Nhiều người thỉnh thoảng gặp phải cảm giác châm chích, tê rần như kim châm ở các đầu ngón tay, ngón chân hoặc quanh khóe miệng. Đa phần chúng ta thường chủ quan cho rằng hiện tượng này chỉ do ngồi sai tư thế, tì đè mạch máu hoặc do mệt mỏi nhất thời.
Thực tế, tình trạng tê rần đầu chi kéo dài hoặc xuất hiện thành cơn có thể là hồi chuông cảnh báo sớm của tình trạng hạ canxi máu. Đây là biểu hiện trực tiếp của hiện tượng tăng tính kích thích thần kinh - cơ khi lượng canxi có hoạt tính sinh học trong huyết thanh bị sụt giảm.
Bỗng dưng tê rần đầu ngón tay, ngón chân: Coi chừng hạ canxi máu
Canxi trong máu tồn tại dưới nhiều dạng, nhưng chỉ có canxi ion hóa (dạng tự do) mới trực tiếp tham gia vào các hoạt động sinh lý của tế bào. Tình trạng hạ canxi máu được xác định khi nồng độ canxi ion hóa giảm xuống dưới 4,5 mg/dL, tương đương dưới 1,1 mmol/L [1]. Khi nồng độ này sụt giảm, hệ thống thần kinh ngoại biên sẽ lập tức phát đi những tín hiệu cảnh báo đầu tiên.
Triệu chứng tê rần hoặc dị cảm cục bộ ở đầu chi và quanh miệng là dấu hiệu thần kinh phổ biến nhất khi canxi máu hạ [1]. Theo các ghi nhận lâm sàng, cảm giác tê bì này chiếm từ 12,1% đến 39% tổng số các phản ứng bất lợi được báo cáo ở những người bị hạ canxi máu thoáng qua [1]. Hiện tượng này xuất hiện do các sợi thần kinh cảm giác ở xa trung tâm bị kích thích liên tục.
Nhiều trường hợp người bệnh chỉ cảm thấy tê nhẹ thoáng qua, dễ thích nghi và không để lại di chứng nghiêm trọng [1]. Tuy nhiên, nếu nồng độ canxi tiếp tục giảm sâu mà không được bù đắp, người bệnh có thể đối mặt với những cơn co cứng cơ đau đớn và rối loạn nhịp tim nguy hiểm [1].
Nghịch lý canxi và cơ chế khiến dây thần kinh "nổi loạn"
Về mặt sinh lý thông thường, ion canxi là yếu tố thiết yếu để giải phóng chất dẫn truyền thần kinh và thực hiện co cơ [2]. Do đó, trên lý thuyết thuần túy, việc thiếu hụt canxi lẽ ra phải khiến hoạt động thần kinh và cơ bắp bị suy giảm hoặc tê liệt [2]. Thế nhưng, thực tế y khoa lại ghi nhận điều hoàn toàn ngược lại, tạo nên hiện tượng được gọi là "nghịch lý canxi" [2].
Trên lâm sàng, hạ canxi máu không gây ức chế mà lại làm bùng phát tình trạng tăng kích thích thần kinh và gây co thắt cơ dữ dội [2]. Hạ canxi máu làm thay đổi chức năng thần kinh - cơ thông qua việc gia tăng tính hưng phấn của dây thần kinh vận động và kích hoạt quá trình khử cực tự phát của màng sợi thần kinh [1]. Khi màng tế bào thần kinh mất đi sự ổn định từ các ion canxi ngoại bào, ngưỡng kích thích sẽ bị hạ thấp đáng kể.
Hậu quả là các nơron thần kinh ngoại biên trở nên quá nhạy cảm ở mọi cấp độ, bao gồm các bản vận động cơ, cung phản xạ tủy sống và toàn bộ hệ thần kinh trung ương [3]. Tình trạng này khiến các xung động thần kinh tự do phóng điện liên hồi, dẫn đến cảm giác tê buốt ở các đầu ngón và sau đó là các cơn co rút cơ ngoài ý muốn [1]. Không chỉ ảnh hưởng đến cơ vân, tình trạng hưng phấn quá mức còn tác động lên cả hệ thần kinh phế vị, gây ra các cơn đau quặn bụng khó chịu [2].
