Đái tháo đường là bệnh mạn tính đòi hỏi kiểm soát đường huyết liên tục [1]. Nhiều người bệnh có thói quen dùng thêm thảo dược hoặc rau sao nhái hồng vì nghĩ nguồn gốc tự nhiên là hoàn toàn vô hại [1]. Liệu việc kết hợp này có làm tăng tác dụng thuốc và gây tụt đường huyết quá mức?

Câu trả lời ngắn gọn là có khả năng xảy ra rủi ro tương tác. Dùng đồng thời thuốc trị đái tháo đường và thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết có thể tạo ra tác dụng cộng gộp hoặc hiệp đồng [2]. Sự tương tác này có thể có lợi, có hại, hoặc thậm chí nguy hiểm đến tính mạng nếu không được giám sát y tế [1].

Thói quen kết hợp thảo dược và thuốc tây

Trên toàn thế giới, đa số người dân sử dụng thảo dược trong sinh hoạt hàng ngày do dễ tiếp cận, chi phí hợp lý và niềm tin rằng thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ [1][3]. Người bệnh đái tháo đường thường tự ý dùng thêm các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược cùng thuốc kê đơn mà không có sự giám sát của bác sĩ [1].

Một khảo sát năm 2021 tại bệnh viện ở Ấn Độ ghi nhận khoảng 44% bệnh nhân đái tháo đường dùng đồng thời chế phẩm truyền thống và thuốc tây kê đơn [4]. Đáng chú ý, 22,5% bệnh nhân hoàn toàn không để ý đến cách dùng kết hợp này và không hề biết về các tương tác thuốc có thể xảy ra [4]. Phần lớn các tương tác giữa thảo dược và thuốc không được phát hiện do thiếu kiến thức và nhận thức [1].

Cơ chế tương tác làm tăng tác dụng hạ đường huyết

Thuốc điều trị đái tháo đường hiện nay hoạt động qua nhiều cơ chế khác nhau [2]. Nhóm sulfonylurea kích thích tế bào beta tuyến tụy giải phóng insulin [2]. Nhóm biguanide như metformin giảm sản xuất glucose ở gan và cải thiện tình trạng kháng insulin [2]. Nhóm ức chế DPP-4 như vildagliptin ngăn phân hủy incretin GLP-1, còn nhóm ức chế alpha-glucosidase như acarbose và miglitol làm chậm tiêu hóa carbohydrate phức hợp [2].

Khi đưa thảo dược vào cơ thể cùng thuốc tây, tương tác thảo dược - thuốc (HDI) xảy ra theo hai cơ chế: dược lực học và dược động học [1]. Tương tác dược lực học xảy ra khi thảo dược tác động lên cùng cơ quan, thụ thể hoặc enzyme với thuốc, tạo ra hiệu ứng đối kháng, cộng gộp hoặc hiệp đồng [5][2]. Nhiều thảo dược có tính chống oxy hóa hoặc chứa alkaloid, khi đi cùng thuốc tây sẽ cộng hưởng làm tăng mạnh hiệu quả hạ đường huyết [2][4].

Tương tác dược động học liên quan đến việc thảo dược làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ enzyme Cytochrome P450 (như CYP1A2, CYP2A6, CYP2E1, CYP3A4) [3][6]. Các hợp chất tự nhiên như alkaloid và saponin có thể ức chế các enzyme này [6]. Khi enzyme chuyển hóa bị ức chế, nồng độ thuốc tây trong máu thay đổi, dẫn đến biến đổi kết quả điều trị [3].

