Xuyên tâm liên từ lâu đã trở thành vị thuốc quen thuộc trong tủ thuốc của nhiều gia đình Việt Nam, đặc biệt mỗi khi thời tiết giao mùa dẫn đến ho sốt, đau họng hoặc cảm cúm. Không ít người tin rằng các loại thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, có thể tùy ý sắc uống hoặc dùng dạng viên nang mà không phải lo ngại tác dụng phụ. Tuy nhiên, quan niệm này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe người dùng.

Thực tế y học chứng minh cơ thể hoàn toàn có khả năng bị dị ứng với xuyên tâm liên, biểu hiện qua nhiều mức độ từ mẩn ngứa, nổi mề đay, sưng phù môi mắt cho đến tình trạng sốc phản vệ đe dọa tính mạng [1], [2]. Việc nhận biết sớm các phản ứng bất thường ngay sau khi dùng vị thuốc này là yếu tố quyết định giúp ngăn chặn biến chứng nguy hiểm kịp thời.

Cơ chế phản ứng quá mẫn và dị ứng khi dùng thảo dược

Dị ứng cấp tính bản chất là một phản ứng quá mẫn khởi phát nhanh, phần lớn qua trung gian kháng thể IgE của hệ thống miễn dịch [3]. Khi người có cơ địa nhạy cảm tiếp xúc với các dị nguyên lạ có trong thảo dược, cơ thể sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch phức tạp [2].

Quá trình này dẫn đến sự giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học hoạt tính sinh học từ tế bào mast và bạch cầu ưa kiềm đi vào dòng máu [4], [5]. Các chất hóa học trung gian này nhanh chóng gây giãn nở hệ thống mạch máu ngoại vi và làm co thắt các cơ trơn tiểu phế quản [5]. Sự thay đổi đột ngột này có thể dẫn đến tụt huyết áp nghiêm trọng và gây ngạt thở cấp tính nếu đường thở bị chèn ép [5].

Bên cạnh phản ứng dị ứng kinh điển qua kháng thể IgE, y học còn ghi nhận các phản ứng giả dị ứng (pseudo-allergic reaction) [6]. Đây là tình trạng tế bào mast bị kích hoạt trực tiếp mà không cần sự hiện diện của IgE, thông qua các thụ thể bề mặt chuyên biệt [6]. Dù theo cơ chế nào, hậu quả chung lên cơ thể vẫn là tình trạng quá mẫn với các triệu chứng lâm sàng cần được can thiệp y tế ngay lập tức [3].

Dấu hiệu nhận biết sớm: Từ ngứa ngáy ngoài da đến phù mạch

Dấu hiệu cảnh báo sớm nhất của tình trạng dị ứng thường bộc lộ trên bề mặt da và niêm mạc [3]. Sau khi uống hoặc dùng chế phẩm từ xuyên tâm liên, người bệnh có thể cảm thấy ngứa râm ran ở lòng bàn tay, bàn chân, da đầu hoặc toàn thân, kèm theo sự xuất hiện của các nốt sẩn đỏ, mảng mề đay gồ ghề rải rác hoặc lan rộng [3].

Một biểu hiện lâm sàng nguy hiểm khác là hiện tượng phù mạch (angioedema) [1], [5]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự sưng nề đột ngột, rõ rệt ở các mô lỏng lẻo như mí mắt, môi, lưỡi, thanh quản hoặc các chi [1]. Khi phù mạch xảy ra ở thanh môn hoặc khí phế quản, luồng không khí đi vào phổi bị tắc nghẽn, khiến người bệnh thở rít và rơi vào tình trạng suy hô hấp nhanh chóng [3], [5].

Ngoài ra, hệ tiêu hóa cũng có thể phát đi tín hiệu cảnh báo dị ứng sớm [3]. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa liên tục, đau quặn bụng từng cơn dữ dội hoặc tiêu chảy cấp [7], [3]. Những dấu hiệu đường tiêu hóa này đôi khi dễ bị nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa thông thường, khiến người dùng lơ là và bỏ qua thời điểm vàng để xử trí [3].

