Đang uống thuốc chống đông máu hoặc thuốc huyết áp, dùng nghệ tây sao cho an toàn?

Nghệ tây (nhụy hoa nghệ tây hay saffron) là loại thảo mộc ngày càng phổ biến trong các gia đình với công dụng làm trà uống hằng ngày, gia vị nấu nướng hoặc thực phẩm bổ sung chăm sóc sức khỏe. Nhiều người bệnh mãn tính, đặc biệt là người lớn tuổi đang điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp và tim mạch cần dùng thuốc theo toa kéo dài, cũng có xu hướng tìm đến saffron để cải thiện sức khỏe.

Tuy nhiên, người đang uống thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị huyết áp cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý dùng chiết xuất nghệ tây liều cao. Các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất sinh học tự nhiên trong nghệ tây sở hữu đặc tính hạ huyết áp và kháng đông máu, có thể gây ra tương tác hiệp đồng bất lợi khi kết hợp với thuốc tân dược.

Cơ chế tác động sinh học của nghệ tây

Nghệ tây (tên khoa học là Crocus sativus L. thuộc họ Diên vĩ - Iridaceae) có nguồn gốc từ Tiểu Á và Nam Âu, được gieo trồng ở nhiều nơi như Iran, Ấn Độ, Maroc hay Ý ^[1]. Bộ phận sử dụng chính là phần đầu nhụy hoa màu đỏ thẫm được phơi khô [4, 7].

Qua các phân tích hóa học hiện đại bằng sắc ký lỏng và sắc ký khí, nhụy hoa nghệ tây chứa các hợp chất hoạt tính sinh học đặc trưng bao gồm crocin, picrocrocin, crocetin và safranal [5, 8]. Bên cạnh đó, nghệ tây còn rất giàu các hợp chất phenolic, flavonoid, anthocyanin và các monoterpen chứa oxy [5, 6].

Chính các phân tử này mang lại các hoạt tính dược lý mạnh mẽ như chống oxy hóa, kháng khuẩn và tác động lên hệ thần kinh [5, 7, 8]. Đặc biệt, nghiên cứu dược lý ghi nhận chiết xuất nghệ tây cùng các hoạt chất safranal, crocin và crocetin có hoạt tính hạ huyết áp (antihypertensive) rõ rệt ^[2]. Đồng thời, các phân tích trong phòng thí nghiệm cũng xác nhận chiết xuất nước của nhụy nghệ tây mang đặc tính chống đông máu tự nhiên thông qua việc kéo dài các chỉ số đông máu huyết tương ^[3].

Nguy cơ tương tác với thuốc huyết áp: Tác động hiệp đồng nguy hiểm

Sự phối hợp giữa thảo mộc có tác dụng tim mạch và thuốc tây điều trị huyết áp tiềm ẩn nhiều mối lo ngại về mặt lâm sàng ^[4]. Nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2019 đã khảo sát trực tiếp tác động tim mạch của chiết xuất cồn-nước từ Crocus sativus trên mô hình huyết áp cao thực nghiệm ^[5].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học chia chuột cống thành 6 nhóm (mỗi nhóm gồm 6 con chuột, n = 6) ^[5]:

• Nhóm 1: Nhóm chứng đối chứng.
• Nhóm 2: Tiêm tĩnh mạch Angiotensin II (AngII, liều 300 ng/kg) để gây tăng huyết áp cấp tính.
• Nhóm 3: Dùng thuốc hạ áp chuẩn Losartan (10 mg/kg tiêm tĩnh mạch) trước khi tiêm AngII 10 phút.
• Nhóm 4, 5 và 6: Tiêm tĩnh mạch chiết xuất Crocus sativus với các mức liều lần lượt là 10, 20 và 40 mg/kg trước khi tiêm AngII 10 phút.

Để đo lường kết quả, các thông số huyết động bao gồm huyết áp tâm thu (SBP), huyết áp động mạch trung bình (MAP) và nhịp tim (HR) được ghi nhận liên tục qua ống thông động mạch đùi ^[5]. Kết quả ghi nhận AngII làm tăng vọt các chỉ số MAP, SBP và HR so với nhóm chứng một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0,01 đến P < 0,001) ^[5]. Việc dùng thuốc hạ áp chuẩn Losartan giúp làm giảm đáng kể mức tăng vọt này ^[5].

