Đang uống thuốc chống đông máu hoặc thuốc huyết áp có nên dùng cần tây?

Nhiều người có thói quen uống một ly nước ép cần tây nguyên chất mỗi sáng với mong muốn thanh lọc cơ thể, hỗ trợ giảm cân và cải thiện sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông máu, việc tự ý bổ sung loại rau này với lượng lớn lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là người đang dùng thuốc huyết áp và thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng nước ép cần tây đậm đặc hoặc các chế phẩm chiết xuất cần tây liều cao nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Cần tây chứa các hoạt chất sinh học có khả năng làm tăng nồng độ thuốc hạ áp trong huyết tương và sở hữu đặc tính chống đông tự nhiên, từ đó có thể gây hạ huyết áp quá mức hoặc làm tăng nguy cơ xuất huyết.

Cơn sốt nước ép cần tây và băn khoăn của người bệnh tim mạch

Cần tây (tên khoa học là Apium graveolens, thuộc họ Apiaceae hay Umbelliferae) vốn là một loại thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày nhờ mùi thơm đặc trưng ^[1]. Trong y học cổ truyền, loại thảo mộc này từ lâu đã được ghi nhận và ứng dụng như một bài thuốc hỗ trợ điều trị các chứng tăng huyết áp, gút và đái tháo đường ^[2]. Cần tây cũng được biết đến trong dân gian với tác dụng lợi tiểu, hạ huyết áp, an thần, nhuận tràng và giảm lipid máu ^[3].

Chính vì những lời truyền miệng về lợi ích sức khỏe, trào lưu uống nước ép cần tây tươi hoặc sử dụng các viên uống bổ sung chiết xuất cần tây cô đặc đã lan rộng trong những năm gần đây. Cần tây hiện nay được bày bán rộng rãi trên thị trường dưới dạng thực phẩm bổ sung, đồng nghĩa với việc sản phẩm không bắt buộc phải trải qua các quy trình kiểm duyệt nghiêm ngặt về tương tác thuốc hoặc tác dụng không mong muốn như dược phẩm ^[4]. Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều hoàn toàn lành tính và vô hại, nhưng trên thực tế chúng chứa các hợp chất tác động trực tiếp đến chức năng sinh lý của cơ thể ^[4].

Đối với những bệnh nhân đang phải kiểm soát huyết áp hoặc điều trị ngăn ngừa cục máu đông, thói quen uống nước cần tây mỗi ngày đặt ra một dấu hỏi lớn về độ an toàn. Tăng huyết áp là một bệnh lý mạn tính rất phổ biến trong cộng đồng, chiếm vị trí hàng đầu trong các thống kê tử vong và là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến nhiều biến chứng tim mạch nguy hiểm ^[5]. Do đó, người bệnh thường phải duy trì các nhóm thuốc hạ áp trong thời gian dài, và bất kỳ sự can thiệp nào từ chế độ ăn uống hay thảo dược đều có thể làm đảo lộn phác đồ điều trị ^[5].

Hoạt chất trong cần tây tác động lên huyết áp và mạch máu như thế nào?

Cần tây rất giàu các hóa chất thực vật bao gồm flavonoid, polyphenol, glycoside cùng các vitamin và khoáng chất thiết yếu ^[1]. Trong thành phần hóa học của cây cần tây, các nhà nghiên cứu đã phân lập được những hợp chất tiêu biểu như apiin, apigenin, isoquercitrin và sesquiterpene ^[4]. Thành phần và hàm lượng của các chất hóa thực vật này có thể thay đổi tùy thuộc vào kiểu gen và điều kiện môi trường nuôi trồng ^[1].

Về mặt dược lý, các chất chiết xuất từ cần tây đã thể hiện nhiều tác động sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư, hạ đường huyết, hạ mỡ máu và hạ huyết áp ^[1]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên mô hình ex vivo đã làm rõ cơ chế tác động trực tiếp của cần tây lên hệ mạch máu ^[6]. Các tác giả đã sử dụng các vòng động mạch chủ của chuột (cả loại còn nội mô và loại đã loại bỏ nội mô) được gây co thắt trước bằng chất kích thích norepinephrine ^[6].