Nguy cơ sốc phản vệ: Triệu chứng nguy kịch chớ xem thường

Phản vệ là dạng nghiêm trọng nhất của các phản ứng quá mẫn dị ứng, diễn tiến nhanh và đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh [4], [3]. Sốc phản vệ xảy ra khi hệ tuần hoàn và hô hấp cùng lúc bị suy sụp nghiêm trọng, đòi hỏi phải theo dõi và cấp cứu đường thở khẩn cấp [3].

Các triệu chứng nguy kịch bao gồm cảm giác nghẹt thở, tức ngực, khó thở dữ dội do co thắt phế quản kèm theo tụt huyết áp sâu [5]. Khi huyết áp giảm nhanh, lượng máu cung cấp cho não và các tạng suy giảm khiến người bệnh rơi vào trạng thái chóng mặt, ngất xỉu, vã mồ hôi lạnh, lơ mơ hoặc mất ý thức hoàn toàn [5].

Trong chẩn đoán y khoa, việc xác định phản vệ dựa trên các biểu hiện lâm sàng rõ rệt của tình trạng tổn thương đường thở hoặc suy sụp tuần hoàn xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc với dị nguyên [5]. Bác sĩ cũng cần phân biệt cẩn thận phản vệ với các tình trạng khác như cơn hen phế quản cấp tính, phù mạch cục bộ đơn thuần, hạ đường huyết, ngất do phản xạ thần kinh hoặc cơn hoảng loạn tâm lý [5].

Bằng chứng khoa học về dị ứng xuyên tâm liên được ghi nhận ra sao?

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên không thể gây phản vệ, nhưng các dữ liệu y tế quốc tế đã ghi nhận điều ngược lại [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2014 tại Thái Lan dựa trên cơ sở dữ liệu của Trung tâm Giám sát Sản phẩm Sức khỏe (HPVC) đã phân tích các báo cáo quá mẫn ở người dùng xuyên tâm liên [1]. Trong số 106 báo cáo biến cố, các nhà nghiên cứu đã lọc ra 13 trường hợp phản ứng quá mẫn được xếp vào nhóm nguy kịch theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [1].

Phân tích chi tiết 13 trường hợp này ghi nhận có 5 ca sốc phản vệ, 4 ca phản ứng phản vệ và 5 ca bị phù mạch nghiêm trọng [1]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 38,9 tuổi, trong đó nữ giới chiếm đa số với tỷ lệ 76,9% (10 trên 13 trường hợp) [1]. Đáng chú ý, tiền sử dị ứng thuốc được tìm thấy ở 2 bệnh nhân bị phù mạch, gồm một người từng dị ứng với kháng sinh tetracycline và người kia từng dị ứng với thuốc giảm đau ibuprofen [1].

Nghiên cứu của Thái Lan cũng chỉ ra rằng thời gian khởi phát phản ứng quá mẫn rất đa dạng, có thể xảy ra chớp nhoáng chỉ sau 5 phút dùng thuốc nhưng cũng có trường hợp bộc lộ sau 1 ngày [1]. Trong số 13 ca, có tới 11 ca được đánh giá là rất nghiêm trọng; mức độ chắc chắn về mối liên hệ nhân quả gồm 3 ca xác định (certain), 7 ca có khả năng cao (probable) và 1 ca có thể (possible) [1]. Các sản phẩm được người bệnh sử dụng trong nghiên cứu này đều ở dạng bột khô với liều lượng dao động từ 352 mg đến 1.750 mg, đến từ 6 thương hiệu sản xuất khác nhau [1].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 về hiệu quả của xuyên tâm liên trong điều trị nhiễm trùng đường hô hấp cấp cũng đã rà soát độ an toàn của dược liệu này [7]. Nhóm tác giả ghi nhận 5 ca biến cố bất lợi nhẹ ở nhóm dùng xuyên tâm liên (chủ yếu là triệu chứng tiêu hóa), nhưng đồng thời dẫn lại cảnh báo từ Cơ quan Quản lý Sản phẩm Trị liệu Úc (TGA) cho thấy biến cố bất lợi phổ biến nhất liên quan đến dược liệu này chính là các phản ứng quá mẫn hoặc dị ứng [7]. Báo cáo an toàn của TGA gợi ý rằng các phản ứng dị ứng kiểu phản vệ có xu hướng liên quan mật thiết đến các dạng chiết xuất bằng dung môi methanol nồng độ cao [7].