Đáng chú ý, tất cả các mức liều của chiết xuất nghệ tây (10, 20 và 40 mg/kg) đều làm giảm đáng kể mức tăng đỉnh của MAP, SBP và HR so với nhóm chỉ dùng AngII (P < 0,05 đến P < 0,001) ^[5]. Thậm chí, ở liều 10 và 20 mg/kg, hiệu quả hạ đỉnh huyết áp MAP và SBP của chiết xuất nghệ tây còn rõ rệt hơn cả nhóm dùng thuốc đối chứng Losartan kết hợp AngII (P < 0,05 đến P < 0,01) ^[5]. Ở liều 40 mg/kg, tác động làm giảm MAP vẫn đạt mức ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[5].

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng chiết xuất nghệ tây cải thiện tình trạng tăng huyết áp một phần thông qua việc ức chế hệ thống renin-angiotensin (RAS) ^[5]. Cơ chế này tương tự như một số nhóm thuốc điều trị huyết áp phổ biến. Khi người bệnh đang uống thuốc hạ áp mà dùng thêm chiết xuất nghệ tây, tác động cộng dồn có thể xảy ra, tiềm ẩn rủi ro tụt huyết áp đột ngột.

Nguy cơ tương tác với thuốc chống đông máu

Nguy cơ nghiêm trọng thứ hai đến từ tác dụng chống đông của nghệ tây. Một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung phân tích thành phần và hoạt tính dược lý của nhụy hoa nghệ tây đã làm rõ cơ chế này ^[3].

Nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính chống đông của chiết xuất nước nhụy hoa nghệ tây bằng cách đo thời gian prothrombin (PT) và thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (aPTT) trên mẫu huyết áp tương pha citrat thu thập từ những người hiến máu khỏe mạnh thường quy ^[3]. Kết quả thực nghiệm xác nhận chiết xuất nước của nghệ tây biểu hiện rõ hoạt tính kháng đông máu ^[3].

Điều này cảnh báo mối nguy hiểm lớn khi người bệnh dùng chung nghệ tây với các loại thuốc làm loãng máu. Tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc chống đông đã được ghi nhận rộng rãi trong y văn thế giới [1, 3]. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng nhóm thuốc chống đông máu (chẳng hạn như warfarin) khi dùng chung với các loại thảo mộc có hoạt tính chống đông hoặc ảnh hưởng chuyển hóa có thể làm tăng thời gian đông máu, thay đổi chỉ số chuẩn hóa quốc tế (INR) và làm tăng nguy cơ gặp biến cố xuất huyết nghiêm trọng [1, 3].

Khi người bệnh đang uống thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu lại dùng thêm các chế phẩm chiết xuất nghệ tây, thời gian đông máu có thể bị kéo dài quá mức, dẫn đến nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, chảy máu kéo dài hoặc bầm tím dưới da [1, 5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu cho thấy tiềm năng sinh học rõ rệt, bạn đọc cần lưu ý giới hạn của các nghiên cứu hiện hành. Thử nghiệm đánh giá cơ chế hạ huyết áp qua hệ RAS mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống) bằng đường tiêm tĩnh mạch trực tiếp các liều chiết xuất tinh khiết (10-40 mg/kg) ^[5]. Kết quả này chưa phản ánh hoàn toàn cơ chế hấp thu và chuyển hóa qua đường uống thông thường ở cơ thể người.