Kết quả thực nghiệm cho thấy các phân đoạn chiết xuất hữu cơ từ cần tây gây ra tác dụng giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ trên các vòng động mạch chủ bị co thắt ^[6]. Trong đó, dịch chiết bằng dung môi dichloromethane và ethyl acetate thể hiện hoạt tính giãn mạch mạnh mẽ nhất ^[6]. Các nhà khoa học xác định rằng những chất chuyển hóa thứ cấp chịu trách nhiệm cho hoạt tính giãn mạch này thuộc nhóm hợp chất có độ phân cực trung bình ^[6]. Đáng chú ý, bằng chứng nghiên cứu chỉ ra tác dụng giãn mạch của các dịch chiết này nhiều khả năng được trung gian qua cơ chế đối kháng kênh canxi ^[6]. Đây là cơ chế tương đồng với một số nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp thông dụng trong y học hiện đại, có thể dẫn đến hiệu ứng hiệp đồng khi kết hợp.

Cần tây làm thay đổi nồng độ thuốc huyết áp trong máu: Bằng chứng thực nghiệm

Một trong những mối lo ngại hàng đầu khi kết hợp thảo dược với thuốc điều trị tim mạch là hiện tượng tương tác dược động học, tức là làm thay đổi cách thức cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc thải trừ thuốc ^[4]. Để kiểm chứng mối tương tác này, một nghiên cứu dược động học công bố năm 2018 đã đánh giá cụ thể ảnh hưởng của chiết xuất cần tây lên nồng độ captopril trong huyết tương của động vật thí nghiệm ^[4]. Captopril là một thuốc ức chế men chuyển rất phổ biến được chỉ định rộng rãi trong điều trị tăng huyết áp ^[4].

Trong nghiên cứu này, chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley được chia thành hai nhóm, mỗi nhóm gồm 6 con (n = 6) ^[4]. Nhóm I chỉ dùng đơn độc captopril qua đường uống với liều lượng 10 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[4]. Nhóm II được cho uống dịch chiết cần tây với liều 40 mg/kg trọng lượng cơ thể trước khi uống captopril đúng một giờ ^[4]. Sau đó, các mẫu máu được thu thập tại nhiều thời điểm khác nhau và nồng độ captopril được định lượng chính xác bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS) ^[4].

Kết quả phân tích các thông số dược động học từ dữ liệu máu cho thấy sự thay đổi rõ rệt giữa hai nhóm ^[4]. Ở nhóm chuột được cho uống kết hợp cần tây trước khi dùng captopril, nồng độ đỉnh của thuốc trong huyết tương (Cmax) đã tăng thêm 38,67% so với nhóm chỉ uống captopril đơn thuần ^[4]. Thời gian bán thải của thuốc (T1/2) tăng 37,84%, và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) biểu thị mức độ phơi nhiễm toàn thân của thuốc tăng vọt 58,10% ^[4]. Ngược lại, hằng số tốc độ đào thải (Ke) của captopril lại giảm 27,45% ^[4].

Những con số trên chứng minh dịch chiết cần tây làm chậm quá trình đào thải và giữ thuốc captopril tồn lưu trong cơ thể lâu hơn với nồng độ cao hơn bình thường ^[4]. Mặc dù sự gia tăng nồng độ thuốc trong huyết tương có thể giúp tăng cường hiệu lực hạ áp, hiện tượng tương tác này cũng tiềm ẩn nguy cơ gây hạ huyết áp quá mức ngoài ý muốn ^[4]. Tương tác giữa các thuốc điều trị tăng huyết áp và các chất đưa từ ngoài vào có thể mang lại lợi ích nhưng cũng có thể dẫn đến nguy hại ^[7]. Việc phối hợp thiếu kiểm soát có thể khiến huyết áp của người bệnh tụt đột ngột, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu.

Nguy cơ tương tác bất lợi khi dùng chung với thuốc chống đông máu

Bên cạnh nguy cơ đối với người dùng thuốc hạ áp, những bệnh nhân đang phải điều trị bằng thuốc chống đông máu (chẳng hạn như warfarin) cũng cần đặc biệt cảnh giác với cần tây ^[8]. Thuốc chống đông máu là nhóm thuốc đòi hỏi sự kiểm soát vô cùng khắt khe về liều lượng và chế độ dinh dưỡng để duy trì chỉ số đông máu ổn định trong phạm vi điều trị hẹp.

