Sữa đậu nành là thức uống buổi sáng quen thuộc của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, người bệnh suy giáp đang uống thuốc levothyroxine mỗi sáng thường băn khoăn liệu thói quen này có làm mất tác dụng của thuốc hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có nguy cơ giảm hấp thu. Các sản phẩm từ đậu nành dùng sát giờ uống levothyroxine có thể cản trở quá trình hấp thu thuốc tại ruột, khiến người bệnh cần liều thuốc cao hơn để kiểm soát hormon tuyến giáp [1], [2]. Dù mức độ ảnh hưởng còn khác nhau tùy dạng chế phẩm, việc uống cách xa thời điểm dùng đậu nành và thuốc vẫn là biện pháp an toàn cần thiết [3], [1], [4].
Cơ chế hấp thu levothyroxine tại đường tiêu hóa
Levothyroxine (l-thyroxine, l-T4) là thuốc đầu tay điều trị suy giáp nguyên phát và suy giáp bẩm sinh [3]. Năm 2020, đây là loại thuốc được kê đơn nhiều thứ ba tại Mỹ [3]. Thuốc có khoảng điều trị hẹp và dùng ở liều rất nhỏ tính bằng microgam, nên bất kỳ cản trở nào ở giai đoạn hấp thu đều gây ảnh hưởng lâm sàng đáng kể [5].
Sau khi uống, nồng độ levothyroxine trong huyết tương tăng nhanh và đạt đỉnh sau trung bình 3,1 giờ [6]. Quá trình hấp thu qua đường uống biến thiên nhiều giữa các bệnh nhân do phụ thuộc vào tình trạng đường tiêu hóa và tương tác thức ăn, thuốc [6], [7].
Nghiên cứu năm 2018 trên tế bào nuôi cấy (tế bào thận chó Madin-Darby II và tế bào ruột Caco-2, LS180) cho thấy protein vận chuyển OATP2B1 tại ruột đóng vai trò đưa hormon tuyến giáp từ lòng ruột vào cơ thể [7]. Chính hormon tuyến giáp cũng là chất nền và yếu tố điều hòa biểu hiện gen của OATP2B1 [7]. Khi dùng chung thuốc với một số thức ăn hoặc hoạt chất ức chế vận chuyển (như atorvastatin trong thí nghiệm tế bào), lượng thuốc đi qua thành ruột sẽ suy giảm, làm thay đổi sinh khả dụng đường uống [7].
Bằng chứng từ các ca lâm sàng về đạm đậu nành và sữa đậu nành
Sự cản trở hấp thu thuốc do sản phẩm đậu nành nguyên chất hoặc giàu đạm đã được ghi nhận rõ qua các báo cáo ca bệnh thực tế.
Báo cáo năm 2001 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị i-ốt phóng xạ do ung thư tuyến giáp thể nhú [1]. Bệnh nhân cần dùng liều levothyroxine đường uống cao bất thường nhưng vẫn không đạt được mức ức chế hormon kích thích tuyến giáp (TSH) và thyroxine tự do (T4) trong huyết thanh [1]. Nguyên nhân là bà có thói quen uống một loại thức uống bổ sung đạm đậu nành ("soy cocktail") ngay sau khi uống thuốc mỗi ngày [1]. Khi tách rời thời gian uống đạm đậu nành và thời gian uống thuốc, bệnh nhân đã đạt được mức T4 tự do và TSH mục tiêu với liều levothyroxine thấp hơn [1].
Ở trẻ nhỏ, tương tác này biểu hiện rõ rệt hơn. Báo cáo năm 2012 mô tả 2 bệnh nhi suy giáp bẩm sinh vẫn bị suy giáp trên lâm sàng dù uống đủ liều levothyroxine khuyến cáo do dùng sản phẩm đậu nành [2].