Từ tê bì nhẹ đến cơn co giật tetany: Các mức độ nguy hiểm
Biểu hiện lâm sàng của hạ canxi máu diễn biến theo dải mức độ từ nhẹ, trung bình cho đến đe dọa tính mạng [1]. Ở mức độ nhẹ, người bệnh thường chỉ có cảm giác dị cảm đầu ngón tay ngón chân, tê quanh môi, run rẩy, mất phản xạ gân xương sâu hoặc chuột rút nhẹ [1]. Kèm theo đó có thể là một số triệu chứng không đặc hiệu như đau đầu, hồi hộp, bồn chồn, chóng mặt, buồn nôn, đỏ bừng mặt hoặc ớn lạnh [1].
Khi canxi ion hóa tiếp tục giảm, các triệu chứng sẽ tiến triển sang mức độ trung bình với biểu hiện co thắt cơ không tự chủ và co quắp bàn tay bàn chân [1]. Người bệnh sẽ cảm nhận rõ ngón tay bị gập chặt lại như bàn tay người đỡ đẻ, rất khó duỗi thẳng và gây đau đớn dữ dội [4]. Ở mức độ vừa đến nặng, tình trạng dị cảm và quá mẫn thần kinh - cơ ở ngón tay, ngón chân và khóe môi sẽ ngày càng dữ dội hơn [5].
Nguy hiểm nhất là khi canxi máu rơi vào tình trạng cấp tính và nghiêm trọng, đặc biệt khi canxi ion hóa giảm xuống dưới 0,75 mmol/L, gây ra hội chứng tetany toàn phát [6]. Cơn tetany đặc trưng bởi tình trạng kích thích thần kinh cơ cực độ, có thể dẫn đến co thắt thanh quản, co giật trương lực cục bộ hoặc toàn thân và tắc nghẽn đường thở [6]. Tình trạng co thắt phế quản gây khó thở dạng hen và co thắt thanh quản thậm chí có thể dẫn đến ngạt thở tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời [5].
Điểm danh các dấu hiệu nhận diện: Từ Chvostek đến Trousseau
Trên thực tế lâm sàng, các bác sĩ thường sử dụng hai nghiệm pháp kích thích kinh điển để phát hiện sớm tình trạng hạ canxi máu tiềm ẩn [4]. Nghiệm pháp đầu tiên là dấu hiệu Chvostek, phản ánh tình trạng tăng kích thích của các đầu mút thần kinh chi phối cơ mặt [2]. Bác sĩ sẽ dùng đầu ngón tay gõ nhẹ vào vị trí dây thần kinh mặt ở ngay phía trước dái tai [3]. Nếu có tình trạng hạ canxi máu, các cơ vùng mặt cùng bên sẽ co rút đột ngột [3].
Nghiệm pháp thứ hai mang độ đặc hiệu cao hơn là dấu hiệu Trousseau [3]. Bác sĩ sẽ quấn băng đo huyết áp quanh cánh tay người bệnh và bơm căng lên mức áp lực cao hơn huyết áp tâm thu [3]. Hiện tượng thiếu máu cục bộ tạm thời kết hợp với tính hưng phấn thần kinh cao sẽ kích phát cơn co quắp bàn tay và ngón tay đặc trưng trong vòng vài phút [3].
Bên cạnh các dấu hiệu thần kinh - cơ, hạ canxi máu còn để lại dấu vết rõ rệt trên điện tâm đồ thông qua sự kéo dài của khoảng QT [7]. Hiện tượng hạ canxi ion hóa làm kéo dài pha bình nguyên của quá trình khử cực cơ tim, làm tăng thời gian đoạn ST và giảm biên độ sóng T [1]. Sự biến đổi điện học này có thể dẫn đến loạn nhịp tim nguy hiểm, làm giảm sức co bóp cơ tim, giảm cung lượng tim và thậm chí gây ngừng tim đột ngột [1].