Góc nhìn từ các nghiên cứu thực nghiệm và cơ chế tế bào

Để làm sáng tỏ tính chất gây dị ứng của dược liệu, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm độc lập trên động vật và mô hình tế bào [8]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá khả năng gây phản vệ của dịch chiết xuyên tâm liên và hoạt chất chính andrographolide bằng thử nghiệm phản vệ toàn thân chủ động (ASA) trên chuột lang [8]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết và hoạt chất andrographolide qua đường uống hoặc đường tĩnh mạch đều không làm chuột lang biểu hiện dấu hiệu lâm sàng của sốc phản vệ [8].

Tuy nhiên, khi kiểm tra sự giải phóng chất trung gian dị ứng trên dòng tế bào bạch cầu ưa kiềm của chuột (RBL-2H3), các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết toàn phần không kích thích giải phóng chất trung gian dị ứng, nhưng riêng hoạt chất andrographolide tinh khiết lại gây giải phóng chất trung gian ở mức độ nhẹ đến vừa [8]. Điều này cho thấy tính chất dị ứng có thể phụ thuộc nhiều vào độ tinh khiết, dạng bào chế và nồng độ của các hoạt chất bên trong sản phẩm [7], [8].

Ở một góc nhìn khác, nghiên cứu công bố năm 2022 lại phát hiện dehydroandrographolide (DA) - một thành phần quan trọng khác của xuyên tâm liên - có khả năng ức chế phản ứng giả dị ứng [6]. Thử nghiệm in vitro và trên chuột cho thấy DA nhắm vào thụ thể CD300f để điều hòa tiêu cực sự kích hoạt tế bào mast thông qua thụ thể MRGPRX2, từ đó làm giảm giãn mạch và giảm nồng độ cytokine gây viêm trong huyết thanh [6]. Những phát hiện đa chiều này phản ánh thành phần hóa thực vật của xuyên tâm liên rất phức tạp, vừa chứa các hoạt chất có tiềm năng kháng viêm nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ gây mẫn cảm ở một số cơ địa nhất định [7], [6], [8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc trị bệnh

Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất là suy nghĩ "thuốc nam, thảo mộc lành tính, uống nhiều không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người cho rằng dị ứng chỉ xảy ra với thuốc tây hay hóa chất tổng hợp, còn cây cỏ thiên nhiên thì tuyệt đối an toàn. Thực tế y văn thế giới đã xếp xuyên tâm liên cùng với cúc dại (Echinacea), bạch quả (Ginkgo biloba), nhân sâm và các sản phẩm từ ong vào nhóm các thảo dược tự nhiên có nguy cơ gây dị ứng và phản vệ nghiêm trọng [2].

Một sai lầm khác là quan niệm người từng uống xuyên tâm liên mà không sao thì vĩnh viễn không bị dị ứng. Hệ miễn dịch của con người có thể phát triển sự mẫn cảm sau nhiều lần tiếp xúc tích lũy [3]. Một người có thể dung nạp tốt trong đợt sử dụng đầu tiên nhưng lại xuất hiện phản ứng quá mẫn dữ dội ở các lần dùng tiếp theo do cơ thể đã hình thành kháng thể đặc hiệu [4], [3].

