Đang uống thuốc tiểu đường metformin có uống kèm trà lá dâu tằm được không?

Nhiều người bệnh đái tháo đường týp 2 khi đang sử dụng thuốc metformin thường có thói quen tìm kiếm thêm các loại thảo dược dân gian nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn. Trong số đó, trà lá dâu tằm tàu (Morus alba) là thức uống phổ biến, được truyền tai nhau về khả năng "hạ đường, mát gan". Tuy nhiên, việc kết hợp đồng thời một hoạt chất tân dược với một loại trà thảo mộc có tính sinh học mạnh mẽ lại đặt ra câu hỏi lớn về độ an toàn.

Người đang uống thuốc metformin không nên tự ý uống kèm trà lá dâu tằm tàu đậm đặc hoặc dùng thay nước lọc hằng ngày mà chưa có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị. Nguyên nhân là cả hai đều sở hữu cơ chế cản trở hấp thu đường tại đường tiêu hóa, khiến nguy cơ cộng hưởng tác dụng hạ đường huyết tăng cao, dễ dẫn đến hiện tượng tụt đường huyết quá mức.

Trà lá dâu tằm và thuốc metformin: Nên hay không?

Đối với người bệnh đái tháo đường, việc kiểm soát chỉ số đường huyết ổn định trong ngưỡng an toàn là mục tiêu sống còn. Khi được bác sĩ chỉ định dùng metformin, đường huyết của người bệnh thường đã được điều chỉnh dần về mức mong muốn thông qua phác đồ khoa học.

Việc tự ý bổ sung trà lá dâu tằm tàu vào chế độ ăn uống hằng ngày có thể phá vỡ sự cân bằng này. Dù dâu tằm tàu là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, các hoạt chất sinh học trong lá của loài cây này có khả năng tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa carbohydrate.

Sự phối hợp thiếu kiểm soát giữa thuốc hạ đường huyết dạng hóa dược và thảo dược tự nhiên tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Thay vì giúp đường huyết ổn định hơn, sự cộng gộp này có thể khiến chỉ số đường huyết rơi xuống dưới ngưỡng an toàn (dưới 70 mg/dL hay 3,9 mmol/L), gây ra những biến cố cấp tính nguy hiểm cho sức khỏe.

Cơ chế tác động: Lá dâu tằm tàu hạ đường huyết thế nào?

Để hiểu tại sao không nên tùy tiện kết hợp hai loại này, cần xem xét cơ chế hoạt động của từng thành phần. Bản thân metformin là một thuốc chống tăng đường huyết kinh điển. Thuốc hoạt động chủ yếu bằng cách làm giảm sản xuất glucose tại gan, tăng độ nhạy cảm của insulin tại các mô ngoại vi để tăng thu nạp glucose, và giảm hấp thu glucose qua niêm mạc ruột non ^[1]. Đặc tính quan trọng của metformin khi dùng đơn độc là giúp hạ đường huyết mà không kích thích tiết insulin từ tuyến tụy, do đó hiếm khi tự nó gây ra biến chứng hạ đường huyết nghiêm trọng ^[1].

Trong khi đó, lá dâu tằm tàu (Morus alba) cũng chứa các hợp chất có tác dụng sinh học tương tự đối với đường tiêu hóa. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2006 đã chỉ ra rằng chiết xuất lá dâu tằm tàu khi đưa vào cơ thể chuột bình thường và chuột bị tiểu đường có khả năng làm giảm nồng độ đường huyết rõ rệt ^[2]. Cơ chế hạ đường huyết của chiết xuất lá dâu tằm được xác định là do cản trở lượng thức ăn tiêu thụ hoặc ức chế sự hấp thu đường glucose tại đường tiêu hóa ^[2].

Điểm đáng lưu ý là chiết xuất lá dâu tằm trong nghiên cứu này không làm thay đổi nồng độ insulin trong huyết thanh ở các cá thể không mắc tiểu đường ^[2]. Điều này cho thấy cơ chế hạ đường huyết của lá dâu tằm có nét rất tương đồng với cách thức metformin làm chậm quá trình hấp thu glucose từ ruột vào máu non ^[2], ^[1]. Khi hai tác nhân cùng ức chế quá trình hấp thu glucose và làm giảm lượng thức ăn nạp vào đường ruột gặp nhau, lượng đường cung cấp cho cơ thể sau bữa ăn có thể bị suy giảm đột ngột.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dâu tằm tàu và metformin?

Bằng chứng thực nghiệm từ nghiên cứu năm 2006 được tiến hành trên cả chuột bình thường và chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin ^[2]. Các nhà khoa học đã cho chuột uống dịch chiết từ một số loài thực vật, bao gồm lá dâu tằm tàu (Morus alba), với liều lượng 20 mg trên mỗi 100 g thể trọng mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 5 tuần ^[2]. Nhóm đối chứng tích cực sử dụng thuốc tây gồm metformin với liều 50 mg/100 g thể trọng hoặc glibenclamide với liều 5 microgam/100 g thể trọng ^[2].