Bằng chứng khoa học về ảnh hưởng của hạ canxi đối với cơ thể
Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng hạ canxi máu không chỉ là sự xáo trộn thể chất đơn thuần mà còn tác động sâu sắc đến hệ thần kinh trung ương và tâm thần [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy hạ canxi máu có thể liên quan đến các biểu hiện tâm thần như trầm cảm, lo âu, mê sảng và trong một số trường hợp hiếm gặp có thể gây loạn thần cấp tính [7]. Tình trạng bất ổn cảm xúc, lo âu và trầm cảm này đôi khi xuất hiện rất sớm, trước cả khi các cơn co cứng cơ bộc phát ra bên ngoài [3].
Ở những bệnh nhân suy tuyến cận giáp mạn tính, tỷ lệ tích số canxi - phospho tăng cao có thể dẫn đến sự lắng đọng canxi tại các mô mềm, bao gồm việc vôi hóa hạch nền và vỏ não vùng trán [7]. Tình trạng lắng đọng này có thể gây ra những đợt ảo giác ngày càng trầm trọng và làm suy giảm nhận thức kéo dài [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hồi phục trạng thái tâm thần của người bệnh tương quan chặt chẽ với nồng độ canxi huyết thanh, người bệnh trở lại bình thường khi nồng độ này đạt khoảng 8,5 mg/dL [7].
Một báo cáo lâm sàng năm 2021 cũng chỉ ra rằng cơn tetany do hạ canxi máu và hạ magie máu có thể làm bùng phát và trầm trọng thêm tình trạng suy tim ở bệnh nhân cao tuổi [5]. Tình trạng đau đớn tột cùng và suy hô hấp do co thắt cơ trong cơn tetany tạo gánh nặng tuần hoàn khổng lồ, khiến cơ tim suy yếu không thể bù trừ [5]. Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng thường tỷ lệ thuận với tốc độ sụt giảm canxi máu diễn ra nhanh hay chậm [3].
Những ai có nguy cơ cao bị hạ canxi máu?
Hạ canxi máu xuất phát từ nhiều nguyên nhân bệnh lý và can thiệp điều trị khác nhau mà người dân cần hết sức lưu ý. Một trong những nguyên nhân ngoại khoa hàng đầu là tình trạng suy tuyến cận giáp sau phẫu thuật, đặc biệt là biến chứng sau khi cắt bỏ tuyến giáp [7]. Khi các tuyến cận giáp vô tình bị tổn thương hoặc loại bỏ, hormone điều hòa canxi bị thiếu hụt nghiêm trọng, gây hạ canxi máu cấp [7].
Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt vitamin D là căn nguyên rất thường gặp trong cộng đồng, khiến cơ thể không thể hấp thu canxi hiệu quả qua đường tiêu hóa [7]. Thiếu hụt vitamin D còn có thể biểu hiện bằng tình trạng yếu cơ và giảm trương lực cơ toàn thân [3]. Những người mắc chứng nghiện rượu mạn tính, viêm tụy cấp hoặc bệnh nhân phải truyền máu số lượng lớn cũng đối mặt với nguy cơ sụt giảm canxi nghiêm trọng [7]. Việc truyền máu nhiều đưa vào lượng lớn chất bảo quản citrate, vốn có khả năng liên kết với canxi ion hóa và làm bất hoạt dạng canxi tự do này [1].