Các đánh giá khoa học hiện đại đã chỉ ra rằng Apium graveolens sở hữu hoạt tính chống đông máu tự nhiên ^[1]. Khi người bệnh nạp vào cơ thể một lượng lớn cần tây hoặc sử dụng các chế phẩm cô đặc, các hoạt chất sinh học trong loại cây này có thể cộng hưởng với cơ chế ức chế đông máu của thuốc Tây y ^[8], ^[1]. Trong một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2013 tại các phòng khám đa khoa ở Na Uy trên 255 phối hợp thuốc và thảo dược khác nhau, các nhà khoa học đã nhấn mạnh mức độ nguy hiểm của các tương tác liên quan đến thuốc chống đông ^[8].

Nghiên cứu tại Na Uy cảnh báo rằng việc phối hợp các loại thảo dược có hoạt tính can thiệp đông máu cùng với thuốc chống đông (như warfarin) sẽ làm tăng nguy cơ gặp các biến cố bất lợi, điển hình là tình trạng gia tăng xuất huyết ^[8]. Nhìn chung, việc tự ý đồng sử dụng các loại thảo mộc có hoạt tính này với thuốc chống đông hoặc các thuốc tim mạch khác là điều không được khuyến khích, hoặc bắt buộc phải được giám sát y tế chặt chẽ thông qua việc theo dõi chỉ số đông máu INR và các dấu hiệu bất thường ^[8]. Nếu người bệnh vừa dùng thuốc chống đông vừa uống nước ép cần tây đậm đặc kéo dài, nguy cơ chảy máu chân răng, bầm tím dưới da, xuất huyết tiêu hóa hoặc chảy máu không cầm khi gặp chấn thương sẽ gia tăng đáng kể.

Rủi ro phát sinh khi lạm dụng cần tây liều cao kéo dài

Nhiều người tin tưởng mù quáng rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không gây tác dụng phụ, dẫn đến tâm lý lạm dụng cần tây với liều lượng quá cao để đạt mục tiêu giảm cân cấp tốc ^[3]. Tuy nhiên, các y văn đã ghi nhận những trường hợp gặp biến chứng nội tiết nghiêm trọng chỉ vì thói quen này ^[3].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2016 đã ghi nhận trường hợp của một người đàn ông 48 tuổi (được gọi là bệnh nhân A), người hoàn toàn không có tiền sử mắc bất kỳ bệnh lý tuyến giáp nào trước đó ^[3]. Bệnh nhân này đã kiên trì uống 4 gram lá cần tây khô mỗi ngày trong suốt 45 ngày liên tục với mục đích giảm cân ^[3]. Sau khoảng thời gian trên, bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng bất thường và được các bác sĩ chẩn đoán mắc chứng cường giáp do tác động của cần tây ^[3].

Sau khi phát hiện nguyên nhân, bệnh nhân được chỉ định ngừng hoàn toàn việc sử dụng cần tây và bắt đầu điều trị bằng thuốc kháng giáp methimazole ^[3]. Sau khi ngừng cần tây và dùng thuốc, các triệu chứng cường giáp dần thuyên giảm và biến mất ^[3]. Các xét nghiệm chức năng tuyến giáp và hình ảnh siêu âm sau đó trở về trạng thái bình thường hoàn toàn, cho thấy bệnh nhân đã hồi phục dứt điểm và thuốc điều trị được ngừng lại ^[3]. Khi tái khám theo dõi sau 2 tháng, các chỉ số hormone gồm TSH, T4, T3 cùng các kháng thể tuyến giáp (anti-TSH receptor, anti thyroperoxidase, antithyroglobulin) đều duy trì trong giới hạn bình thường ^[3].

Báo cáo này chứng minh rằng việc sử dụng cần tây bằng đường uống với liều lượng cao trong thời gian dài có thể gây ra tác dụng phụ làm rối loạn chức năng tuyến giáp ^[3]. Cường giáp bản thân nó lại là một yếu tố thúc đẩy tình trạng rối loạn nhịp tim, hồi hộp, đánh trống ngực và làm trầm trọng thêm các vấn đề về huyết áp. Ngoài ra, cần tây còn có thể gây ra các phản ứng dị ứng ở một số người có cơ địa nhạy cảm ^[3].