Kết quả sau 5 tuần cho thấy chiết xuất lá dâu tằm tàu làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ hàng tuần và làm giảm nồng độ glucose trong máu ở tất cả các nhóm can thiệp ^[2]. Kết quả này tương đương với tác dụng quan sát được ở các nhóm dùng metformin hoặc glibenclamide ^[2]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng dịch chiết lá dâu tằm tạo ra tác dụng hạ đường huyết nhiều khả năng thông qua việc can thiệp vào quá trình nạp thức ăn hoặc cản trở sự hấp thu đường ở đường tiêu hóa ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm, chưa khảo sát trực tiếp tương tác đồng thời trên cùng một cơ thể sống khi dùng chung cả chiết xuất lá dâu tằm lẫn metformin.

Ở khía cạnh tương tác dược động học trên cơ thể người, một thử nghiệm lâm sàng pha 1 ngẫu nhiên, mở, thiết kế bắt chéo hai giai đoạn được công bố vào năm 2017 đã nghiên cứu tương tác giữa thuốc thảo dược DW1029M (chứa chiết xuất vỏ rễ cây dâu tằm tàu Morus alba linne kết hợp với cát căn Puerariae radix) và metformin trên những người tình nguyện khỏe mạnh ^[3]. Các đối tượng tham gia được cho dùng metformin liều 500 mg x 2 lần mỗi ngày cùng với DW1029M (liều 600 mg x 2 lần mỗi ngày) liên tục từ ngày 1 đến ngày 6, và một liều duy nhất vào sáng ngày thứ 7 ^[3].

Kết quả phân tích cho thấy việc phối hợp chiết xuất vỏ rễ dâu tằm tàu và cát căn không gây ra tác động lâm sàng đáng kể nào lên diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) cũng như nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của metformin ^[3]. Sự kết hợp này được đánh giá là dung nạp tốt ở người khỏe mạnh ^[3].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2017 này có những giới hạn quan trọng: đối tượng thử nghiệm là người hoàn toàn khỏe mạnh chứ không phải bệnh nhân đái tháo đường týp 2; bộ phận dùng là vỏ rễ dâu tằm phối hợp với cát căn chứ không phải lá dâu tằm độc lập; và nghiên cứu chỉ tập trung vào thông số dược động học (nồng độ thuốc trong máu) chứ chưa đánh giá toàn diện tác động dược lực học (mức độ tụt đường huyết cộng dồn khi có mặt bệnh lý). Do đó, kết quả an toàn về mặt dược động học của vỏ rễ dâu tằm không đồng nghĩa với việc uống trà lá dâu tằm tự do cùng metformin là an toàn tuyệt đối về mặt lâm sàng.

Nguy cơ tụt đường huyết quá mức và những tác hại tiềm ẩn

Hạ đường huyết quá mức (hypoglycemia) là một trong những biến cố cấp tính đáng sợ nhất trong điều trị đái tháo đường. Thông thường, metformin có độ an toàn khá cao khi dùng đơn độc với liều hiệu quả phổ biến từ 1,5 g đến 2,5 g mỗi ngày chia làm hai hoặc ba lần uống ^[1]. Do thuốc đào thải chủ yếu qua thận dưới dạng không đổi và thời gian bán thải khoảng 5 giờ ^[1], thuốc giúp ổn định đường huyết mà rất ít gây tụt đường huyết đột ngột.

Thế nhưng, khi người bệnh kết hợp metformin với các thảo dược hạ đường huyết như dâu tằm tàu, tác dụng cản trở hấp thu glucose bị nhân đôi ^[2], ^[1]. Nếu lượng carbohydrate hấp thu qua bữa ăn bị giảm mạnh trong khi thuốc vẫn tiếp tục ức chế sản xuất đường ở gan, nồng độ glucose trong máu có thể tụt dốc không phanh.

Các triệu chứng cảnh báo hạ đường huyết bao gồm:

• Vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, bồn chồn, lo âu bất thường.
• Cảm giác cồn cào, đói lả, hoa mắt, chóng mặt.
• Tim đập nhanh, hồi hộp, nhức đầu.
• Rối loạn tri giác, lú lẫn, nhìn mờ, thậm chí co giật hoặc hôn mê nếu không được xử trí kịp thời.

Tình trạng tụt đường huyết nặng nếu diễn ra trong lúc ngủ hoặc ở người cao tuổi có thể dẫn đến chấn thương do té ngã, tổn thương tế bào não hoặc gây các biến cố tim mạch cấp tính nguy hiểm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà lá dâu tằm

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm rằng "thảo mộc tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Đây là hiểu lầm rất tai hại. Bất kỳ thảo dược nào có khả năng làm giảm chỉ số đường huyết thì bản thân nó đã chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh mẽ ^[2]. Khi đã có tác dụng dược lý, thảo dược hoàn toàn có thể tương tác với thuốc hóa dược điều trị.