Hạ magie máu cũng là một yếu tố nguy cơ then chốt nhưng thường bị bỏ sót trong thực tế [7]. Tình trạng thiếu magie sẽ gây ra hiện tượng kháng hormone tuyến cận giáp, khiến các triệu chứng tê bì và co giật tiếp tục kéo dài dai dẳng ngay cả khi nồng độ canxi máu đã được bù đắp [7]. Ngoài ra, việc sử dụng một số loại thuốc điều trị như bisphosphonate hay thuốc foscarnet cũng có thể thúc đẩy hạ canxi máu và khởi phát cơn co giật [6], [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi bị tê bì chân tay
Một hiểu lầm rất phổ biến là hễ thấy tê đầu ngón tay ngón chân thì tự ý mua các viên uống canxi liều cao về uống mà không qua thăm khám. Cảm giác tê bì có thể xuất phát từ bệnh lý thần kinh ngoại biên, thoái hóa cột sống cổ, thiếu vitamin nhóm B hoặc rối loạn điện giải khác. Tự ý bổ sung canxi không đúng liều lượng có thể gây sỏi thận, vôi hóa mạch máu và làm trì hoãn việc chẩn đoán nguyên nhân gốc rễ.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần xét nghiệm thấy canxi toàn phần giảm là lập tức truyền canxi thì triệu chứng sẽ dứt điểm. Trên thực tế, nếu người bệnh bị hạ magie máu đi kèm, việc chỉ truyền canxi đơn thuần sẽ không mang lại hiệu quả bền vững [6]. Khi bị hạ magie máu, cơ thể bắt buộc phải được bù đắp magie thay vì chỉ tập trung vào canxi [6].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng người mắc bệnh thận mạn tính luôn bị co cứng cơ dữ dội khi canxi máu thấp. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy triệu chứng tetany lại rất hiếm khi quan sát thấy ở bệnh nhân suy thận mạn [3]. Lý do là tình trạng hạ canxi ở nhóm bệnh nhân này diễn biến từ từ, đồng thời tình trạng toan chuyển hóa thường gặp ở bệnh thận mạn mang lại hiệu ứng bảo vệ nhất định đối với màng tế bào thần kinh [3].
Cách xử trí đúng và chăm sóc để ổn định canxi máu
Khi xuất hiện cơn tê bì dồn dập kèm theo co rút cơ bắp hoặc khó thở, đây là tình trạng cấp cứu y tế cần can thiệp tại bệnh viện. Phương pháp điều trị thích hợp nhất cho cơn hạ canxi máu cấp tính là truyền tĩnh mạch canxi với liều lượng từ 100 đến 200 mg canxi nguyên tố [6]. Quá trình này phải được nhân viên y tế theo dõi sát sao trên monitor để phòng ngừa loạn nhịp tim [1].
Sau giai đoạn cấp cứu, việc điều trị sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào bệnh lý nền tiềm ẩn [6]. Trong đa số các trường hợp hạ canxi, bác sĩ sẽ phải chỉ định bổ sung thêm vitamin D song hành cùng canxi để tối ưu hóa khả năng hấp thu [6]. Nếu có tình trạng hạ magie máu hoặc kiềm hô hấp do thở nhanh, việc truyền magie và điều chỉnh thăng bằng toan kiềm là bắt buộc [4]. Bất kỳ ai nghi ngờ bị hạ canxi máu đều cần làm xét nghiệm toàn diện gồm canxi, magie, phospho, hormone tuyến cận giáp PTH và 25-hydroxy Vitamin D [3].
Để duy trì nồng độ canxi ổn định thông qua lối sống, người dân nên chú trọng chế độ dinh dưỡng đa dạng. Nguồn canxi tự nhiên dồi dào có thể tìm thấy trong sữa, các chế phẩm từ sữa, đậu phụ, các loại hạt và rau lá xanh thẫm. Việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời buổi sáng hợp lý giúp cơ thể tổng hợp vitamin D nội sinh, hỗ trợ hấp thu canxi từ ruột non. Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm bổ sung canxi hoặc vitamin D liều cao khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Hiện tượng tê rần đầu ngón tay, ngón chân không đơn thuần là sự mỏi mệt cơ học mà có thể phản ánh sự xáo trộn nghiêm trọng của điện giải trong cơ thể. Nhận biết sớm mối liên hệ giữa cảm giác tê bì này với nồng độ canxi máu giúp người bệnh kịp thời thăm khám, tránh được những biến chứng co giật và loạn nhịp tim nguy hiểm. Khi cơ thể xuất hiện những đợt tê bì bất thường, lắng nghe tín hiệu từ hệ thần kinh và tìm kiếm tư vấn y tế là giải pháp an toàn và khoa học nhất.