Dạng dùng và liều lượng thảo dược đóng vai trò quyết định mức độ nghiêm trọng của tương tác ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thảo dược dưới dạng nước ép uống bằng đường miệng với liều lớn mỗi ngày mang lại nguy cơ tương tác thuốc cao hơn rất nhiều so với việc chỉ dùng ngoài da hoặc ăn một lượng nhỏ trong ẩm thực ^[8].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng khi sử dụng cần tây

Dựa trên các bằng chứng khoa học về dược động học và độc tính tiềm tàng, một số nhóm đối tượng cụ thể cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định đưa cần tây vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày:

• Bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tân dược: Những người đang dùng thuốc nhóm ức chế men chuyển (như captopril) hoặc các thuốc hạ áp khác cần tránh uống nước ép cần tây đậm đặc ^[4]. Hoạt tính giãn mạch qua cơ chế canxi của cần tây kết hợp với việc làm tăng diện tích dưới đường cong (AUC) và nồng độ đỉnh của thuốc có thể gây tụt huyết áp tư thế, dẫn đến choáng váng ^[4], ^[6].
• Người đang sử dụng thuốc chống đông máu: Những bệnh nhân đang dùng warfarin hoặc các thuốc chống huyết khối để phòng ngừa đột quỵ, thuyên tắc mạch tuyệt đối không nên dùng nước ép cần tây liều cao thường xuyên ^[8], ^[1]. Sự hiệp đồng tác dụng chống đông có thể làm thay đổi chỉ số INR và gây xuất huyết nguy hiểm ^[8], ^[1].
• Người cao tuổi mắc bệnh tim mạch: Nghiên cứu dịch tễ nhấn mạnh rằng việc kết hợp thảo dược với các thuốc tim mạch cần được theo dõi đặc biệt sát sao hoặc thậm chí không nên khuyến khích ở nhóm người cao tuổi do thể trạng nhạy cảm và chức năng chuyển hóa suy giảm ^[8].
• Người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp hoặc rối loạn nhịp tim: Việc dung nạp lượng lớn cần tây kéo dài có nguy cơ kích hoạt tình trạng cường giáp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ chuyển hóa và nhịp tim ^[3].
• Người có cơ địa mẫn cảm, dễ dị ứng: Cần tây đã được báo cáo là có khả năng gây ra các phản ứng dị ứng từ nhẹ đến nặng ở một số cá thể ^[3].

Hướng dẫn sử dụng cần tây an toàn trong chế độ ăn hàng ngày

Mặc dù việc sử dụng nước ép cô đặc hoặc thực phẩm chức năng chiết xuất từ cần tây tiềm ẩn nhiều tương tác bất lợi, điều này không đồng nghĩa với việc người bệnh tim mạch phải kiêng tuyệt đối cần tây trong bữa ăn ^[8], ^[1]. Cần tây vẫn là một loại rau thơm ngon, giàu dưỡng chất và an toàn khi được thưởng thức đúng cách với vai trò là một thành phần thực phẩm thông thường ^[1].

Người bệnh đang dùng thuốc tim mạch hoàn toàn có thể sử dụng một vài nhánh cần tây nhỏ để xào nấu, nấu canh hoặc làm gia vị tạo mùi thơm cho các món súp, món hầm. Khi được chế biến ở nhiệt độ nấu nướng thông thường và phân bố loãng trong bữa ăn cùng nhiều loại thực phẩm khác, nồng độ của các hợp chất có hoạt tính sinh học sẽ thấp hơn rất nhiều so với một ly nước ép nguyên chất từ vài trăm gram rau tươi ^[8]. Nhờ đó, lượng hoạt chất đưa vào cơ thể không đủ lớn để gây ra các tương tác dược động học đột ngột với thuốc tân dược ^[4], ^[8].

Nếu bạn có mong muốn sử dụng cần tây tươi để bổ sung chất xơ và vi chất, hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng về liều lượng và thời điểm dùng thích hợp. Tuyệt đối không tự ý uống nước ép cần tây cách sát giờ uống thuốc tim mạch, bởi việc dùng thảo dược trước thời điểm uống thuốc có thể trực tiếp làm thay đổi khả năng hấp thu và nồng độ thuốc trong huyết tương ^[4]. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như hoa mắt sau khi đứng dậy, tim đập nhanh, bầm tím không rõ nguyên nhân hoặc chảy máu chân răng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra ^[8], ^[3].

Tóm lại, cần tây là một loại rau giàu giá trị dinh dưỡng nhưng lại sở hữu những hoạt tính sinh học mạnh mẽ có thể làm thay đổi dược động học của thuốc hạ huyết áp và làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông ^[4], ^[8], ^[1]. Người bệnh tim mạch cần nhìn nhận thảo dược một cách khách quan, duy trì chế độ ăn uống đa dạng có chừng mực và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ thay vì chạy theo các trào lưu nước ép chưa được kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn.