Để kiểm soát bệnh tim mạch hiệu quả và tránh tai biến do tương tác thuốc, người bệnh cần tuân thủ các bước thực hành an toàn sau:
- Ngừng thói quen tự sắc nước lá sa kê (hoặc bất kỳ loại lá cây, rễ cây nào) để uống thay nước lọc hàng ngày khi đang trong phác đồ điều trị thuốc tim mạch [4].
- Báo cáo đầy đủ và trung thực cho bác sĩ khám bệnh về tất cả các loại trà thảo mộc, nước sắc lá cây, viên uống thực phẩm chức năng đang sử dụng hoặc dự định sử dụng [3].
- Không tự ý bỏ thuốc tây hoặc giảm liều thuốc bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá sa kê hạ áp [4].
- Nếu được bác sĩ cho phép dùng thử các sản phẩm từ thảo dược ở mức độ thực phẩm thông thường, cần theo dõi sát chỉ số huyết áp và nhịp tim tại nhà mỗi ngày. Nếu thấy người mệt lả, choáng váng, nhịp tim đập chậm dưới mức bình thường, phải ngưng dùng ngay và tới cơ sở y tế.
Thảo dược nói chung và lá sa kê nói riêng có chứa các hoạt chất sinh học tác động mạnh lên nhịp tim và huyết áp [1]. Với người đang điều trị bệnh tim mạch, sự an toàn của phác đồ thuốc chuẩn luôn phải đặt lên hàng đầu [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại nước lá nào vào cơ thể để bảo vệ trái tim một cách khoa học [4].