Trường hợp thứ nhất được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh với chỉ số TSH là 169 microIU/mL [2]. Bé được điều trị bằng 50 microgam levothyroxine từ lúc 6 ngày tuổi, nhưng đồng thời bắt đầu uống sữa công thức đậu nành [2]. Đến 3 tuần tuổi, bé vẫn bị suy giáp trên lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa (thyroxine = 4,0 microg/dL, TSH = 216 microIU/mL) [2]. Bác sĩ cho ngừng sữa công thức đậu nành và giảm liều thuốc [2]. Sau 3 tuần, các dấu hiệu suy giáp thuyên giảm và đến 10 tuần tuổi, chức năng tuyến giáp của bé trở về bình thường [2].
Trường hợp thứ hai cũng phát hiện qua sàng lọc sơ sinh, đáp ứng tốt với levothyroxine nhưng mất theo dõi trong 2 năm [2]. Trong thời gian đó, bé bắt đầu uống sữa đậu nành và rơi vào tình trạng suy giáp nặng (thyroxine tự do dưới 0,4 ng/dL, TSH = 248 microIU/mL), dù bác sĩ chăm sóc ban đầu đã tăng liều thuốc lên 112 microgam/ngày [2]. Khi chuyển sang dùng sữa bò, chức năng tuyến giáp của bé từ từ bình thường trở lại kèm theo việc giảm dần liều thuốc [2].
Nghiên cứu tổng quan và thử nghiệm về hoạt chất isoflavone
Bên cạnh các ca bệnh đơn lẻ, các tổng quan hệ thống và thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá rộng hơn về mức độ tương tác này.
Một bài tổng quan năm 2017 thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu MEDLINE, PubMed, EMBASE, Web of Science, Science Direct và Scopus nhận định đậu nành và cà phê có tác động lớn nhất làm giảm hấp thu levothyroxine, trong khi vitamin C có khả năng làm tăng hấp thu [5]. Tiếp đó, tổng quan hệ thống năm 2021 (sàng lọc 121 nghiên cứu theo hướng dẫn PRISMA và đưa vào phân tích 63 nghiên cứu) kết luận các bằng chứng về tương tác giữa levothyroxine với sản phẩm đậu nành, cà phê, chất xơ, canxi hoặc sắt tuy còn hạn chế nhưng đều dẫn đến kết quả chung là làm giảm hấp thu thuốc [3].
Tuy nhiên, nếu chỉ dùng chiết xuất isoflavone đậu nành đơn thuần thì kết quả lại khác. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, nhãn mở, bắt chéo năm 2016 đã thực hiện trên 12 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh đang điều trị suy giáp ổn định bằng levothyroxine đường uống [8]. Người tham gia uống 1 liều thực phẩm bổ sung chứa 60 mg isoflavone đậu nành (chứa trên 19% genistin và daidzin) cùng lúc với levothyroxine hoặc uống cách xa 6 giờ sau đó [8]. Nồng độ thuốc và các chất chuyển hóa (daidzin, daidzein, genistin, genistein, S-equol) được đo bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nồng độ đỉnh (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUCt) khi uống cùng lúc so với uống cách 6 giờ lần lượt là 1,02 (khoảng tin cậy 90%: 0,99-1,04) và 0,99 (khoảng tin cậy 90%: 0,88-1,12), nằm hoàn toàn trong giới hạn tương đương sinh học 0,80-1,25 [8]. Nghiên cứu kết luận viên uống phối hợp 60 mg isoflavone đậu nành không làm ảnh hưởng đến tốc độ và mức độ hấp thu levothyroxine ở phụ nữ mãn kinh [8].
Một tổng quan tường thuật năm 2023 rà soát các nghiên cứu đến ngày 30/11/2022 cũng chỉ ra rằng dữ liệu báo cáo giảm hấp thu thuốc dạng viên nén chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh, trong khi thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên bắt chéo duy nhất với isoflavone không thấy sự khác biệt [4]. Đối với dạng thuốc levothyroxine dạng lỏng, dữ liệu còn quá ít để kết luận dù có 1 thử nghiệm mù đôi đối chứng giả dược cho thấy không làm giảm hấp thu [4]. Do đó, câu hỏi liệu sữa đậu nành có cản trở hấp thu thuốc trên diện rộng hay không vẫn chưa có lời giải đáp dứt khoát [4].