Nhiều người cũng chủ quan cho rằng ngứa ngáy hay nổi vài nốt mề đay chỉ là hiện tượng "thải độc" hay "nóng trong phát ra ngoài" theo cách gọi dân gian. Đây là cách giải thích sai lầm và vô cùng nguy hiểm. Phát ban, ngứa và nổi mề đay chính là tín hiệu khởi phát của phản ứng dị ứng [3]. Nếu người bệnh tiếp tục uống thuốc, lượng dị nguyên tăng lên có thể đẩy nhanh phản ứng chuyển sang phù thanh quản hoặc sốc phản vệ nguy kịch chỉ trong vài phút [1], [3], [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người có cơ địa dị ứng từ trước, tiền sử mắc bệnh hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc từng bị dị ứng với các loại thuốc tân dược cần hết sức dè chừng khi sử dụng xuyên tâm liên [1], [2]. Dữ liệu thực tế cho thấy bệnh nhân có tiền sử dị ứng thuốc như tetracycline hay ibuprofen từng phát triển phù mạch nghiêm trọng sau khi uống xuyên tâm liên [1].

Phụ nữ cũng là nhóm cần chú ý theo dõi phản ứng cơ thể chặt chẽ hơn. Báo cáo giám sát an toàn ghi nhận tỷ lệ nữ giới gặp phải phản ứng quá mẫn nguy kịch chiếm tới 76,9% tổng số trường hợp được khảo sát [1]. Dù chưa thể kết luận nguyên nhân tuyệt đối về mặt giới tính, con số thống kê này là lời cảnh báo rõ ràng cho việc sử dụng thuốc ở nữ giới [1].

Các đối tượng đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra andrographolide có khả năng cảm ứng enzyme gan CYP1A2, dẫn đến nguy cơ tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc theophylline trong cơ thể [7]. Ngoài ra, dữ liệu độc tính trên động vật cho thấy liều cao thảo dược có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của chuột đực do làm giảm số lượng và khả năng vận động của tinh trùng [7].

Hướng dẫn xử trí và áp dụng an toàn trong thực tế

Khi bắt đầu dùng xuyên tâm liên để hỗ trợ giảm ho, giảm sốt hoặc làm dịu khó chịu đường hô hấp, người dùng chỉ nên dùng các chế phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng thay vì các loại bột tán trôi nổi [1], [7]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều vượt mức hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của thầy thuốc [1], [7].

Nếu xuất hiện bất kỳ biểu hiện khác lạ nào như ngứa ran lòng bàn tay, nổi mẩn đỏ, sưng môi mắt, nôn ói hoặc đau bụng, cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược ngay [1], [3]. Tuyệt đối không cố uống thêm nước sắc hay viên uống với hy vọng "chữa trị" hoặc "bù liều".

Trong trường hợp người bệnh có dấu hiệu khàn giọng, thở rít, khó thở, tức ngực hoặc choáng váng muốn xỉu, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất [3], [5]. Về mặt y khoa, adrenaline (epinephrine) là thuốc điều trị lựa chọn hàng đầu và bắt buộc phải được sử dụng kịp thời để kiểm soát sốc phản vệ, kết hợp cùng các biện pháp hỗ trợ kiểm soát đường thở, bù dịch và thuốc kháng histamin phù hợp [4], [3], [5].

Xuyên tâm liên là một vị thuốc có nhiều giá trị điều trị truyền thống trong việc hỗ trợ miễn dịch và giảm triệu chứng viêm nhiễm đường hô hấp [7]. Tuy nhiên, dược thảo này không hoàn toàn vô hại và vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây dị ứng cấp tính nguy hiểm [1], [7]. Người dùng cần lắng nghe cơ thể, nhận biết sớm các dấu hiệu quá mẫn để dừng thuốc kịp thời và luôn tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.