Tương tự, thử nghiệm kiểm tra tính kháng đông của nghệ tây được tiến hành trên mẫu huyết tương người trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) ^[3]. Hiện vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn ở người để lượng hóa chính xác liều dùng saffron bao nhiêu thì bắt đầu gây tương tác nguy hiểm với từng loại thuốc hạ áp hay thuốc chống đông cụ thể. Dẫu vậy, về mặt an toàn điều trị, các chuyên gia y tế khuyến cáo chung rằng việc sử dụng đồng thời các thảo dược có hoạt tính với thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông cần phải được theo dõi chặt chẽ hoặc nên tránh để ngăn ngừa biến cố ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghệ tây

Nhiều người tiêu dùng vẫn mang tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì vô hại", tin rằng uống trà nhụy hoa nghệ tây đậm đặc hay dùng các viên nang chiết xuất liều cao mỗi ngày chỉ có lợi cho sức khỏe mà không có tác dụng phụ. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bất kỳ loại thảo dược nào có dược tính sinh học mạnh mẽ đều có khả năng hoạt động như một loại thuốc trong cơ thể, can thiệp vào các quá trình sinh lý như áp lực mạch máu hay chu trình đông máu [2, 5, 8].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nghệ tây có thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn bác sĩ. Mặc dù nghệ tây có hoạt tính ức chế hệ RAS trong thử nghiệm tiền lâm sàng ^[5], việc tự ý bỏ thuốc huyết áp để chuyển sang uống saffron có thể khiến huyết áp dao động thất thường, gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch và đột quỵ.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc dùng nghệ tây cần có sự giám sát y tế chặt chẽ ở các nhóm sau:

• Người cao tuổi: Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp thảo dược với thuốc tân dược ở người cao tuổi cần được giám sát đặc biệt hoặc thậm chí nên tránh dùng, do cơ thể người già nhạy cảm hơn và thường mắc nhiều bệnh đồng thời ^[4].
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc kháng kết tập tiểu cầu: Nhóm bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông (như warfarin) cần tránh tự ý bổ sung chiết xuất nghệ tây để ngăn nguy cơ tăng xuất huyết và biến động chỉ số đông máu INR [1, 5].
• Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp: Bệnh nhân đang uống thuốc hạ áp theo đơn nếu dùng saffron cần đề phòng tương tác hiệp đồng làm hạ huyết áp quá mức [1, 2].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp nha khoa: Do nghệ tây có hoạt tính kháng đông máu ^[3], việc sử dụng chiết xuất liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu trong và sau phẫu thuật.

Áp dụng thực tế để sử dụng an toàn

Để vừa tận hưởng hương vị của nghệ tây vừa bảo vệ an toàn cho sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Phân biệt gia vị ẩm thực và chiết xuất dược liệu: Sử dụng một vài sợi nhụy hoa nghệ tây (3-5 sợi) làm gia vị tạo màu, tạo mùi trong các món ăn thông thường có mức độ an toàn cao hơn rất nhiều so với việc uống viên nang chứa chiết xuất đậm đặc hàng trăm miligram ^[4].
• Thông báo minh bạch với bác sĩ: Khi đi khám hoặc tái khám định kỳ, người bệnh cần liệt kê rõ ràng cho bác sĩ điều trị biết mình có đang uống trà nghệ tây hay thực phẩm chức năng chứa saffron hay không ^[4].
• Theo dõi chỉ số thường xuyên: Nếu được bác sĩ cho phép dùng nghệ tây với lượng nhỏ, người bệnh tăng huyết áp cần đo huyết áp định kỳ tại nhà để kịp thời phát hiện dấu hiệu tụt áp ^[5]. Bệnh nhân dùng thuốc chống đông cần tuân thủ lịch xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra chỉ số đông máu INR ^[4].
• Xử trí khi có dấu hiệu bất thường: Nếu gặp phải các hiện tượng như hoa mắt, chóng mặt do hạ huyết áp tư thế, xuất hiện vết bầm tím bất thường dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam khó cầm, cần ngừng ngay nghệ tây và đến cơ sở y tế kiểm tra [1, 2].

Nghệ tây là một dược liệu quý với nhiều giá trị dinh dưỡng và dược lý tự nhiên đã được khoa học ghi nhận [4, 7, 8]. Tuy nhiên, đối với người đang phải duy trì thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị huyết áp, sự an toàn phải luôn được đặt lên hàng đầu. Hãy dùng thảo dược với tinh thần hiểu biết khoa học, coi nó như một gia vị ẩm thực vừa phải và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ chiết xuất thảo mộc nào ^[4].