Hiểu lầm thường gặp về kiêng khem đậu nành
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh tuyến giáp là phải kiêng tuyệt đối đậu nành, đậu phụ và sữa đậu nành suốt đời. Thực tế, các nghiên cứu không yêu cầu cấm hoàn toàn đậu nành ở người lớn nếu biết cách giãn khoảng cách thời gian giữa lúc uống thuốc và lúc ăn uống [3], [1]. Ở ca bệnh phụ nữ 45 tuổi, người bệnh vẫn tiếp tục dùng đạm đậu nành nhưng chỉ cần uống cách xa giờ uống thuốc là hormon đã ổn định [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi chế phẩm từ đậu nành. Đạm đậu nành nguyên chất hoặc sữa công thức đậu nành có thể gây giảm hấp thu rõ rệt trên lâm sàng [1], [2], trong khi viên uống chỉ chứa 60 mg hoạt chất isoflavone tinh chế lại không gây tương tác ở phụ nữ mãn kinh [8].
Ai nên thận trọng?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ mắc suy giáp bẩm sinh là nhóm cần đặc biệt thận trọng [2]. Việc dùng sữa công thức đậu nành hoặc sữa đậu nành cùng phác đồ levothyroxine có thể làm thuốc mất tác dụng, đẩy trẻ vào nguy cơ chậm phát triển thể chất và trí tuệ [2].
Người bệnh đã cắt tuyến giáp do ung thư tuyến giáp cần duy trì mức hormon chính xác để ức chế TSH cũng phải lưu ý kỹ tương tác này [1]. Ngoài ra, những người có sẵn bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm hấp thu thuốc như bệnh Celiac, viêm dạ dày teo, không dung nạp lactose hoặc nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori càng dễ bị dao động nồng độ thuốc nếu dùng thêm thực phẩm cản trở hấp thu [5]. Người đang dùng các thuốc làm giảm hấp thu levothyroxine đã được xác lập rõ (như canxi cacbonat, canxi citrat, canxi axetat, sắt sulfat, thuốc ức chế bơm proton, nhôm hydroxit, ciprofloxacin, cholestyramine, colesevelam, lanthanum, sevelamer) không nên uống thêm đậu nành sát giờ thuốc [5].
Cách áp dụng thực tế khi dùng thuốc
Để đảm bảo thuốc phát huy hiệu quả tối đa, người bệnh có thể chọn uống levothyroxine vào buổi sáng hoặc trước khi đi ngủ buổi tối, vì nghiên cứu tổng quan cho thấy hai thời điểm này có hiệu quả tương đương nhau [3]. Điều quan trọng nhất là duy trì khoảng cách thời gian hợp lý giữa lúc uống thuốc và lúc dùng thực phẩm, đặc biệt là đậu nành, cà phê, viên canxi hoặc sắt [3], [1].
Nếu dùng viên bổ sung isoflavone đậu nành hoặc uống sữa đậu nành mà muốn an toàn tối đa, người bệnh có thể giãn cách thời điểm dùng đậu nành khoảng 6 giờ sau khi uống thuốc giống như mốc tham chiếu trong thiết kế nghiên cứu dược động học [8], hoặc chuyển hẳn việc uống thuốc sang giờ đi ngủ buổi tối nếu có thói quen uống sữa đậu nành vào bữa sáng [3]. Với trẻ suy giáp bẩm sinh, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ để ưu tiên sữa bò thay vì sữa công thức đậu nành [2]. Trong tương lai, các dạng bào chế mới (như dạng thuốc lỏng hoặc thuốc tiêm dưới da tuần 1 lần đang thử nghiệm) có thể giúp giải quyết triệt để rào cản hấp thu do thức ăn [3], [6], [4].
Tóm lại, sữa đậu nành và đạm đậu nành có thể làm giảm hấp thu thuốc levothyroxine nếu dùng sát nhau, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ suy giáp bẩm sinh [1], [2]. Người bệnh trưởng thành không cần kiêng tuyệt đối đậu nành nhưng phải uống cách xa giờ uống thuốc và theo dõi xét nghiệm TSH, T4 định kỳ [5], [1]. Hãy luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về chế độ ăn và các thực phẩm bổ sung đang dùng để được chỉnh liều thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng.