Bằng chứng khoa học về rau sao nhái và các thảo dược

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân tích lá cây sao nhái hồng (Cosmos caudatus), loài cây thường được gọi là "Ulam Raja" tại Malaysia [7]. Nhóm nghiên cứu đánh giá khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase của 6 chuỗi mẫu chiết xuất bằng nước và ethanol ở các nồng độ 20%, 40%, 60%, 80% và 100% [7]. Kết quả phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) và mô hình thống kê OPLS cho thấy sự phân tách rõ rệt thành 6 cụm tương ứng với 6 nồng độ dung môi [7]. Nghiên cứu xác định lá sao nhái hồng chứa catechin, alpha-linolenic acid, alpha-D-glucopyranoside và vitamin E [7]. Các hợp chất này mang lại tiềm năng ức chế hoạt động của enzyme alpha-glucosidase [7]. Cơ chế ức chế alpha-glucosidase của lá sao nhái hồng trùng khớp với cơ chế làm chậm tiêu hóa đường của nhóm thuốc acarbose và miglitol [2][7].

Hiện tượng thảo dược làm tăng mạnh mức độ hạ đường huyết khi dùng chung thuốc tây đã được chứng minh rõ trên thực nghiệm động vật. Một nghiên cứu năm 2013 đánh giá tương tác giữa thuốc glibenclamide (nhóm sulfonylurea) và dịch chiết nước của tỏi (Allium sativum) trên chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin [8]. Chuột được uống glibenclamide liều 0,25 mg/kg và 0,5 mg/kg kết hợp dịch chiết tỏi liều 500 mg/kg [8]. Kết quả qua thử nghiệm cấp tính, mạn tính và dung nạp glucose đường uống cho thấy sự kết hợp này làm hạ đường huyết mạnh hơn hẳn so với khi dùng từng thứ riêng lẻ, đồng thời giúp tăng cân nhiều hơn [8]. Nghiên cứu kết luận dịch chiết tỏi tạo tác dụng hiệp đồng với glibenclamide [8].

Một nghiên cứu khác năm 2016 trên chuột mắc đái tháo đường ăn chế độ giàu chất béo cũng ghi nhận tương tác rõ rệt khi kết hợp dầu hạt thìa là đen (Nigella sativa - NSO) với thuốc metformin (MET) hoặc glimepiride (GLI) [5]. Nhóm chuột dùng kết hợp NSO và GLI giảm đáng kể đường huyết, insulin, chỉ số kháng insulin HOMA-IR, tổng cholesterol (TC), TBARS, NO, TNF-alpha và tỷ lệ insulin/thụ thể insulin so với nhóm chỉ dùng NSO [5]. Tương tự, nhóm kết hợp NSO và MET giảm mạnh insulin, HOMA-IR, thụ thể insulin, triglycerid (TG), TBARS, NO và men gan AST so với dùng NSO đơn độc [5].

Về mặt chuyển hóa qua enzyme gan, một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2018 trên cây Brachylaena elliptica cho thấy chiết xuất cây này hạ đường huyết độc lập với insulin nhờ bảo vệ tế bào beta tuyến tụy, chống oxy hóa và kích hoạt đường truyền tín hiệu MAPK, PI3K giúp vận chuyển glucose [6]. Chiết xuất này chỉ ức chế yếu enzyme CYP3A4 do hàm lượng alkaloid và saponin thấp, nên ít gây rủi ro tương tác dược động học với thuốc chuyển hóa qua CYP3A4, nhưng vẫn phải kê đơn thận trọng vì độc tính tiềm ẩn của cây [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Tương tác giữa thảo dược và thuốc đái tháo đường không phải lúc nào cũng xấu [1]. Nếu được kiểm soát tốt, hiệu ứng hiệp đồng có thể giúp giảm liều thuốc tây cần thiết mà vẫn đạt hiệu quả điều trị và giảm tác dụng phụ [8]. Trong khảo sát năm 2021 tại Ấn Độ, không bệnh nhân nào báo cáo tác dụng phụ khi dùng kết hợp, thậm chí 20,5% bệnh nhân được bác sĩ giảm liều thuốc tây sau khi thêm thảo dược truyền thống [4]. Người bệnh cũng ghi nhận giảm mệt mỏi, cải thiện sự tỉnh táo, giảm tiểu nhiều, giảm khát nước, giảm viêm dây thần kinh, cải thiện thị lực và giấc ngủ [4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn hiện nay là rất ít sản phẩm thảo dược được thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người, và các nghiên cứu sâu về tương tác thảo dược - thuốc còn rất hạn chế [3]. Khác với thuốc tây có thành phần định lượng rõ ràng, thảo dược chứa vô số hoạt chất sinh học phức tạp mà y học chưa hiểu hết cách chúng tương tác với nhau và với thuốc kê đơn [3][4]. Riêng với lá sao nhái hồng, dữ liệu trong tài liệu mới dừng ở mức phân tích hóa học và hoạt tính ức chế enzyme trong phòng thí nghiệm chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng phối hợp thuốc trên người bệnh [7].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính nên có thể ăn hoặc uống tùy thích khi đang điều trị bệnh [1][3]. Thực tế, hoạt chất thực vật có thể can thiệp trực tiếp vào dược động học và dược lực học của thuốc tây, làm thay đổi kết quả điều trị theo hướng có hại hoặc nguy kịch [1][3].