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống trà thảo mộc có thể giúp giảm bớt liều thuốc tây hoặc dần dần thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường. Metformin là thuốc điều trị đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng qua các thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược, giúp kiểm soát tốt đường huyết ở cả bệnh nhân béo phì lẫn không béo phì ^[1]. Việc tự ý giảm liều metformin để chuyển sang uống trà lá dâu tằm có thể khiến đường huyết mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ biến chứng mạn tính trên tim mạch, thận, mắt và thần kinh.

Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng trà lá dâu tằm nấu càng đặc thì hiệu quả trị bệnh càng cao. Trên thực tế, việc hãm nước trà quá đậm đặc làm tăng nồng độ hoạt chất ức chế hấp thu đường một cách đột biến, đồng thời có thể gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc cản trở hấp thu các vi chất dinh dưỡng thiết yếu từ thức ăn hằng ngày ^[2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải cơ thể nào cũng phản ứng giống nhau trước sự tương tác giữa thuốc và thảo mộc. Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh tự ý uống kèm trà lá dâu tằm khi đang dùng thuốc điều trị:

• Người cao tuổi: Hệ thống điều hòa đường huyết nội sinh ở người già thường suy giảm, khả năng nhận biết các dấu hiệu sớm của tụt đường huyết rất kém, dễ rơi vào trạng thái lú lẫn hoặc hôn mê mà bản thân không hay biết.
• Người bị suy giảm chức năng thận: Metformin chống chỉ định ở người suy thận vì thuốc đào thải chủ yếu qua thận ^[1]. Bệnh nhân có chức năng thận suy giảm sẽ chậm đào thải các hoạt chất, làm tăng nguy cơ tích lũy thuốc và biến cố bất lợi.
• Người đang dùng phối hợp nhiều nhóm thuốc điều trị: Những bệnh nhân vừa dùng metformin vừa phối hợp với các nhóm thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea càng có nguy cơ tụt đường huyết cao hơn gấp nhiều lần nếu uống thêm thảo dược làm giảm hấp thu đường ^[2], ^[1].
• Người có tiền sử rối loạn tiêu hóa: Metformin vốn có tác dụng phụ thường gặp nhất trên đường tiêu hóa ^[1], trong khi chiết xuất lá dâu tằm cũng tác động làm giảm cảm giác thèm ăn và giảm hấp thu dưỡng chất ^[2], dễ khiến người bệnh bị đầy trướng, suy dinh dưỡng hoặc tiêu chảy kéo dài.

Áp dụng thực tế: Cách xử trí và khuyến cáo an toàn

Nếu bạn là người yêu thích hương vị thảo mộc và mong muốn sử dụng trà lá dâu tằm trong đời sống hằng ngày, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Trao đổi thẳng thắn với bác sĩ: Trước khi bắt đầu uống trà lá dâu tằm, hãy thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị đái tháo đường. Bác sĩ có thể đánh giá mức độ ổn định của đường huyết và đưa ra lời khuyên phù hợp với thể trạng cá nhân.
• Không uống trà đậm đặc: Chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá dâu tươi hoặc khô (khoảng 3-5 g lá khô) hãm loãng như một thức uống giải khát nhẹ nhàng thỉnh thoảng trong tuần, tuyệt đối không sắc đặc lấy nước cốt hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày.
• Cách xa thời điểm uống thuốc: Nên uống trà cách thời điểm uống thuốc metformin ít nhất 2 đến 3 giờ để hạn chế tối đa nguy cơ hai hoạt chất cùng lúc tác động mạnh lên niêm mạc ruột.
• Theo dõi đường huyết thường xuyên: Khi bắt đầu làm quen với bất kỳ loại thảo mộc nào, người bệnh cần tăng tần suất đo đường huyết mao mạch bằng máy đo cá nhân, đặc biệt là vào thời điểm trước các bữa ăn và trước khi đi ngủ. Nếu chỉ số đường huyết có xu hướng giảm dưới 4 mmol/L, cần ngừng trà ngay lập tức.
• Luôn chuẩn bị sẵn phương án xử trí: Luôn mang theo bên mình vài viên kẹo ngọt hoặc gói đường nhỏ. Khi phát hiện các triệu chứng run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, hãy nhanh chóng đo đường huyết và uống ngay 15 g đường đơn (tương đương nửa ly nước ngọt hoặc 3 viên kẹo) để kéo đường huyết trở lại ngưỡng an toàn.

Trà lá dâu tằm tàu là một nét văn hóa ẩm thực thảo mộc có giá trị, nhưng với người bệnh đái tháo đường đang dùng metformin, sự thận trọng là điều không bao giờ thừa. Khoa học đã chứng minh các hoạt chất tự nhiên hoàn toàn có khả năng tương tác với tân dược và làm thay đổi chuyển hóa trong cơ thể ^[2], ^[3]. Hãy là người bệnh thông thái, ưu tiên tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa và chỉ sử dụng thảo dược bổ trợ khi có sự giám sát y tế chặt chẽ.