Hiểu lầm thứ hai là tự ý dùng thảo dược mà không báo cho bác sĩ vì nghĩ không liên quan đến đơn thuốc [1][4]. Việc thiếu nhận thức này khiến các cơn tụt đường huyết hoặc biến cố tương tác thuốc bị bỏ qua và không được chẩn đoán kịp thời [1].

Ai nên thận trọng khi dùng rau sao nhái và thảo dược?

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống, đặc biệt là nhóm kích thích tiết insulin như sulfonylurea (glibenclamide, glimepiride), nhóm biguanide (metformin), hoặc nhóm ức chế alpha-glucosidase (acarbose, miglitol), cần hết sức thận trọng khi bổ sung thảo dược có tính hạ đường huyết [5][2][8]. Lá sao nhái hồng có chứa các chất ức chế alpha-glucosidase, nếu dùng lượng lớn hoặc dạng chiết xuất đậm đặc cùng thuốc tây có thể làm cộng gộp tác dụng [2][7].

Người có bệnh nền phức tạp, đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp (như kết hợp sulfonylurea với biguanide, hoặc thiazolidinedione với thuốc ức chế glucosidase) càng có nguy cơ tương tác cao hơn [2][4]. Những đối tượng này tuyệt đối không tự ý thêm các chế phẩm thảo dược vào phác đồ mà không có ý kiến bác sĩ [1].

Cách áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Nếu muốn sử dụng rau sao nhái hồng như một loại rau ăn kèm trong bữa ăn hàng ngày, người bệnh nên ăn ở lượng vừa phải như thực phẩm thông thường, tránh tự ý sắc đặc hoặc dùng các loại dịch chiết cồn đậm đặc khi chưa rõ hàm lượng hoạt chất [7]. Hoạt tính ức chế enzyme của sao nhái hồng phụ thuộc lớn vào dung môi chiết xuất và nồng độ các chất như catechin, vitamin E, alpha-linolenic acid trong lá [7].

Khi bắt đầu ăn thêm rau sao nhái hồng hoặc bất kỳ thảo dược nào trong lúc đang uống thuốc tây, người bệnh cần thông báo rõ cho bác sĩ điều trị [1][4]. Cần theo dõi sát chỉ số đường huyết và các biểu hiện cơ thể; nếu đường huyết giảm tốt và ổn định, chỉ bác sĩ mới là người quyết định việc giảm liều thuốc tây tương ứng [4][8]. Chế độ ăn rau xanh chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể khẳng định chữa khỏi bệnh và không được tự ý bỏ thuốc kê đơn.

Tóm lại, lá sao nhái hồng chứa các hợp chất có tiềm năng ức chế enzyme tiêu hóa đường, mang lại lợi ích nhất định nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tương tác cộng gộp khi dùng chung thuốc điều trị đái tháo đường [2][7]. Người bệnh không nên coi thảo dược tự nhiên là vô hại tuyệt đối mà cần sử dụng có chừng mực [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược với thuốc tây để kiểm soát đường huyết an toàn và hiệu quả [1][4].